Adhyaya 315
Mantra-shastraAdhyaya 3155 Verses

Adhyaya 315

Chapter 315: नानामन्त्राः (Various Mantras)

ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿਦੇਵ ਬੀਜ-ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ‘ਫਟ੍’ ਆਦਿ ਹੁਕਮੀ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ-ਮੰਤ੍ਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ‘ਹੂੰ’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ, ‘ਖੇੱਚੇ’ ਪਦ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤੀਖੇ ਅੰਤ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਸਰਵਕਰਮਸਾਧਿਨੀ’ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਫਲ—ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ, ਅਤੇ ਘਾਤਕ ਵਿਸ਼ ਜਾਂ ਮਾਰਕ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਮਰਨਾਸੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੁਨਰਜੀਵਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ—ਵਰਨਿਤ ਹਨ। ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਸ਼-ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਦਮਨ, ਪਾਪਜਨਿਤ ਰੋਗਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ, ਵਿਘਨਾਂ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ; ਵਸ਼ੀਕਰਨ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਕੁਬ੍ਜਿਕਾ-ਵਿਦਿਆ’ ਨੂੰ ਸਰਵਸਿੱਧਿਦਾਇਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਕੇ, ਈਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे स्तम्भनादिमन्त्रा नाम चतुर्दशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चदशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नानामन्त्राः अग्निर् उवाच आदौ हूंकारसंयुक्ता खेचछे पदभूषिता वर्गातीतविसर्गेण ह्रीं हूंक्षेपफडन्तका

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸਤੰਭਨ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰ’ ਨਾਮਕ 314ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ 315ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਨਾਨਾ ਮੰਤ੍ਰ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ‘ਹੂੰ’ਕਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ‘ਖੇਚੱਛੇ’ ਪਦ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਵਰਗਾਤੀਤ ਵਿਸਰਗ ਸਮੇਤ ‘ਹ੍ਰੀਂ—ਹੂੰ—ਕ੍ਸ਼ੇਪ—ਫਡ੍’ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਅੰਤਕ ਬਣੇ।

Verse 2

सर्वकर्मकरी विद्या विषसन्धादिमर्दनी ॐ क्षेचछेतिप्रयोगश् च कालदष्टस्य जीवने

ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਦਾ ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ‘ਓਂ ਕ੍ਸ਼ੇਚੱਛੇ’ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਾਲਦਸ਼ਟ (ਮੌਤ-ਗ੍ਰਸਤ) ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 3

ॐ हूं केक्षः प्रयोगोयं विषशत्रुप्रमर्दनः स्त्रीं हूं फडितियोगोयं पापरोगादिकं जयेत्

‘ਓਂ ਹੂੰ ਕੇਕ੍ਸ਼ਹ’—ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਸਤ੍ਰੀਂ ਹੂੰ ਫਡ੍’—ਇਹ ਯੋਗ ਪਾਪ-ਜਨਿਤ ਰੋਗ ਆਦਿ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

खेछेति च प्रयोगो ऽयं विघ्नदुष्टादि वारयेत् ह्रूं स्त्रीं ओमितियोगो ऽयं योषिदादिवशीकरः

‘ਖੇ’ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਘਨ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਬਲ ਆਦਿ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ‘ਹ੍ਰੂੰ ਸਤ੍ਰੀਂ ਓਂ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

खे स्त्रीं खे च प्रयोगो ऽयं वशाय विजयाय च ऐं ह्रीं श्रीं स्फें क्षौं भगवति अम्बिके कुब्जिके स्फें ॐ भं तं वशनमो अघोराय सुखे व्रां व्रीं किलि किलि विच्चा स्फ्रौं हे स्फ्रं श्रीं ह्रीं ऐं श्रीमिति कुब्जिकाविद्या सर्वकरा स्मृता भूयः स्कन्दाय यानाह मन्त्रानीशश् च तान् वदे

‘ਖੇ ਸਤ੍ਰੀਂ ਖੇ’—ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਜੈ ਲਈ ਹੈ। (ਮੰਤ੍ਰ:) ‘ਐਂ ਹ੍ਰੀਂ ਸ਼੍ਰੀਂ ਸਫੇਂ ਕ੍ਸ਼ੌਂ—ਹੇ ਭਗਵਤੀ ਅੰਬਿਕੇ, ਕੁਬ੍ਜਿਕੇ—ਸਫੇਂ; ਓਂ ਭੰ ਤੰ—ਵਸ਼ਨਮੋ; ਅਘੋਰਾਯ; ਹੇ ਸੁਖੇ—ਵ੍ਰਾਂ ਵ੍ਰੀਂ; ਕਿਲਿ ਕਿਲਿ; ਵਿਚ੍ਚਾ; ਸਫ੍ਰੌਂ; ਹੇ ਸਫ੍ਰੰ; ਸ਼੍ਰੀਂ ਹ੍ਰੀਂ ਐਂ ਸ਼੍ਰੀਮ੍।’ ਇਹ ਕੁਬ੍ਜਿਕਾ-ਵਿਦਿਆ ਸਭ ਕਾਰਜ ਸਾਧਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ, ਈਸ਼ ਨੇ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਦੱਸੇ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Frequently Asked Questions

The chapter foregrounds mantra-formation and deployment: bīja-syllable sequencing (e.g., hūṃ/hrīṃ/strīṃ), inclusion of a defining pada (“khecch(e)”), and forceful terminations like phaḍ, each tied to a specific prayoga (application).

It presents applied powers—protection, healing, obstacle removal, and control—as dharma-situated technologies within the Purāṇic worldview, implying that efficacy should be governed by restraint, right intent, and alignment with higher puruṣārthas rather than mere coercive gain.