Adhyaya 314
Adhyaya 314 — Tvaritājñāna (Immediate/Quick Knowledge) (Colophon/Transition)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਮਾਪਤੀ-ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ‘ਤ੍ਵਰਿਤਾਜ੍ਞਾਨ’ ਨਾਮਕ ਵਿਦਿਆ-ਖੰਡ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਗਨੇਯ ਪ੍ਰਸਾਰ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਇੱਕ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਜੋੜ ਹੈ—ਇੱਕ ਵਿਦਿਆ-ਮੋਡਿਊਲ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਅਗਲੇ ਤਕਨੀਕੀ ਕ੍ਰਮ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ (ਤੰਤਰ) ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਪਾਦਕੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਤੇਜ਼-ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਆਨ (ਤ੍ਵਰਿਤ ਗਿਆਨ) ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੱਲ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਥਾ-ਢਾਂਚਾ ਉਹੀ ਹੈ—ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਗ੍ਰਹੀਤਾ—ਇਸ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਝੱਟ ਤਰੀਕੇ’ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅੰਗ ਹਨ, ਅਲੱਗ ਜਾਦੂਈ ਨੁਸਖੇ ਨਹੀਂ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे त्वरिताज्ञानं नाम त्रयोदशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्दशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः स्तम्भनादिमन्त्राः अग्निर् उवाच स्तम्भनं मोहनं वश्यं विद्वेषोच्चाटनं वदे विषव्याधिमरोगञ्च मारणं शमनं पुनः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਤ੍ਵਰਿਤਾਜ਼੍ਞਾਨ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੰਦਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਸਤੰਭਨਾਦਿ ਮੰਤ੍ਰ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਸਤੰਭਨ, ਮੋਹਨ, ਵਸ਼੍ਯ, ਵਿਦ੍ਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਚਾਟਨ, ਵਿਸ਼-ਨਿਵਾਰਣ, ਵਿਆਧੀ-ਰੋਗਹਰਣ, ਅਤੇ ਮਾਰਣ ਤੇ ਸ਼ਮਨ—ਇਹ ਸਭ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 2
भूर्जे कूर्मं समालिख्य ताडनेन षड्ङ्गुलम् मुखपादचतुर्ष्केषु ततो मन्त्रं न्यसेद्द्विजः
ਭੂਰਜ-ਪੱਤਰ ਉੱਤੇ ਕੂਰਮ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਕੇ, ਤਾੜਨ ਨਾਲ ਛੇ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਦ੍ਵਿਜ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਉੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 3
चतुष्पादेषु क्रीं कारं ह्रीं कारं मुखमध्यतः गर्भे विद्यां ततो लिख्य साधकं पृष्ठतो लिखेत्
ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ‘ਕ੍ਰੀਂ’ਕਾਰ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਮੁਖ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ‘ਹ੍ਰੀਂ’ਕਾਰ। ਫਿਰ ਗਰਭ (ਮੱਧ ਕੇਂਦਰ) ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ-ਮੰਤ੍ਰ ਲਿਖ ਕੇ, ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ‘ਸਾਧਕ’ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖੇ।
Verse 4
मालामन्त्रैस्तु संवेष्ट्य इष्टकोपरि सन्न्यमेत् विधाय कूर्मपृष्ठेन करालेनाभिसम्पठेनत्
ਮਾਲਾ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਕੇ ਇਸ਼ਟਕਾ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਕੂਰਮ-ਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ‘ਕਰਾਲ’ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਭਿਸੰਪਾਠ ਕਰੇ।
