Adhyaya 302
Worship by Limb-Syllables (Aṅgākṣara-arcana)
ਅਗਨੀਦੇਵ ਤੰਤਰ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਚੰਦਰਮਾ ਜਨਮ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਸੱਤਵੇਂ ਰਾਸ਼ੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਪੂਸ਼ਨ/ਪੁਸ਼੍ਯ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ‘ਗ੍ਰਾਸ’ (ਪਰਿਮਾਣ/ਅਵਸਥਾ) ਦੀ ਜਾਂਚ। ਫਿਰ ਦੇਹ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਆਯੁ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਕੇਤ ਕਹਿ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰੁੱਧੋਲਕਾ, ਮਹੋਲਕਾ, ਵੀਰੋਲਕਾ ਆਦਿ ਉਗ੍ਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ਿਖਾ-ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਿਆਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਹਿਰਦੇ, ਮੁਖ, ਨੇਤਰ, ਸਿਰ, ਪੈਰ, ਤਾਲੂ, ਗੁਹ੍ਯ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣ-ਬੀਜ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਨਿਆਸ ਦੇਵਤਾ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਇਸ਼ਟਦੇਵਤਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮੰਡਲ/ਕਮਲ-ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਤੇ ਗੁਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੂਹ ਕਮਲ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ-ਦਾਹਿਨੀ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਤੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਪੀਠ ਉੱਤੇ ਹਰਿ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਮੂਲਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੰਚੋਪਚਾਰ ਪੂਜਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਰੂਪ, ਆਯੁਧ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਕ-ਵਿਨਿਆਸ, ਅਤੇ ਗਰੁੜ, ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ, ਸੋਮੇਸ਼ ਤੇ ਇੰਦਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਆਵਰਣ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਰਵਸਿੱਧੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नानामन्त्रा नामैकाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्व्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अङ्गाक्षरार्चनम् अग्निर् उवाच यदा जन्मर्क्षगश् चन्द्रो भानुः सप्तसराशिगः पौष्णः कालः स विज्ञेयस्तदा ग्रासं परीक्षयेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ “ਨਾਨਾਮੰਤ੍ਰ” ਨਾਮਕ ਇਕਾਧਿਕ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਤਮ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤ-ਦ੍ਵਿਤੀਯ ਅਧਿਆਇ “ਅੰਗਾਕ੍ਸ਼ਰਾਰਚਨ” ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਜਨਮ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਸੂਰਜ ਸੱਤਵੀਂ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਾਲ ਪੌਸ਼ਣ (ਪੁਸ਼੍ਯ-ਸੰਬੰਧਿਤ) ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਉਚਿਤ ਜਾਣੋ; ਫਿਰ ‘ਗ੍ਰਾਸ’ (ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੀ ਮਾਤਰਾ/ਅਵਸਥਾ) ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧੋ।
Verse 2
कण्टोष्ठौ चलतःस्थानाद्यस्य वक्रा च नासिका कृष्णा च जिह्वा सप्ताहं जीवितं तस्य वै भवेत्
ਜਿਸ ਦੇ ਗਲੇ ਅਤੇ ਹੋਠ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਿਲ ਜਾਣ, ਨੱਕ ਵੰਕਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਜੀਭ ਕਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ (ਕੇਵਲ) ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਰਹੇਗੀ।
Verse 3
तारो मेषो विषं दन्ती नरो दीर्घो वणा रसः क्रूद्धोल्काय महोल्काय वीरोल्काय शिखा भवेत्
‘ਤਾਰ’, ‘ਮੇਸ਼’, ‘ਵਿਸ਼’, ‘ਦੰਤੀ’, ‘ਨਰ’, ‘ਦੀਰਘ’, ‘ਵਣਾ’, ‘ਰਸ’—ਕ੍ਰੁੱਧੋਲਕਾ, ਮਹੋਲਕਾ ਅਤੇ ਵੀਰੋਲਕਾ ਲਈ ਸ਼ਿਖਾ-ਰੂਪ (ਰੱਖਿਆ) ਮੰਤ੍ਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਪਿਆ/ਰਚਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 4
ह्यल्काय राहसोल्काय वैष्णवोष्टाक्षरो मनुः कनिष्ठादितदष्टानामङ्गुलीनाञ्च पर्वसु
‘ਹ੍ਯਲਕਾਯ’ ਅਤੇ ‘ਰਾਹਸੋਲਕਾਯ’ ਦੇ ਨਿਆਸ ਲਈ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ/ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ—ਉਹਨਾਂ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ—ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 5
ज्येष्ठाग्रेण क्रमात्तावन् मूर्धन्यष्टाक्षरं न्यसेत् तर्जन्यान्तारमङ्गुष्ठे लग्ने मध्यमया च तत्
ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨਾਮਿਕਾ (ਛੱਲੇ ਵਾਲੀ ਉਂਗਲ) ਦੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਮੂਰਧਨ੍ਯ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਅੰਗੂਠਾ ਤਰਜਨੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖਾਲੀ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੱਧਮਾ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹੀ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 6
