Adhyaya 324
Rudra-śānti (रुद्रशान्ति)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮ-ਤੱਤਵ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਭਿਆਨਕ ਰੁਦ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਸੁਰਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਢਾਂਚਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਵਿਧਾਨ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਕੌਸ਼ਲ ਦਾ ਪੁਲ ਹੈ: ਸਾਧਕ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸਤੁਤੀਯੋਗ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਚੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਰਸ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ (ਸ਼ਾਂਤੀ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸੁਖਮ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਯੰਤਰਣਾ/ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵੱਲ ਗਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਅਗਨੇਯ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਤਰਕ-ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਲੱਗ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਆਧਾਰਭੂਤ ਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਧਕ, ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਨਿਯਮਾਂ, ਤੱਤ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਅਗਲੀ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रुद्रशान्तिर्नाम त्रयोविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अंशकादिः ईश्वर उवाच रुद्राक्षकटकं धार्यं विषमं सुसमं दृडम् एकत्रिपञ्चवदनं यथालाभन्तु धारयेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਰੁਦ੍ਰ-ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਚੌਵੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਅੰਸ਼ਕਾਦਿ’ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੱਚੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਦੇ ਮਣਕਿਆਂ ਦਾ ਕੰਗਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁਸਮ, ਪਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਪੰਜ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਯਥਾਲਾਭ ਧਾਰਨ ਕਰੋ।
Verse 2
द्विचतुःषण्मुखं शस्तमव्रणं तीव्रकण्ठकं दक्षवाहौ शिखादौ च धारयेच्चतुराननं
ਦੋ, ਚਾਰ ਜਾਂ ਛੇ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਦੇਵ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਘਾਵ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਤੀਖੇ ਕੰਠ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ/ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਚਤੁਰਾਨਨ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਾ ਆਦਿ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ/ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।
Verse 3
अब्रह्मचारी ब्रह्मचारी अस्नातः स्नातको भवेत् हैमी वा मुद्रिका धार्या शिवमन्त्रेण चार्च्य तु
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਨਾ ਪਾਲਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਾਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਹਾਲੇ ਸਨਾਨ-ਸੰਸਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਸਨਾਤਕ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੀ ਅੰਗੂਠੀ ਧਾਰਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ (ਉਸ ਦੀ/ਸ਼ਿਵ ਦੀ) ਅਰਚਨਾ ਕਰੋ।
Verse 4
कार्येति ख शिवः शिखा तथा ज्योतिः सवित्रश्चेतिगोचराः गोचरन्तु कुलं ज्ञेयं तेन लक्ष्यस्तु दीक्षितः
‘ਕਾਰ੍ਯ’, ‘ਖ’, ‘ਸ਼ਿਵ’, ‘ਸ਼ਿਖਾ’, ‘ਜ੍ਯੋਤਿ’ ਅਤੇ ‘ਸਵਿਤ੍ਰ’—ਇਹ ‘ਗੋਚਰ’ (ਕਿਰਿਆਤਮਕ ਸੰਕੇਤ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਚਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਕੁਲ/ਪਰੰਪਰਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸੇ ਨਾਲ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਦੀ ਠੀਕ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 5
प्राजापत्यो महीपालः कपोतो ग्रन्थिकः शिवे कुटिलाश् चैव वेतालाः पद्महंसाः शिखाकुले
ਸ਼ਿਵ ਦੇ (ਪਰਿਵਾਰ/ਲੋਕ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ, ਮਹੀਪਾਲ, ਕਪੋਤ, ਗ੍ਰੰਥਿਕ; ਅਤੇ ਕੁਟਿਲ ਤੇ ਵੇਤਾਲ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਾ-ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਪਦਮਹੰਸ (ਨਾਮਕ) ਹਨ।
Verse 6
धृतराष्ट्रा वकाः काका गोपाला ज्योतिसंज्ञके कुटिका साठराश् चैव गुटिका दण्डिनो ऽपरे
ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਮ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟ੍ਰਾ, ਵਕਾਃ (ਬਗਲੇ), ਕਾਕਾਃ (ਕਾਂ), ਗੋਪਾਲ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਟਿਕਾ ਅਤੇ ਸਾਠਰ; ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਟਿਕਾ ਤੇ ਦੰਡਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
