Adhyaya 316

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नानामन्त्रा नाम पञ्चदशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षोडशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः सकलादिमन्त्रोद्धारः ईश्वर उवाच सकलं निष्कलं शून्यं कलाढ्यं स्वमलङ्कृतम् क्षपणं क्षयमन्तस्थं कण्ठोष्ठं चाष्टमंशिवम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ “ਨਾਨਾਮੰਤ੍ਰ” ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੰਦਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—“ਸਕਲਾਦਿ ਮੰਤ੍ਰੋੱਧਾਰ” ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸਕਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲ, ਸ਼ੂਨ੍ਯ, ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਕ੍ਸ਼ਪਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕ੍ਸ਼ਯ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅੰਤਸਥ; ਕੰਠ-ਓਠ ਸ੍ਵਰੂਪ ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ—ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 2

प्रासादस्य पराख्यस्य स्मृतं रूपं गुहाष्टधा रिपुदुष्टादि वारयेदिति क , ट च प्रसादस्येति ख स्मृतिरूपमिति ख सदाशिवस्य शब्दस्य रूपस्याखिलसिद्धये

‘ਪਰਾ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦਾ ਰੂਪ ‘ਗੁਹ੍ਯ ਅਸ਼ਟਧਾ’—ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕ ਅਤੇ ਟ ਪਾਠਾਂ ਅਨੁਸਾਰ—ਇਹ ਵੈਰੀ, ਦੁਸ਼ਟ ਆਦਿ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ; ਖ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਾਸਾਦਸ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਮ੍ਰਿਤਿਰੂਪਮ੍’ ਵਾਲਾ ਪਾਠ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ‘ਸਦਾਸ਼ਿਵ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਸਮੂਹ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਇਹ ਕਥਨ ਹੈ।

Verse 3

अमृतश्चांशुभांश्चेन्दुश्चेश्वरश्चोग्र ऊहकः एकपादेन ओजाख्य औषधश्चांशुमान् वशी

ਅਮ੍ਰਿਤ, ਅੰਸ਼ੁਭਾਨ, ਇੰਦੂ, ਈਸ਼ਵਰ, ਉਗ੍ਰ, ਊਹਕ; ਏਕਪਾਦ, ਓਜ ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਔਸ਼ਧ (ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ), ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਅਤੇ ਵਸ਼ੀ—ਇਹ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 4

अकारादेः क्षकारश् च ककारादेः क्रमादिमे कामदेवः शिखण्डी च गणेशः कालशङ्करौ

‘ਅ’ ਤੋਂ ‘ਕ੍ਸ਼’ ਤੱਕ, ਅਤੇ ‘ਕ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਇਹ ਅੱਖਰ ਦੇਵਤਾ-ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ: ਕਾਮਦੇਵ, ਸ਼ਿਖੰਡੀ, ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਸ਼ੰਕਰ।

Verse 5

एकनेत्रो द्विनेत्रश् च त्रिशिखो दीर्घबाहुकः एकपादर्धचन्द्रश् च बलपो योगिनीप्रियः

ਉਹ ਏਕਨੇਤ੍ਰ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਨੇਤ੍ਰ ਵੀ; ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਖ (ਤਿੰਨ ਸ਼ਿਖਾਂ ਵਾਲਾ), ਦੀਰਘਬਾਹੂ; ਏਕਪਾਦ, ਅਰਧਚੰਦਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 6

शक्तीश्वरो महाग्रन्थिस्तर्पकः स्थाणुदन्तुरौ निधीशो नन्दी पद्मश् च तथान्यः शाकिनीप्रियः

ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਮਹਾਗ੍ਰੰਥੀ (ਵੱਡੀ ਗਾਂਠ ਵਾਲਾ); ਤਰਪਕ (ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ); ਸਥਾਣੁ (ਅਚਲ); ਦੰਤੁਰ (ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ); ਨਿਧੀਸ਼ (ਨਿਧੀਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ); ਨੰਦੀ; ਪਦਮ; ਅਤੇ ਅਨ੍ਯ (ਸਰਵਾਤੀਤ); ਤੇ ਸ਼ਾਕਿਨੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 7

सुखविम्बो भीषनश् च कृतान्तः प्राणसंज्ञकः तेजस्वी शक्र उदधिः श्रीकण्ठः सिंह एव च

ਉਹ ਸੁਖਵਿੰਬ (ਆਨੰਦਮਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਰੂਪ), ਭੀਸ਼ਣ, ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ (ਮੌਤ/ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਜ्ञਕ (ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ), ਤੇਜਸਵੀ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ-ਸਮ ਬਲਵਾਨ), ਉਦਧਿ (ਸਮੁੰਦਰ), ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ (ਮੰਗਲ-ਕੰਠ), ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਹੈ।