तलेङ्गुष्ठे तदुत्तारं वीजोत्तारं ततो न्यसेत् रक्तगौरधूम्रहरिज्जातरूपाः सितास्त्रयः
ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਮੂਲ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ (ਮੰਤ੍ਰ) ਦਾ ‘ਉੱਤਾਰ’ ਨਿਆਸ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਬੀਜਾਖਰ ਦਾ ‘ਉੱਤਾਰ’ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੂਪ/ਰੰਗ—ਲਾਲ, ਗੌਰ, ਧੂੰਮਰ, ਹਰਾ, ਸੁਵਰਨੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ।
Verse 7
एवं रूपानिमान् वर्णान् भावबुद्धान्न्यसेत् क्रमात् हृदास्यनेत्रमूर्धाङ्घ्रितालुगुह्यकरादिषु
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਸਮੇਤ ਭਾਵ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਿਰਦੇ, ਮੁਖ, ਨੇਤਰਾਂ, ਮਸਤਕ, ਪੈਰਾਂ, ਤਾਲੂ, ਗੁਹ੍ਯ-ਸਥਾਨ, ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 8
अङ्गानि च न्यसेद्वीजान्न्यस्याथ करदेहयोः यथात्मनि तथा देवे न्यासः कार्यः करं विना
ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡੇ ਬਿਨਾਂ।
Verse 9
हृदादिस्थानगान् वर्णान् गन्धपुष्पै समर्चयेत् धर्माद्यग्न्याद्यधर्मादि गात्रे पीठे ऽम्बुजे न्यसेत्
ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਧਰਮ ਆਦਿ, ਅਗਨੀ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਆਦਿ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੇਹ ਉੱਤੇ, ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 10
यत्र केशरकिञ्जल्कव्यापिसूर्येन्दुदाहिनां मण्डलन्त्रितयन्तावद् भेदैस्तत्र न्यसेत् क्रमात्
ਜਿੱਥੇ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਸਰ ਅਤੇ ਪਰਾਗ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਦਾਹਿਨੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 11
गुणाश् च तन्त्रसत्वाद्याः केशरस्थाश् च शक्तयः विमलोत्कर्षणीज्ञानक्रियायोगाश् च वै क्रमात्
ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਸੱਤਵ ਆਦਿ ਗੁਣ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਵਿਮਲਾ, ਉਤਕਰਸ਼ਿਣੀ, ਗਿਆਨਾ, ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗਾ—ਇਹ ਸਭ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਨਿਆਸ/ਸਮਝਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 12
प्रह्वी सत्या तथेशानानुग्रहा मध्यतस्ततः योगपीठं समभ्यर्च्य समावह्य हरिं यजेत्
ਫਿਰ ਪ੍ਰਹਵੀ, ਸਤਿਆ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨਾਨੁਗ੍ਰਹਾ ਨੂੰ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਯੋਗਪੀਠ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰ, ਹਰੀ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 13
पाद्यार्घ्याचमनीयञ्च पीतवस्त्रविभूषणं एतत् पञ्चोपचारञ्च सर्वं मूलेन दीयते
ਪਾਦ੍ਯ, ਅਰਘ੍ਯ, ਆਚਮਨੀਯ, ਪੀਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਭੂਸ਼ਣ—ਇਹ ਅਤੇ ਪੰਚੋਪਚਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਪਚਾਰ—ਸਭ ਕੁਝ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
वासुदेवादयः पूज्याश् चत्वारो दिक्षु मूर्तयः विदिक्षु श्रीसरस्वत्यै रतिशान्त्यै च पूजयेत्
ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਚਾਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਣਯ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 15
हृदास्यनेत्रमूर्धाङ्घ्रिजानुगुह्यकरादिष्विति ख शङ्खं चक्रं गदां पद्मं मुषलं खड्गशार्ङ्गिके वनमालान्वितं दिक्षु विदिक्षु च यजेत् क्रमात्
ਹਿਰਦਾ, ਮੁਖ, ਨੇਤਰ, ਮੱਥਾ, ਪੈਰ, ਘੁੱਟਣ, ਗੁਹ੍ਯ, ਹੱਥ ਆਦਿ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ, ਪਦਮ, ਮੁਸ਼ਲ, ਖੜਗ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ—ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 16
अभ्यर्च्य च वहिस्तार्क्ष्यं देवस्य पुरतो ऽर्चयेत् विश्वक्सेनञ्च सोमेशं मध्ये आवरणाद्वहिः इन्द्रादिपरिचारेण पूज्य सर्वमवाप्नुयात्
ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਾਹਰ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਅਤੇ ਸੋਮੇਸ਼ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਵਰਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਪਰਿਚਾਰਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes structured nyāsa engineering: mapping the Vaiṣṇava aṣṭākṣarī across finger joints and then installing letters/bījas across bodily loci, followed by mirroring the same placements onto the deity and extending the ritual into lotus-maṇḍala (padma/keśara/kiñjalka) and āvaraṇa worship.
It links bodily discipline and liturgical precision to devotion: by aligning the practitioner’s body with mantra and then identifying the same structure in the deity (nyāsa on deva), the rite converts embodiment into sādhana, integrating protection, concentration, and bhakti toward Hari within a complete dharmic ritual order.