Adhyaya 318

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गणपूजा नाम सप्तदशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टादशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः वागीश्वरीपूजा ईश्वर उवाच वागीश्वरीपूजनञ्च प्रवदामि समण्डलम् ऊहकं कालसंयुक्तं मनुं वर्णसमायुतम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਗਣਪੂਜਾ’ ਨਾਮ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਠਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਪੂਜਾ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਮੰਡਲ ਸਮੇਤ ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਧਿਆਨ-ਵਿਧੀ, ਕਾਲ-ਸੰਯੋਗ, ਮੰਤ੍ਰ (ਮਨੁ) ਅਤੇ ਵਰਣ-ਵਿਨਿਆਸ ਸਮੇਤ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 2

निषाद ईश्वरं कार्यं मनुना चन्द्रसूर्यवत् अक्षरन्न हि देयं स्यात् ध्यायेत् कुन्देन्दुसन्निभां

ਮਨ ਨਾਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਰ (ਗੁਪਤ ਬੀਜ/ਲਿਪੀ) ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੇਣੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨੇ ਨਹੀਂ; ਕੁੰਦ-ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਉਜਲੇ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 3

पञ्चाशद्वर्णमालान्तु मुक्तास्रग्दामभूषिताम् वरदाभयाक्षसूत्रपुस्तकाढ्यां त्रिलोचनां

ਉਹ ਪੰਜਾਹ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਾਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਵਰਦ ਅਤੇ ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਪਮਾਲਾ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ ਹੈ।

Verse 4

लक्षं जपेन्मस्तकान्तं स्कन्धान्तं वर्णमालिकां अकारादिक्षकारान्तां विशन्तीं मानवत् स्मरेत्

ਅਕਾਰ ਤੋਂ ਖ਼ਸ਼ਕਾਰ ਤੱਕ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲਾ-ਰੂਪ ਮਾਲਾ ਦਾ ਸਿਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਮੋਢਿਆਂ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਆਕਾਰ ਵਾਂਗ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 5

कुर्याद् गुरुश् च दीक्षार्थं मन्त्रग्राहे तु मण्डलम् सूर्याग्रमिन्दुभक्तन्तु भागाभ्यां कमलं हितं

ਦੀਖਿਆ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਗ੍ਰਹਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਮਲ-ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਉੱਤਮ ਹੈ—ਅੱਗੇ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਯੋਗ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 6

चन्द्रमसायुतमिति ञ कृतमिति ख वीथिका पदिका कर्या पद्मान्यष्टौ चतुष्पदे वीथिका पदिका वाह्ये द्वाराणि द्विपदानि तु

(ਯੋਜਨਾ-ਸਮੂਹ) ਅੱਖਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ— ‘ਞ’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਚੰਦਰਮਸਾਯੁਤ’ ਅਤੇ ‘ਖ’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਕ੍ਰਿਤ/ਨਿਰਮਿਤ’ ਹੈ। ਚਤੁਸ਼ਪਦ ਵਿਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਵੀਥਿਕਾ ਤੇ ਪਦਿਕਾ ਅੱਠ ‘ਪਦਮ’ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਹਰ ਵੀਥਿਕਾ–ਪਦਿਕਾ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਪਦ-ਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੇ ਹਨ।

Verse 7

उपद्वाराणित द्वच्च कोणबान्धं द्विपट्टिकम् सिदानि नव पद्मानि कर्णिका कनकप्रभा

ਉਪਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦੋਹਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ। ਕੋਣਾਂ ਨੂੰ ‘ਕੋਣਬਾਂਧ’ (ਤਿਰਛੇ ਬੰਧਨ) ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਕੇ, ਦ੍ਵਿਪੱਟਿਕ (ਦੋ ਪੱਲਿਆਂ) ਵਾਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਨੌਂ ਸਿੱਧ ‘ਪਦਮ’ ਅੰਕਿਤ/ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਰਨਿਕਾ ਸੁਵਰਨ-ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕੇ।

Verse 8

केशराणि विचित्राणि कोणान्रक्तेन पूरयेत् व्योमरेखान्तरं कृष्णं द्वाराणीन्द्रेभमानतः

ਕੇਸਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਭਿੰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਚਿਤਰੋ ਅਤੇ ਕੋਣਾਂ ਨੂੰ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਾਲ ਭਰੋ। ‘ਵ੍ਯੋਮ-ਰੇਖਾ’ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਅੰਤਰ ਕਾਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਇੰਦਰੈਭ-ਮਾਨ (ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮਾਪ) ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੇ ਜਾਣ।

Verse 9

मध्ये सरस्वतीं पद्मे वागीशी पूर्वपद्मके हृल्लेखा चित्रवागीशी गायत्री विश्वरूपया

ਪਦਮ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ/ਧਿਆਨ ਕਰੋ; ਪੂਰਬੀ ਪਦਮ ਵਿੱਚ ਵਾਗੀਸ਼ੀ ਨੂੰ। ਫਿਰ ਹ੍ਰੱਲੇਖਾ, ਫਿਰ ਚਿਤ੍ਰਵਾਗੀਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।

Verse 10

शाङ्करी मतिर्धृतिश् च पूर्वाद्या ह्रीं स्ववीजकाः ध्येया सरस्वतीवच्च कपिलाज्येन होमकः संस्कृतप्राकृतकविः काव्यशास्त्रादिविद्भवेत्

ਸ਼ਾਂਕਰੀ, ਮਤੀ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤੀ— ਪੂਰਵੋਕਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ— ਅਤੇ ‘ਹ੍ਰੀਂ’ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸਰਸਵਤੀ-ਸਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਦੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਾਵ੍ਯਸ਼ਾਸਤਰ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।