सावित्री गोचरे चैवमेकैकस्तु चतुर्विधः सिद्धाद्यंशकमाख्यास्ये येन मन्त्रःसुसिद्धिदः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਦੇ ਗੋਚਰ/ਪ੍ਰਯੋਗ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ‘ਸਿੱਧਿ’ ਆਦਿ ਅੰਸ਼ ਮੈਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਪੂਰਨ ਸਿੱਧਿ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 8
भूमौ तु मातृका लेख्याः कूटषण्डाववर्जिताः मन्त्राक्षराणि विश्लिष्य अनुस्वारं नयेत् पृथक्
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ (ਵਰਨਮਾਲਾ/ਬੀਜਾਖਰ-ਕ੍ਰਮ) ਲਿਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕੂਟ ਅਤੇ ਸ਼ੰਡ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ। ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੱਖਰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਅਨੁਸਵਾਰ (ਂ) ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 9
साधकस्य तु या संज्ञा तस्या विश्लेषणं चरेत् मन्त्रस्यादौ तथा चान्ते साधकार्णानि योजयेत्
ਸਾਧਕ ਦੀ ਜੋ ਸੰਜ्ञਾ (ਦੀਖਿਆ-ਨਾਮ) ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅੱਖਰ-ਵਿਭਾਜਨ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਧਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਜੋੜਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 10
सिद्धः साध्यः सुशिद्धो ऽरिः संज्ञातो गणयेत् क्रमात् मन्त्रस्यादौ तथा चान्ते सिद्धिदः स्याच्छतांशतः
‘ਸਿੱਧ’, ‘ਸਾਧ੍ਯ’, ‘ਸੁ-ਸਿੱਧ’ ਅਤੇ ‘ਅਰਿ’—ਇਹ ਸੰਜ्ञਾਵਾਂ ਪਛਾਣ ਕੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਸੌ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਿੱਧਿਦਾਇਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 11
सिद्धादिश्चान्तसिद्धश् च तत्क्षणादेव सिध्यति सुसिद्धादिः सुसिद्धन्तःसिद्धवत् परिकल्पयेत्
ਜਿਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ‘ਸਿੱਧ’ ਨਾਲ ਅਤੇ ਅੰਤ ‘ਸ਼ਾਂਤ-ਸਿੱਧ’ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਤਕਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸੁ-ਸਿੱਧ’ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ‘ਸੁ-ਸਿੱਧਾਂਤ’ ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਸਿੱਧ-ਮੰਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਘੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
अरिमादौ तथान्ते च दूरतः परिवर्जयेत् सिद्धः सुसिद्धश् चैकार्थे अरिः साध्यस्तथैव च
‘ਅਰਿ’ ਸ਼ਬਦ/ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖ ਕੇ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਸਿੱਧ’ ਤੇ ‘ਸੁ-ਸਿੱਧ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਅਰਿ’ ਅਤੇ ‘ਸਾਧ੍ਯ’ ਵੀ (ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ।
Verse 13
आदौ सिद्धः स्थितो मन्त्रे तदन्ते तद्वदेव हि मध्ये रिपुसहस्राणि न दोषाय भवन्ति हि
ਜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ‘ਸਿੱਧ’ ਤੱਤ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ (ਵਿਘਨ) ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।
Verse 14
मायाप्रसादप्रणवेनांशकः ख्यातमन्त्रके ब्रह्मांशको ब्रह्मविद्या विष्ण्वङ्गो वैष्णवःस्मृतः
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਣਵ (ੴ/ਓਂ) ਨਾਲ ‘ਮਾਇਆ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਸਾਦ’ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਅੰਸ਼ਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੋਵੇ ਉਹ ‘ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਅੰਗ ਹੋਵੇ ਉਹ ‘ਵੈਸ਼ਣਵ’ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
विष्ण्वंश इति ञ रुद्रांशको भवेद्वीर इन्द्रांशश्चेश्वरप्रियः नागांशो नागस्तब्धाक्षो यक्षांशो भूषणप्रियः
ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਅੰਸ਼/ਵੰਸ਼ ‘ਞ’ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰਾਂਸ਼ ਵਾਲਾ ਵੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰਾਂਸ਼ ਵਾਲਾ ਈਸ਼ਵਰ-ਪ੍ਰਿਯ (ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਭਗਤ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਗਾਂਸ਼ ਵਾਲਾ ਨਾਗ ਵਰਗਾ ਅਡੋਲ, ਬਿਨਾ ਝਪਕਣ ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਾ; ਯਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਵਾਲਾ ਗਹਿਣੇ-ਪ੍ਰਿਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
गन्धर्वांशो ऽतिगीतादि भीमांशो राक्षसांशकः दैर्यांशः स्याद् युद्धकार्यो मानी विद्याधरांशकः
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵ-ਤੱਤ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗੀਤ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੀਮ-ਅੰਸ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਸੁਭਾਉ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੈਰ੍ਯ-ਅੰਸ਼ ਵਾਲਾ ਯੁੱਧ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਜੋ ਮਾਨੀ (ਉੱਚ-ਮਨਸ) ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਿਦਿਆਧਰ-ਅੰਸ਼ ਦਾ ਭਾਗੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
