Adhyaya 303
Chapter 303: Mantras for Worship Beginning with the Five-syllable (Pañcākṣara) — पञ्चाक्षरादिपूजामन्त्राः
ਅਗਨੀ ਪੰਚਾਕ੍ਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ੈਵ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਪੂਜਾ‑ਦੀਖਿਆ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ‑ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ‑ਪੱਧਤੀ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨਸ੍ਵਰੂਪ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਰਾਂ ਦਾ ਪੰਚਭੂਤ, ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਹ‑ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਨਾਲ ਹੀ ਅਸ਼ਟਾਕ੍ਸ਼ਰ‑ਪਰ੍ਯਵਸਾਨ ਉਲੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਦੀਖਿਆ‑ਸਥਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਚਰੂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਵੰਡ, ਨੀਂਦ ਦੇ ਨਿਯਮ ਤੇ ਪ੍ਰਾਤਃ‑ਨਿਵੇਦਨ, ਮੁੜ‑ਮੁੜ ਮੰਡਲ‑ਪੂਜਾ, ਮਿੱਟੀ ਲੇਪ, ਅਘਮਰ੍ਸ਼ਣ ਸਮੇਤ ਤੀਰਥ‑ਸਨਾਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਆਤਮ‑ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਨ੍ਯਾਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਰੰਗੀਨ ਅੰਗ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਮਲ‑ਦਲ ਤੇ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਸਫਟਿਕ‑ਸ਼ਵੈਤ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਪੰਚਵਕ੍ਤ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ (ਤਤ੍ਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿ) ਦਿਸ਼ਾ‑ਨ੍ਯਾਸ ਸਮੇਤ ਆਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦੀਖਿਆ‑ਕ੍ਰਮ—ਅਧਿਵਾਸ, ਗਵ੍ਯਪੰਚਕ, ਨੇਤ੍ਰ‑ਬੰਧ, ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਤੱਤ੍ਵ‑ਸੰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਲਯ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਪੁਨਃਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ, ਪੁਸ਼ਪ‑ਪਾਤ ਨਾਲ ਨਾਮ/ਆਸਨ ਨਿਰਣੈ, ਸ਼ਿਵਾਗ੍ਨਿ ਉਤਪੱਤੀ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ‑ਸੰਖਿਆ, ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਤੇ ਅਸ੍ਤ੍ਰਾਹੁਤੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਕੁੰਭ‑ਪੂਜਾ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਸਮਯ‑ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ‑ਸਨਮਾਨ; ਅਤੇ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸਮਾਨ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अङ्गाक्षरार्चनं नाम द्व्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्र्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः पञ्चाक्षरादिपूजामन्त्राः अग्निर् उवाच मेषः संज्ञा विषं साद्यमस्ति दीर्घोदकं रसः एतत् पञ्चाक्षरं मन्त्रं शिवदञ्च शिवात्मकं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਅੰਗਾਕ੍ਸ਼ਰਾਰਚਨ’ ਨਾਮਕ 302ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ 303ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਪੰਚਾਕ੍ਸ਼ਰ ਆਦਿ ਪੂਜਾ-ਮੰਤ੍ਰ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਮੇਸ਼’ ਸੰਜ्ञਾ ਹੈ, ‘ਵਿਸ਼’ ਜ਼ਹਿਰ ਹੈ, ‘ਸਾਧ੍ਯ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਯੋਗ ਹੈ, ‘ਦੀਰਘੋਦਕ’ ਲੰਮਾ ਜਲ ਹੈ, ‘ਰਸ’ ਸਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਚਾਕ੍ਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵ-ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ।
Verse 2
तारकादि समभ्यर्च्य देवत्वादि समाप्नुयात् ज्ञानात्मकं परं ब्रह्म परं बुद्धिः शिवो हृदि
ਤਾਰਕ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤ੍ਵ ਆਦਿ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ; ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਪਰਮ ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।
Verse 3
तच्छक्तिभूतः सर्वेशो भिन्नो ब्रह्मादिमूर्तिभिः मन्त्रार्णाः पञ्च भूतानि तन्मन्त्रा विषयास् तथा
ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਵਰੂਪ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਯ (ਅਨੁਭਵ-ਖੇਤਰ) ਹਨ।
Verse 4
प्राणादिवायवः पञ्च ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि च सर्वं पञ्चाक्षरं ब्रह्म तद्वदष्टाक्षरान्तकः
ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਪੰਜ ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਪੰਚਾਕ੍ਸ਼ਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਸਾਧਨਾ) ਅਸ਼ਟਾਕ੍ਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਿਣਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 5
गव्येन प्रक्षयेद्दीक्षास्थानं मन्त्रेण चोदितं तन्त्रसम्भूतसम्भावः शिवमिष्ट्वा विधानतः
ਮੰਤਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗਵ੍ਯ (ਗੋ-ਉਤਪੰਨ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਦ੍ਰਵ੍ਯ) ਨਾਲ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਛਿੜਕ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ। ਤੰਤਰ-ਜਨਿਤ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 6
मध्येषु तोरणद्वहिरिति ख , ज , ञ च मूलमूर्त्यङ्गविद्याभिस्तण्डुलक्षेपणादिकम् कृत्वा चरुञ्च यत् क्षीरं पुनस्तद्विभजेत् त्रिधा
ਮੱਧ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਤੋਰਣਦ੍ਵਹਿਰ’ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਖ, ਜ, ਞ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ, ਮੂਲ ਮੰਤਰ, ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਅੰਗ ਮੰਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਚਾਵਲ-ਦਾਣੇ ਛੱਡਣ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਚਰੂ (ਯਾਗੀ ਖੀਰ/ਪੋਰਿਜ) ਤਿਆਰ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਦੁੱਧ ਮੁੜ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ।
Verse 7
निवेद्यैकं परं हुत्वा सशिष्यो ऽन्यद्भजेद्गुरुः आचम्य सकलीकृत्य दद्याच्च्छिष्याय देशिकः
ਇੱਕ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਆਹੁਤੀ ਵਜੋਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਬਾਕੀ ਭਾਗ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰੇ। ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ‘ਸਕਲੀਕਰਨ’ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ਿਕ ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਦੇਵੇ।
Verse 8
दन्तकाष्ठं हृदा जप्तं क्षीरवृक्षादिसम्भवम् संशोध्य दन्तान् संक्षिप्त्वा प्रज्ञाल्यैतत् क्षिपेद्भुवि
ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ ਜਪ ਕਰਕੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਦੰਤਕਾਠ ਲਵੇ। ਦੰਦ ਸਾਫ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।
Verse 9
पूर्वेण सौम्यवारीशगतं शुभमतौ शुभम् पुनस्तं शिष्यमायान्तं शिश्वाबन्धादिरक्षितं
ਫਿਰ ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ/ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸ਼ੁਭ-ਮਤਿ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਮੁੜ ਆਇਆ; ਸੌਮ੍ਯ ਜਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ੁਭ ਵਸਤੂ ਲਿਆਇਆ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਆਦਿ ਰੋਕਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 10
कृत्वा वेद्यां सहानेन स्वपेद्दर्भास्तरे बुधः सुषुप्तं वीक्ष्य तं शिष्यः प्रभाते श्रावयेद्गुरुं
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਿਸ਼ ਸਮੇਤ ਵੇਦੀ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦರ್ಭਾ ਦੀ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਸੌਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੱਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸਵੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ/ਹਾਲਤ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸੁਣਾਵੇ।
Verse 11
शुभैः सिद्धिपदैर् भक्तिस्तैः पुनर्मण्डलार्चनम् मण्डलं भद्रकाद्युक्तं पूजयेत्सर्वसिद्धिदं
ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਸਮੇਤ ਮੁੜ ਮੰਡਲ-ਅਰਚਨ ਕਰੇ। ਭਦ੍ਰਕਾ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੰਡਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
स्नात्वाचम्य मृदा देहं मन्त्रैर् आलिप्य कल्प्यते शिवतीर्थे नरः स्नायादघमर्षणपूर्वकम्
ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਿਆਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰੇ। ਸ਼ਿਵ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ।
Verse 13
हस्ताभिषेकं कृत्वाथ प्रायात् पूजादिकं बुधः मूलेनाब्जासनं कुर्यात्तेन पूरककुम्भकान्
ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਵੇ। ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਦਮਾਸਨ ਧਾਰੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨਾਲ ਪੂਰਕ ਤੇ ਕੁੰਭਕ (ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ) ਕਰੇ।