Verse 8

शशाङ्को विश्वरूपश् च क्षश् च स्यान्नरसिंहकः सूर्यमात्रासमाक्रान्तं विश्वरूपन्तु कारयेत्

ਸ਼ਸ਼ਾਂਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ—ਇਹ ਨਿਯਤ ਰੂਪ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਕ੍ਸ਼’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਨਰਸਿੰਹ-ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਲਿਖਿਆ/ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਸੂਰਜ-ਮਾਤਰਾ (ਸੌਰ ਪਰਿਮਾਣ) ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ।

Verse 9

अंशुमत्संयुतं कृत्वा शशिवीजं विनायुतम् ईशानमोजसाक्रान्तं प्रथमन्तु समुद्धरेत्

‘ਅੰਸ਼ੁਮਤ’ (ਦੀਪਤ ਤੱਤ) ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਸ਼ਿ-ਬੀਜ (ਚੰਦਰ ਬੀਜਾਖਰ) ਨੂੰ ਵਿਨਾਇਕ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰ ਕੇ, ਓਜਸ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਈਸ਼ਾਨ-ਭਾਗ (ਮੰਤ੍ਰ/ਅੰਸ਼) ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਚਾਰਨਾ/ਉੱਧਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 10

तृतीयं पुरुषं विद्धि दक्षिणं पञ्चमं तथा सप्तमं वामदेवन्तु सद्योजातन्ततःपरं

ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ ਤਤ੍ਪੁਰੁਸ਼ ਜਾਣੋ; ਪੰਜਵਾਂ ਦੱਖਿਣ (ਅਘੋਰ, ਦੱਖਿਣ-ਮੁਖ) ਵੀ; ਸੱਤਵਾਂ ਵਾਮਦੇਵ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲਾ ਸਥਾਨ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਜਾਣੋ।

Verse 11

रसयुक्तन्तु नवमं ब्रह्मपञ्चपञ्चकमीरितम् ओंकाराद्याश् चतुर्थ्यन्ता नमोन्ताः सर्वमन्त्रकाः

ਨਵਾਂ (ਸਮੂਹ) ‘ਰਸ-ਯੁਕਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਪੰਚਕਾਂ ਵਜੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮੰਤਰ ਓੰਕਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ, ਚਤੁਰਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ‘ਵਿੱਚ’ ਅੰਤ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ‘ਨਮಃ’ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 12

सद्योदेवा द्वितीयन्तु हृदयञ्चाङ्गसंयुतम् चतुर्थन्तु शिरो विद्धि ईश्वरन्नामनामतः

ਦੂਜਾ (ਮੰਤਰ/ਰੂਪ) ‘ਸਦ੍ਯੋਦੇਵ’ ਹੈ—ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ (ਅੰਗਾਂ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਚੌਥਾ ‘ਸ਼ਿਰਹ’ (ਸਿਰ) ਹੈ—ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਮ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਜਾਣੋ।

Verse 13

ऊहकन्तु शिखा ज्ञेया विश्वरूपसमन्विता त्रिशिखी चोर्ध्ववाहुक इति ख , छ च तन्मन्त्रमष्टमं ख्यातं नेत्रन्तु दशमं मतम्

ਸ਼ਿਖਾ-ਨਿਆਸ ਨੂੰ ‘ਊਹਕਾ’ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ—‘ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਖੀ’ ਅਤੇ ‘ਊਰਧ੍ਵਵਾਹੁਕ’ (ਉੱਪਰ ਉਠੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ‘ਖ’ ਅਤੇ ‘ਛ’ ਅੱਖਰ ਇਸ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਠਵਾਂ ਮੰਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਨੇਤ੍ਰ (ਰੱਖਿਆ) ਮੰਤਰ ਦਸਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 14

अस्त्रं शशी समाख्यातं शिवसंज्ञं शिखिध्यजः नमः स्वाहा तथा वौषत् हूं च फत्कक्रमेण तु

‘ਸ਼ਸ਼ੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਸਤ੍ਰ (ਰੱਖਿਆ-ਮੰਤਰ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ਿਖਿਧ੍ਵਜ, ਇਸ ਦੀ ਸੰਜ्ञਾ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਹੈ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਨਮಃ’, ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’, ‘ਵੌਸ਼ਟ’, ‘ਹੂੰ’, ਅਤੇ ‘ਫਟ’—ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰ-ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 15

