Adhyaya 326
Chapter 326 — देवालयमाहात्म्यम् (The Glory of Temples)
ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਵਰਤ-ਸਮਾਪਤੀ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਦੇਵਾਲਯ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਧਾਗੇ, ਜਪਮਾਲਾ, ਤਾਬੀਜ਼ ਆਦਿ ਉਪਕਰਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਜਪ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਜਪ, ਮੇਰੂ-ਦਾਣੇ ਦਾ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਡਿੱਗ ਪਏ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਘੰਟੀ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਸਭ ਵਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਘਰ, ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਨਮਹ ਸ਼ਿਵਾਯ’ ਦੇ ਪੰਜਾਖਰੀ/ਛੇਅਖਰੀ ਰੂਪ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਓਂ ਨਮਹ ਸ਼ਿਵਾਯ’ ਨੂੰ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਪਰਮ ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਰੁਣਾ-ਮੂਲ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦੇਵਾਲਯ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁੰਨ-ਕਾਰਕ ਦੱਸ ਕੇ ਯਜ੍ਞ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਫਲ ਵਧਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਭਕਤੀ ਮੁੱਖ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਛੋਟੀ-ਵੱਡੀ ਭੇਟ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਊ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਮੰਦਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਧਦੇ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਨਿਰਮਾਣ-ਕਰਮ ਨਾਲ ਵੀ ਵੱਡੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਲਾਭ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गौर्यादिपूजा नाम पञ्चविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षड्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः देवालयमाहात्म्यम् ईश्वर+उवाच व्रतेश्वरांश् च सत्यादीनिष्ट्वा व्रतसमर्पणम् अरिष्टशमने शस्तमरिष्टं सूत्रनायकम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਗੌਰੀ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੱਚੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਦੇਵਾਲਯ ਮਹਾਤਮ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਛੱਬੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਤ੍ਯ ਆਦਿ ਵਰਤ-ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਵਰਤ-ਸਮਰਪਣ ਕਰੇ। ਅਰਿਸ਼ਟ (ਅਨਿਸ਼ਟ) ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸੂਤ੍ਰਨਾਯਕ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਹੇਠ ਅਰਿਸ਼ਟ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਹੈ।
Verse 2
हेमरत्रमयं भूत्यै महाशङ्खञ्च मारणे आप्यायने शङ्खसूत्रं मौक्तिकं पुत्रवर्धनम्
ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਰਕਤਮਣੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਤਾਬੀਜ਼ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਮਹਾਸ਼ੰਖ ਮਾਰਣ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੋਸ਼ਣ ਤੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਸ਼ੰਖ-ਸੂਤਰ ਵਿਹਿਤ ਹੈ; ਮੋਤੀ-ਸੂਤਰ ਸੰਤਾਨ-ਵ੍ਰਿਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
स्फाटिकं भूतिदं कौशं मुक्तिदं रुद्रनेत्रजं धाधीफलप्रमाणेन रुद्राक्षं चोत्तमन्ततः
ਸਫਟਿਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕੌਸ਼ (ਰੇਸ਼ਮੀ) ਸੂਤਰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨੇਤਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰੁਦ੍ਰਾਖ, ਜੇ ਧਾਧੀ ਫਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 4
समेरुं मेरुहीनं वा सूत्रं जप्यन्तु मानसम् अनामाङ्गुष्ठमाक्रम्य जपं भाष्यन्तु कारयेत्
ਮੇਰੂ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਮੇਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਾਲਾ-ਸੂਤਰ ਹੋਵੇ, ਜਪ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਨਾਮਿਕਾ ਉਂਗਲ ਨੂੰ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ, ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਪ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨੀ ਹੈ।
Verse 5
तर्जन्यङ्गुष्ठमाक्रम्य न मेरुं लङ्घ्येज्जपे प्रमादात् पतिते सूत्रे जप्तव्यन्तु शतद्वयम्
ਤর্জਨੀ ਨੂੰ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਬੇਧਿਆਨੀ ਨਾਲ ਵੀ ਮੇਰੂ ਮਣੀ ਨੂੰ ਨਾ ਲੰਘੋ। ਜੇ ਮਾਲਾ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਦੋ ਸੌ ਜਪ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 6
सर्ववाद्यमयी घण्टा तस्या वादनमर्थकृत् गोशकृन्मूत्रवल्मीकमृत्तिकाभस्मवारिभिः
ਘੰਟੀ ਸਭ ਵਾਦਿਆਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਵਾਜਾ ਅਭੀਸ਼ਟ ਕਰਮ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। (ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ) ਗੋਬਰ, ਗੋਮੂਤਰ, ਵਲਮੀਕ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਮਿੱਟੀ, ਭਸਮ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
Verse 7
वेस्मायतनलिङ्गादेः कार्यमेवं विशोधनम् स्कन्दो नमः शिवायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः
ਘਰ, ਆਯਤਨ/ਮੰਦਰ, ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਲਈ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਧਨ (ਸ਼ੁੱਧੀ) ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। “ਸਕੰਦੋ ਨਮਃ ਸ਼ਿਵਾਯ” ਮੰਤ੍ਰ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 8