Verse 5
महाकूर्मं पूजयित्वा पादप्रोक्षन्तु निक्षिपेत् ताडयेद्वामपादेन स्मृत्वा शत्रुञ्च सप्तधा
ਮਹਾਕੂਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਉਹ ਵਸਤੂ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਸੱਤ ਵਾਰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰੇ।
Verse 6
ततः सञ्जायते शत्रोस्तम्भनं मुखरागतः कृत्वा तु भैरवं रूपं मालामन्त्रं समालिखेत्
ਫਿਰ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਤ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਵੈਰੀ ਦਾ ਸਤੰਭਨ (ਅਚਲਤਾ) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੈਰਵ-ਰੂਪ ਬਣਾਕੇ ਫਿਰ ਮਾਲਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਲਿਖੇ।
Verse 7
ॐ शत्रुसुखस्तम्भनी कामरूपा आलीढकरी ह्रीं फें फेत्कारिणी मम शत्रूणां देवदत्तानां मुखं स्तम्भय मम सर्वविद्वेषिणां मुखस्तम्भनं कुरु ॐ हूं फें फेत्कारिणि स्वाहा फट् हेतुञ्च समालिख्य तज्जपान्तं महाबलं वामेनैव नगं शूलं संलिखेद्दक्षिणे करे
“ਓਂ। ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਸਤੰਭ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ, ਆਲੀਢ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੀ, ਹ੍ਰੀਂ, ਫੇਂ—ਹੇ ਫੇਤਕਾਰিণੀ! ਮੇਰੇ ਵੈਰੀਆਂ, ਦੇਵਦੱਤਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ (ਬੋਲ) ਨੂੰ ਸਤੰਭ ਕਰ; ਮੇਰੇ ਸਭ ਦ੍ਵੈਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮੁਖ-ਸਤੰਭਨ ਕਰ। ਓਂ ਹੂੰ ਫੇਂ, ਹੇ ਫੇਤਕਾਰিণੀ—ਸ੍ਵਾਹਾ; ਫਟ੍।” ‘ਹੇਤੁ’ ਚਿੰਨ੍ਹ/ਬੀਜ ਵੀ ਲਿਖ ਕੇ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਪੂਰਾ ਕਰੇ—ਇਹ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਬਣਾਕੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਿਖੇ।
Verse 8
लिखेन्मन्त्रमघोरस्य संग्रामे स्तम्भयेदरीन् ॐ नमो भगवत्यै भगमालिनि विस्फुर स्पन्द नित्यक्लिन्ने द्रव हूं सः क्रीं काराक्षरे स्वाहा एतेन रोचनाद्यैस्तु तिलकाम्मोहयेज्जगत्
ਅਘੋਰ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਲਿਖੇ; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਸਤੰਭਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—“ਓਂ ਨਮੋ ਭਗਵਤ੍ਯੈ ਭਗਮਾਲਿਨਿ, ਵਿਸ੍ਫੁਰ, ਸ੍ਪੰਦ; ਨਿਤ੍ਯਕ੍ਲਿਨ੍ਨੇ, ਦ੍ਰਵ; ਹੂੰ ਸਃ ਕ੍ਰੀਂ, ਕਾਰਾਕ੍ਸ਼ਰੇ, ਸ੍ਵਾਹਾ।” ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰੋਚਨਾ ਆਦਿ ਰੰਗਦਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਲਕ ਬਣਾਕੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰੇ।
Verse 9
ॐ फें हूं फट् फेत्कारिणि ह्रीं ज्वल त्रैलोक्यं मोहय गुह्यकालिके स्वाहा अनेन तिलकं कृत्वा राजादीनां वशीकरं गर्धभस्य रजो गृह्य कुसुमं सूतकस्य च
“ਓਂ ਫੇਂ ਹੂੰ ਫਟ੍—ਹੇ ਫੇਤਕਾਰिणੀ! ਹ੍ਰੀਂ! ਜ੍ਵਲ; ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ; ਹੇ ਗੁਹ੍ਯਕਾਲਿਕੇ—ਸ੍ਵਾਹਾ।” ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤਿਲਕ ਕਰਕੇ ਰਾਜਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਇਸ ਕਰਮ ਲਈ) ਗਧੇ ਦੀ ਧੂੜ ਅਤੇ ਸੂਤਕ ਬੂਟੀ ਦਾ ਫੁੱਲ ਲੈ।
Verse 10
नारीरजः क्षिपेद्रात्रौ शय्यादौ द्वेषकृद्भवेत् गोखुरञ्च तथा शृङ्गमश्वस्य च खुरं तथा
ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੈਜ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਰਜ (ਮਾਸਿਕ ਰਕਤ) ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਅਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਘਿਨ/ਦ੍ਵੇਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਗੋ-ਖੁਰ, ਸਿੰਗ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਖੁਰ ਨਾਲ ਖੁਰਚ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 11
शिरः सर्पस्य संक्षिप्तं हृहेषूच्चाटनं भवेत् करवीरशिफा पीता ससिद्धार्था च मरणे
ਸੱਪ ਦਾ ਸਿਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ/ਦਬਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾਟਨ (ਭਜਾਉਣਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੀਲੀ ਕਰਵੀਰ ਦੀ ਕਲੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਰਥ (ਚਿੱਟੀ ਸਰੋਂ) ਮਾਰਣ (ਘਾਤਕ) ਕਰਮ ਲਈ ਵਿਹਿਤ ਹਨ।
Verse 12
व्यालछुच्छुन्दरीरक्तं करवीरं तदर्थकृत् सरटं षट्पदञ्चापि तथा कर्कटवृश्चिकम्
ਉਸੇ ਉਦੇਸ਼ (ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ) ਲਈ ਛੁਛੁੰਦਰੀ (ਚੂਹਾ) ਦਾ ਰਕਤ, ਕਰਵੀਰ, ਸਰਟ (ਰਿੰਗਣ ਵਾਲਾ ਕੀਟ), ਸ਼ਟਪਦ (ਮਧੁਮੱਖੀ) ਅਤੇ ਕੈਂਕੜਾ ਤੇ ਬਿਛੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵ ਵਰਤੇ ਜਾਣ।
Verse 13
चूर्णीकृत्य क्षिपेत्तैले तदभ्यङ्गश् च कुष्ठकृत् ॐ नवरहाय सर्वशत्रून् मम साधय मारय ॐ सों मं वुं चुं ॐ शं वां कें ॐ स्वहा अनेनार्कशतैर् अर्च्य श्मशाने तु निधापयेत्
ਇਸ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿਓ; ਉਸ ਤੇਲ ਦੀ ਮਾਲਿਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਠ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। (ਮੰਤ੍ਰ:) “ॐ ਨਵਰਹਾਯ ਸਰਵਸ਼ਤ੍ਰੂਨ ਮਮ ਸਾਧਯ ਮਾਰਯ। ॐ ਸੋਂ ਮਂ ਵੁਂ ਚੁਂ; ॐ ਸ਼ਂ ਵਾਂ ਕੇਂ; ॐ ਸ੍ਵਾਹਾ।” ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੌ ਵਾਰ ਅਰਕ-ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨ ਕਰ ਦੇਣਾ।
Verse 14
भूर्जे वा प्रतिमायां वा मारणाय रिपोर्ग्रहाः ॐ कुञ्जरी ब्रह्माणी ॐ मञ्जरी माहेश्वरी ॐ वेताली कौमारी ॐ काली वैष्णवी ॐ अघोरा वाराहि ॐ वेताली इन्त्राणी उर्वशी ॐ जयानी यक्षिणी नवमातरो हे मम शत्रुं गृह्णत भूर्जे नाम रिपोर्लिख्य श्मशाने पूजिते म्रियेत्
ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦੇ ਮਾਰਣ ਲਈ ਭੂਰਜ-ਪੱਤਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਨਿਯੋਗ ਕਰੋ—“ॐ ਕੁੰਜਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ, ॐ ਮੰਜਰੀ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ, ॐ ਵੇਤਾਲੀ ਕੌਮਾਰੀ, ॐ ਕਾਲੀ ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ॐ ਅਘੋਰਾ ਵਾਰਾਹੀ, ॐ ਵੇਤਾਲੀ ਇੰਦਰਾਣੀ, ॐ ਉਰਵਸ਼ੀ, ॐ ਜਯਾਨੀ ਯਕਸ਼ਿਣੀ। ਹੇ ਨਵਮਾਤਰੋ, ਮੇਰੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰੋ।” ਭੂਰਜ-ਪੱਤਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਖ ਕੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It emphasizes textual closure and curricular continuity—ending Tvaritājñāna and preparing the reader for the next applied mantra section without breaking the Agni–Vasiṣṭha revelation frame.
By placing rapid techniques within a structured dharmic curriculum, it implies that speed or efficacy must remain accountable to right order, restraint, and the broader puruṣārtha framework.