Verse 14
आत्मानं योजयित्वोर्ध्वं शिखान्ते द्वादशाङ्गुले संशोष्य दग्ध्वा स्वतनुं प्लावयेदमृतेन च
ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ਿਖਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ—ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਉੱਪਰ—ਟਿਕਾਏ। ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਸੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਿਪਲਾਵਿਤ ਕਰੇ।
Verse 15
ध्मात्वा दिव्यं वपुस्तस्मिन्नात्मानञ्च पुनर्नयेत् कृत्वेवं चात्मशुद्धिः स्याद्विन्यस्यार्चनमारभेत्
ਉਸ (ਧਿਆਨਿਤ ਰੂਪ) ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਅਰਚਨਾ ਆਰੰਭ ਕਰੇ।
Verse 16
क्रमात् कृष्णसितश्यामरक्तपीता नगादयः मन्त्रार्णा दण्डिनाङ्गानि तेषु सर्वास्तु मूर्तयः
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਨ’ ਆਦਿ ਮੰਤਰ-ਵਰਣ ਕਾਲੇ, ਚਿੱਟੇ, ਸ਼ਿਆਮ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹਨ; ਇਹ ਦੰਡਧਾਰੀ ਦੇਵ (ਦੰਡਿਨ) ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਣ-ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ।
Verse 17
शिष्यमाचान्तमिति ञ अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं विन्यस्याङ्गानि सर्वतः न्यसेन्मन्त्राक्षरं पादगुह्यहृद्वक्त्रमूर्धसु
ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਆਚਮਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ‘ਅੰਗੁਠੇ’ ਤੋਂ ‘ਕਨਿੱਠੀ’ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਮੰਤਰ-ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ, ਗੁਹ੍ਯ, ਹਿਰਦੇ, ਮੁਖ ਅਤੇ ਮੂੜ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 18
व्यापकं न्यस्य मूर्धादि मूलमङ्गानि विन्यसेत् रक्तपीतश्यामसितान् पीठपादान् स्वकालजान्
ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਪਕ (ਵਿਆਪਕ-ਮੰਤਰ/ਤੱਤ੍ਵ) ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਮੂੜ੍ਹਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਮੂਲ-ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਲਾਲ, ਪੀਲੇ, ਸ਼ਿਆਮ/ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਪੀਠਾਂ ਤੇ ਪਾਦਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 19
स्वाङ्गान्मन्त्रैर् न्यसेद्गात्राण्यधर्मादीनि दिक्षु च तत्र पद्मञ्च सुर्यादिमण्डले त्रितयं गुणान्
ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਆਦਿ (ਦੋਸ਼-ਤੱਤ੍ਵ) ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਉੱਥੇ ਪਦਮ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣ-ਤ੍ਰਯ ਦਾ ਵੀ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 20
पूर्वादिपत्रे कामाद्या नवकं कर्णिकोपरि वामा ज्येष्ठा क्रमाद्रौद्रो काली कलविकारिणी
ਪੂਰਬ ਵਾਲੀ ਪੰਖੁੜੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕਾਮਾ ਆਦਿ ਨੌਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਰ্ণਿਕਾ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਮਾ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ, ਰੌਦ੍ਰੀ, ਕਾਲੀ ਅਤੇ ਕਲਵਿਕਾਰিণੀ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 21
बलविकारिणी चार्थ बलप्रमथनी तथा सर्वभूतदमनी च नवमी च मनोन्मनी
ਬਲ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਵਾਲੀ ਬਲਵਿਕਾਰিণੀ, ਅਤੇ ਬਲ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲੀ ਬਲਪ੍ਰਮਥਨੀ; ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਰਵਭੂਤਦਮਨੀ; ਨਵਮੀ ਸ਼ਕਤੀ; ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਨਮਨ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਨੋਨਮਨੀ।
Verse 22
श्वेता रक्ता सिता पीता श्यामा वह्निनिभाषिता कृष्णारुणाश् च ताः शक्तीर्ज्वालारूपाः स्मरेत् क्रमात्
ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਿਆਨ ਕਰੋ—ਸ਼ਵੇਤ, ਰਕਤ, ਸਿਤ (ਧਵਲ), ਪੀਤ, ਸ਼ਿਆਮਾ, ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਰੁਣ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਲਾ-ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰੋ।
Verse 23
अनन्तयोगपीठाय आवाह्याथ हृदब्जतः स्फटिकाभं चतुर्वाहुं फलशूलधरं शिवम्