पिशाचांशो मलाक्रान्तो मन्त्रं दद्यान्निरीक्ष्य च मन्त्र एकात् फडन्तः स्यात् विद्यापञ्चाशतावधि
ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਪਿਸਾਚ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਮਲ/ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਆਕ੍ਰਾਂਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ-ਭਾਲ ਕਰਕੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ‘ਫਟ੍’ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ-ਮੰਤਰ ਪੰਜਾਹ ਤੱਕ ਹੋਣ।
Verse 18
बाला विंशाक्षरान्ता च रुद्रा द्वाविंशगायुधा तत ऊर्ध्वन्तु ये मन्त्रा दृद्धा यावच्छतत्रयं
ਬਾਲਾ-ਮੰਤਰ ਵੀਹ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰਾ-ਮੰਤਰ ਬਾਈਂ (ਅੱਖਰ-ਰੂਪ) ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਜੋ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ/ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਮੰਤਰ ਹਨ, ਉਹ ਅਧਿਕਤਮ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅੱਖਰਾਂ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Verse 19
अकारादिहकारन्ताः क्रमात् पक्षौ सितासितौ अनुस्वारविसर्गेण विना चैव स्वरा दश
‘ਅ’ ਤੋਂ ‘ਹ’ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਪੱਖ ਹਨ—ਸ਼ੁੱਧ/ਸ਼ਵੈਤ (ਸਿਤ) ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਅਸਿਤ)। ਅਤੇ ਅਨੁਸਵਾਰ ਤੇ ਵਿਸਰਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁਰ ਦਸ ਹਨ।
Verse 20
ह्रस्वाः शुक्ला दीर्घाः श्यामांस्तिथयःप्रतिपम्मुखाः उदिते शान्तिकादीनि भ्रमिते वश्यकादिकम्
ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿਥੀਆਂ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਨ—ਸ਼ੁਕਲ (ਉਜਲੀ) ਤਿਥੀਆਂ ‘ਹ੍ਰਸਵ’ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ/ਸ਼ਿਆਮ (ਅੰਧੇਰੀਆਂ) ਤਿਥੀਆਂ ‘ਦੀਰਘ’ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਤਿਥੀ ਉਦਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਕਰਮ ਵਿਹਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਤਿਥੀ ਭ੍ਰਮਿਤ/ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਸ਼੍ਯ ਆਦਿ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 21
भ्रामिते सन्धयो द्वेषोच्चाटने स्तम्भने ऽस्तकम् इहावाहे शान्तिकाद्यं पिङ्गले कर्षणादिकम्
ਭ੍ਰਾਮਿਤ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿ (ਮਿਲਾਪ/ਸਮਝੌਤਾ) ਦਾ ਕਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦ੍ਵੈਸ਼–ਉੱਚਾਟਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਤੰਭਨ (ਅਚਲ ਕਰਨਾ) ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਆਵਾਹਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਂਤਿਕ ਕਰਮ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਿੰਗਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਸ਼ਣ ਆਦਿ ਆਕਰਸ਼ਣ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 22
मारणोच्चाटनादीनि विषुवे पञ्चधा पृथक् अधरस्य गृहे पृथ्वी ऊर्ध्वे तेजो ऽन्तरा द्रवः
ਮਾਰਣ, ਉੱਚਾਟਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਵਿਸ਼ੁਵ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਭੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਹੇਠਲੇ ‘ਗ੍ਰਿਹ’ ਵਿੱਚ ਪૃਥਵੀ; ਉੱਪਰ ਤੇਜ (ਅਗਨੀ); ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦ੍ਰਵ ਤੱਤ (ਜਲ) ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 23
रन्ध्रपार्श्वे वहिर्वायुः सर्वं व्याप्य महेश्वरः स्तम्भनं पार्थिवे शान्तिर्जले वश्यादि तेजसे वायौ स्याद् भ्रमणं शून्ये पुण्यं कालं समभ्यसेत्
ਰੰਧ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪਾਸੇ ਬਹਿਰਵਾਯੂ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਾਰਥਿਵ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਸ੍ਤੰਭਨ, ਜਲ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਤੇਜ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਵਸ਼੍ਯ ਆਦਿ, ਵਾਯੂ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਮਣ ਦਾ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੂਨ੍ਯ (ਆਕਾਸ਼) ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਹੈ—ਕਾਲ-ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s emphasis is the ritual function of śānti as a stabilizing operation—positioned as a prerequisite layer before advanced mantra classifications and operational rites are introduced.
By framing Rudra’s power as something to be reconciled through dharmic rite, it cultivates inner steadiness and ritual readiness—supporting both protective worldly outcomes and disciplined spiritual progress.