जातिफट्कं हृदादीनां प्रासादं मन्त्रमावदे ईशानाद्रुद्रसंख्यातं प्रोद्धरेच्चांशुरञ्जितम्

ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ (ਨਿਆਸ-ਅੰਗਾਂ) ਲਈ ‘ਜਾਤਿ-ਫਟਕ’ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਾਸਾਦ’ ਮੰਤਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਉੱਧਾਰ/ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ, ਜੋ ਅੰਸ਼ੂ (ਕਿਰਨਾਂ) ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 16

औषधाक्रान्तशिरसमूहकस्योपरिस्थितं अर्धचन्द्रोर्धनादश् च विन्दुद्वितयमध्यगं

ਔਸ਼ਧ ਆਦਿ ਸ਼ਿਰੋ-ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅਰਧਚੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਅਰਧਨਾਦ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਦੋ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

तदन्ते विश्वरूपन्तु कुटिलन्तु त्रिधा ततः एवं प्रासादमन्त्रश् च सर्वकर्मकरो मनुः

ਇਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ’ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ‘ਕੁਟਿਲ’ ਰੂਪ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਸਰਵਕਰਮ-ਸਿੱਧਿਕਾਰਕ ਮਨੁ ਹੈ, ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

Verse 18

शिखावीजं समुद्धृत्य फट्कारान्तन्तु चैव फट् अर्धचन्द्रासनं ज्ञेयं कामदेवं ससर्पकम्

ਸ਼ਿਖਾ-ਬੀਜ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਫਟ੍’ ਦਾ ਫਟਕਾਰ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ‘ਫਟ੍’। ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਮਦੇਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਸਰਪ-ਸਹਿਤ ‘ਅਰਧਚੰਦ੍ਰ-ਆਸਨ’ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 19

महापाशुपतास्त्रन्तु सर्वदुष्टप्रमर्दनम् प्रासादः सकलः प्रोक्तो निष्कलः प्रोच्यते ऽधुना

ਮਹਾਪਾਸ਼ੁਪਤ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸਭ ਦੁਰਜਨਾਂ ਦਾ ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਕਲ (ਸਾਕਾਰ) ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਵਰਣਿਤ ਹੋਇਆ; ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਕਲ (ਨਿਰਾਕਾਰ) ਦਾ ਕਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

औषधं विश्वरूपन्तु रुद्राख्यं सूर्यमण्डलम् चन्द्रार्धं नादसंयोगं विसंज्ञं कुटिलन्ततः

ਔਸ਼ਧ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਰਯ-ਮੰਡਲ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਅਰਧਚੰਦ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਨਾਦ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ, (ਮਾਨੋ) ਵਿਸੰਜ्ञ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਟਿਲ (ਕੁੰਡਲਿਤ) ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

निष्कलो भुक्तिमुक्तौ स्यात्पञ्चाङ्गो ऽयं सदाशिवः अंशुमान् विश्वरूपञ्च आवृतं शून्यरञ्जितम्

ਨਿਸ਼ਕਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਪੰਜਾਂਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ—ਕਿਰਣਮਈ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਜਿਹਾ, ਮਾਨੋ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 22

ब्रह्माङ्गरहितः शून्यस्तस्य मूर्तिरसस्तरुः विघ्ननाशाय भवति पूजितो बालबालिशैः

ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅੰਗਾਂ/ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਅਸੱਤ ‘ਰੁੱਖ’ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਬਾਲਕ-ਸਮਾਨ ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਘਨ-ਨਾਸ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 23

अंशुमान् विश्वरूपाख्यमूहकस्योपरि स्थितम् कलाढ्यं सकलस्यैव पूजाङ्गादि च सर्वतः

‘ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ’ ਨੂੰ ‘ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ’ ਨਾਮਕ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ‘ਮੂਹਕ’ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਪੂਰਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੂਜਾ ਦੇ ਅੰਗ ਆਦਿ ਸਾਮਗਰੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ।

Verse 24

नरसिंहं कृतान्तस्थं तेजस्विप्राणमूर्धगम् मन्त्रमादरेदिति ञ चन्द्रार्धनादसंयुक्तमिति ख अंशुमानूहकाक्रान्तमधोर्धं स्वसलङ्घृतम्