ਫਿਰ ਅਨੰਤ-ਯੋਗਪੀਠ ਉੱਤੇ (ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ) ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਫਲ (ਵਰ-ਪ੍ਰਦ) ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 24
साभयं वरदं पञ्चवदंनञ्च त्रिलोचनम् पत्रेषु मुर्तयः पञ्च स्थाप्यास्तत्पुरुषादयः
ਉਸ ਨੂੰ ਅਭਯ ਅਤੇ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਪੰਜ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਓ; ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿ ਪੰਜ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 25
पूर्वे तत्पुरुषः श्वेतो अघोरो ऽष्टभुजो ऽसिताः चतुर्वाहुमुखः पीताः सद्योजातश् च पश्चिमे
ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਵੇਤ ਵਰਣ ਦਾ ਹੈ। ਅਘੋਰ ਕਾਲੇ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਭ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅੱਠ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। (ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ) ਵਾਮਦੇਵ ਪੀਤ ਵਰਣ, ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ ਅਤੇ ਤਦਨੁਰੂਪ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 26
वामदेवः स्त्रीविलासी चतुर्वक्त्रभुजो ऽरुणः सौम्ये पञ्चास्य ईशाने ईशानः सर्वदः सितः
ਵਾਮਦੇਵ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਚਾਰ ਮੁਖਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਰੁਣ ਵਰਣ ਦਾ ਹੈ। ਸੌਮ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਜ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਵੇਤ ਵਰਣ ਈਸ਼ਾਨ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 27
इष्टाङ्गानि यथान्यायमनन्तं सूक्ष्ममर्चयेत् सिद्धेश्वरं त्वेकनेत्रं पूर्वादौ दिश पूजयेत्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਛਿਤ ਅੰਗਾਂ/ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੰਤ ਦੀ ਸੁਖਮ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਕ ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਦੀ, ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 28
एकरुद्रं त्रिनेत्रञ्च श्रीकण्ठञ्च शिखण्डिनम् ऐशान्यादिविदिक्ष्वेते विद्येशाः कमलासनाः
ਏਕਰੁਦ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖੰਡਿਨ—ਇਹ ਕਮਲ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼, ਈਸ਼ਾਨ੍ਯ ਆਦਿ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 29
श्वेतः पीतः सितो रक्तो धूम्रो रक्तो ऽरुणः शितः शूलाशनिशरेश्वासवाहवश् चतुराननाः
ਉਹ ਸ਼ਵੇਤ, ਪੀਤ, ਸਿਤ (ਫਿੱਕਾ), ਰਕਤ, ਧੂਮ੍ਰ ਵਰਣ, ਫਿਰ ਰਕਤ, ਅਰੁਣ ਅਤੇ ਸ਼ਿਤ (ਤੀਖ਼ਾ/ਦੀਪਤ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਵਜ੍ਰ, ਤੀਰ, ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਹਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਇਹ ਚਤੁਰਾਨਨ ਰੂਪ ਹਨ।
Verse 30
उमा वण्डेशनन्दीशौ महाकालो गणेश्वरः वृषो भृङ्गरिटिस्कन्दानुत्तरादौ प्रपूजयेत्
ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਮਾ, ਵੰਡੇਸ਼ ਅਤੇ ਨੰਦੀਸ਼, ਮਹਾਕਾਲ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰ, ਅਤੇ ਵೃಷ (ਨੰਦਿਨ), ਭ੍ਰਿੰਗਰਿਟੀ ਤੇ ਸਕੰਦ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 31
कुलिशं शक्तिदण्डौ च खड्गपाशध्वजौ गदां शूलं चक्रं यजेत् पद्मं पूव्वादौ देवमर्च्य च
ਵਜ੍ਰ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਡੰਡ; ਖੜਗ, ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਵਜ; ਗਦਾ, ਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਚੱਕਰ; ਅਤੇ ਪਦਮ—ਇਹ ਸਭ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾਸਥਾਨ ਪੂਜ ਕੇ, ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਵੀ ਅਰਚਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 32
ततो ऽधिवासितं शिष्यं पाययेद्गव्यपञ्चकम् आचान्तं प्रोक्ष्ये नेत्रान्तैर् नेत्रे नेत्रेण बन्धयेत्
ਫਿਰ ਅਧਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਗਵ੍ਯਪੰਚਕ ਪਿਲਾਏ। ਉਹ ਆਚਮਨ ਕਰ ਲਵੇ ਤਾਂ ਜਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਖਣ ਕਰਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਛੂਹਦਿਆਂ ‘ਨੇਤ੍ਰ’ ਮੰਤ੍ਰ/ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਹਰ ਅੱਖ ਦਾ ਬੰਧਨ (ਰੱਖਿਆ-ਸੀਲ) ਕਰੇ।
Verse 33
द्वारं प्रवेशयेच्छिप्यं मण्डपस्याथ दक्षिणे सासनादिकुशासीनं तत्र संशोधयेद्गुरुः
ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਏ। ਫਿਰ ਮੰਡਪ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਉਸ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸੰਸ਼ੋਧਨ (ਸ਼ੁੱਧੀ/ਜਾਂਚ) ਕਰਮ ਕਰੇ।