गीतः पञ्चाक्षरो वेदे लोके गीतःषडक्षरः ओमित्यन्ते स्थितः शम्भुर्मुद्रार्थं वटवीजवत्
ਵੇਦ ਵਿੱਚ (ਸ਼ਿਵ) ਮੰਤ੍ਰ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋਕ-ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਛੇ ਅੱਖਰੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਓਂ’ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਵਟ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ—ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਅਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ।
Verse 9
क्रमान्नमः शिवायेति ईशानाद्यानि वै विदुः षडक्षरस्य सूत्रस्य भाष्यद्विद्याकदम्बकं
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ “ਨਮਃ ਸ਼ਿਵਾਯ” ਮੰਤ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ‘ਈਸ਼ਾਨ ਆਦਿ’ (ਦਿਸ਼ਾ/ਦੈਵੀ ਅੰਸ਼) ਨੂੰ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਅਤੇ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਛੇ-ਅੱਖਰੀ ਸੂਤਰ ਦਾ ਭਾਸ਼੍ਯ-ਰੂਪ ਵਿਦਿਆ-ਕਦੰਬਕ (ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਗੁੱਛ) ਹੈ।
Verse 10
यदोंनमः शिवायेति एतावत् परमं पदम् अनेन पूजयेल्लिङ्गं लिङ्गे यस्मात् स्थितः शिवः
“ਓਂ ਨਮਃ ਸ਼ਿਵਾਯ”—ਇਤਨਾ ਹੀ ਪਰਮ ਪਦ (ਸਰਵੋੱਚ ਵਾਕ) ਹੈ। ਇਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 11
अनुग्रहाय लोकानां धर्मकामार्थमुक्तिदः यो न पूजयते लिङ्गन्न स धर्मादिभाजनं
ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਲਈ ਲਿੰਗ ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਧਰਮ ਆਦਿ ਦਾ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ।
Verse 12
लिङ्गार्चनाद्भुक्तिमुक्तिर्यावज्जीवमतो यजेत् वरं प्राणपरित्यागो भुञ्जीतापूज्य नैव तं
ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਨ ਭਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਪੂਜਾ ਕੀਤੇ ਭੋਗ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ।
Verse 13
भक्तिदमिति ख रुद्रस्य पूजनाद्रुद्रो विष्णुः स्याद्विष्णुपूजनात् सूर्यः स्यात् सुर्यपूजातः शक्त्यादिः शक्तिपूजनात्
ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ‘ਭਗਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ’ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਸੂਰਜ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 14
सर्वयज्ञतपोदाने तीर्थे वेदेषु यत् फलं तत् फलं कोटिगुणितं स्थाप्य लिङ्गं लभेन्नरः
ਸਾਰੇ ਯੱਗ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਤੋਂ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਉਹੀ ਫਲ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
त्रिसन्ध्यं योर्चयेल्लिङ्गं कृत्वा विल्वेन पार्थिवम् शतैकादशिकं यावत् कुलमुद्धृत्य नाकभाक्
ਜੋ ਸਵੇਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ—ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧੀਆਂ ਵੇਲੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਲਿੰਗ ਬਣਾਕੇ ਬਿਲਵ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸੌ ਗਿਆਰਾਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਉੱਧਾਰ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 16
भक्त्या वित्तानुसारेण कुर्यात् प्रसादसञ्चयम् अल्पे महति वा तुल्यफलमाढ्यदरिद्रयोः
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਸਾਦ/ਅਰਪਣ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਦਾਨ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਡਾ—ਅਮੀਰ ਤੇ ਗਰੀਬ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਫਲ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।
Verse 17
भागद्वयञ्च धर्मार्थं कल्पयेज्जीवनाय च धनस्य भागमेकन्तुअनित्यं जीवितं यतः
ਧਨ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਧਰਮ (ਦਾਨ‑ਪੁੰਨ) ਲਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਜੀਵਨ‑ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਨਿੱਤ ਹੈ।
Verse 18
त्रिसप्तकुलमुद्धृत्य देवागारकृदर्थभाक् मृत्काष्ठेष्टकशैलाद्यैः क्रमात् कोटिगुणं फलम्
ਦੇਵਾਲਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਤਿੰਨ‑ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ, ਇੱਟ, ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਫਲ ਕਦਮ‑ਕਦਮ ਵਧ ਕੇ ਕਰੋੜ‑ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
अष्टेष्टकसुरागारकारी स्वर्गमवाप्नुयात् पांशुना क्रीडमानोपि देवागारकृदर्थभाक्
ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰਾਗਾਰ (ਮਦਿਰਾ‑ਘਰ) ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਸਵਰਗ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਖੇਡਦਿਆਂ ਵੀ ਜੋ ਦੇਵਾਗਾਰ (ਮੰਦਰ) ਬਣਾਏ, ਉਹ ਫਲ‑ਪੁੰਨ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Precise japa protocol (mental repetition, meru-bead not crossing, finger-counting method, and expiation if the rosary falls), along with specified purification media for shrines and liṅgas and the mantra-structure of namaḥ śivāya / oṃ namaḥ śivāya.
It frames mantra discipline and liṅga/temple worship as direct means to all four puruṣārthas, while insisting devotion (bhakti) makes offerings efficacious regardless of wealth—thereby integrating ethical living, ritual exactness, and liberation-oriented devotion.