Verse 34
आदितत्त्वानि संहृत्य परमार्थे लयः क्रमात् पुनरुत्पादयेच्छिष्यं सृष्टिमार्गेण देशिकः
ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਰਮਾਰਥ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਦੇਸ਼ਿਕ (ਦੀਖ਼ਸ਼ਾ-ਗੁਰੂ) ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ/ਪੁਨਰਨਿਰਮਿਤ ਕਰੇ।
Verse 35
न्यासं शिष्ये ततः कृत्वा तं प्रदक्षिणमानयेत् पश्चिमद्वारमानीय क्षेपयेत् कुसुमाञ्जलिम्
ਫਿਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਉੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਵਾਈਏ। ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰਵਾਈਏ।
Verse 36
यस्मिन् पतन्ति पुष्पाणि तन्नामाद्यं विनिर्दिशेत् पार्श्वेयागभुवः खाते कुण्डे सन्नभिमेखले
ਜਿੱਥੇ ਫੁੱਲ ਡਿੱਗਣ, ਉਸ ਥਾਂ/ਨਾਮ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਪਾਰਸ਼ਵ-ਯਾਗਭੂਮੀ ਵਿੱਚ, ਨਾਭੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਮੇਖਲਾ-ਹੱਦ ਵਾਲੇ ਖੋਦੇ ਹੋਏ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 37
शिवाग्निं जनयित्वेष्ट्वा पुनः शिष्येण चार्चयेत् ध्यानेनात्मनिभं शिष्यं संहृत्य प्रलयः क्रमात्
ਸ਼ਿਵ-ਅਗਨੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁੜ ਉਸ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਵਾਏ। ਤਦ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਕਰਕੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਲਯ-ਕ੍ਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 38
पुनरुत्पाद्य तत्पाणौ दद्याद्दर्भांश् च मन्त्रितान् पृथिव्यादीनि तत्त्वानि जुहुयाद्धृदयादिभिः
ਫਿਰ (ਸੰਸਕਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ) ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਿਤ ਦਰਭ-ਤ੍ਰਿਣ ਦੇਵੇ। ਤਦ ਹ੍ਰਿਦਯ ਆਦਿ ਅੰਗ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵੇ।
Verse 39
कमलानना इति ञ सन्धादिमेखले इति ख एकैकस्य शतं हुत्वा व्योममूलेन होमयेत् हुत्वा पूर्णाहुतिं कुर्यादस्त्रेणाष्टाहुतीर्हुनेत्
“ਕਮਲਾਨਨਾ” (ਞ) ਅਤੇ “ਸੰਧਾਦਿਮੇਖਲੇ” (ਖ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੀਜ-ਸੂਤਰਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਸੌ ਸੌ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ “ਵ੍ਯੋਮ-ਮੂਲ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਕਰਕੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ।
Verse 40
प्रायश्चित्तं विशुद्ध्यर्थं ततः शेषं समापयेत् कुम्भं समन्त्रितं प्रार्च्य शिशुं पीठे ऽभिषेचयेत्
ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰੇ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਲਸ਼ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ।
Verse 41
शिष्ये तु समयं दत्वा स्वर्णाद्यैः स्वगुरुं यजेत् दीक्षा पञ्चाक्षरस्योक्ता विष्ण्वादेरेवमेव हि
ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਯ-ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਕੇ, ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
A full tantric workflow: site purification, maṇḍala construction and re-worship, layered nyāsa (vyāpaka and aṅga), deity/śakti directional installations, and a quantified homa sequence (including pūrṇāhuti and astra oblations) within a formal dīkṣā framework.
It converts metaphysics into practice: by mapping mantra to body, elements, and cognition, then purifying the self through prāṇāyāma, nyāsa, and tattva-saṃhāra, the rite aims at inner identification with Śiva (jñāna-svarūpa) while also conferring siddhi-oriented ritual competence.
The pañcabrahma set beginning with Tatpuruṣa—Tatpuruṣa, Aghora, Vāmadeva, Sadyojāta, and Īśāna—installed directionally with specified colors and iconographic features.
Adhivāsa, administration of gavyapañcaka, protective sealing of the eyes, entry and purification, dissolution of tattvas into the Supreme (laya/saṃhāra), re-creation by sṛṣṭi-mārga, circumambulation and flower-casting for determination, Śiva-fire worship and homa, expiation, kumbha worship, abhiṣeka, samaya vow, and guru honoring with gifts.