‘ਞ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਨਰਸਿੰਹ-ਮੰਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਤੇਜਸਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਿਰ ਦੇ ਮੂਧੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਖ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਅਰਧ-ਚੰਦ੍ਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ, ਊਹਕ ਨਾਲ ਆਕ੍ਰਾਂਤ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹ/ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਅੱਧਾ ਕ੍ਰਾਂਤ ਹੈ।

Verse 25

चन्द्रार्धनादनादान्तं ब्रह्मविष्णुविभूशित उदधिं नरसिंहञ्च सूर्यमात्राविभेदितम्

ਮੈਂ ਉਸ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਅਰਧ-ਚੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ ਹੈ; ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਨਰਸਿੰਹ ਹੈ—ਸੂਰਜ ਦੀ ਮਾਤਰਾ/ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਿਤ।

Verse 26

यदा कृतं तदा तस्य ब्रह्माण्यङ्गानि पूर्ववत् ओजाख्यमंशुमद्युक्तं प्रथमं वर्णमुद्धरेत्

ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਪੂਰਵ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਹਮ-ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਅੰਸ਼ੁਮਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ‘ਓਜਸ’ ਨਾਮਕ ਪਹਿਲਾ ਵਰਣ ਉਚਾਰਨਾ/ਉੱਧਾਰ ਕਰੇ।

Verse 27

अशुमच्चांशुनाक्रान्तं द्वितीयं वर्णनायकम् अंशुमानीश्वरन्तद्वत् तृतीयं मुक्तिदायकम्

ਦੂਜਾ (ਨਾਮ) ‘ਅਸ਼ੁਮਤ’ ਅਤੇ ‘ਅੰਸ਼ੁਨਾਕ੍ਰਾਂਤ’ ਹੈ—ਵਰਨਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਜਾ ‘ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਈਸ਼ਵਰ’ ਹੈ—ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ।

Verse 28

ऊहकञ्चांशुनाक्रान्तं वरुणप्रानतैजसम् पञ्चमन्तु समाख्यातं कृतान्तन्तु ततः परम्

‘ਊਹਕ’ ਅਤੇ ‘ਅੰਸ਼ੁਨਾਕ੍ਰਾਂਤ’, ਅਤੇ ‘ਵਰੁਣ’ ਤੇ ‘ਪ੍ਰਾਨਤ-ਤੈਜਸ’—ਇਹ ਪੰਜਵੇਂ (ਸਮੂਹ) ਦੇ ਨਾਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ’ ਆਦਿ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 29

अंशुमानुदकप्राणः सप्तमं वर्णमुद्धृतम् पद्ममिन्दुसमाक्रान्तं नन्दीशमेकपादधृक्

ਸੱਤਵਾਂ ਵਰਣ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ, ਉਦਕ-ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਉੱਧਾਰ ਕਰੇ; ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰ-ਆਕ੍ਰਾਂਤ ਕਮਲ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਇਕਪਾਦ-ਧਾਰੀ ਨੰਦੀਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ।

Verse 30

प्रथमञ्चान्ततो योज्यं क्षपणं दशवीजकम् अस्यार्धं तृतीयञ्चैव पञ्चमं सप्तमं तथा

ਪਹਿਲਾ ਵਰਣ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ; ਫਿਰ ‘ਕ੍ਸ਼ਪਣ’ ਨਾਮਕ ਦਸ-ਬੀਜਕ ਤੱਤ ਮਿਲਾਏ। ਇਸ ਸੂਤਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਤੀਜੇ, ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤੇ।

Verse 31

सद्योजातन्तु नवमं द्वितीयाद्धृदयादिकम् दशार्णप्रणवं यत्तु फडन्तञ्चास्त्रमुद्धरेत्

ਨਵਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ’ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹ੍ਰਿਦਯ-ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਅੰਗ-ਮੰਤ੍ਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ‘ਫਟ੍’ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਦਸ ਅੱਖਰੀ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਉਚਾਰਨਾ/ਉੱਧਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 32

नमस्कारयुतान्यत्र ब्रह्माङ्गानि तु नान्यथा द्वितीयादष्टौ यावदष्टौ विद्येश्वरा मताः

ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਨਮਸਕਾਰ ਸਮੇਤ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅੱਠਵੇਂ ਤੱਕ ਉਹ ‘ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ’ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 33

अनन्तेशश् च सूक्ष्मश् च तृतीयश् च शिवोक्तमः एकमूर्च्येकरूपस्तु त्रिमूर्तिरपरस् तथा

‘ਅਨੰਤੈਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਸੂਖ਼ਮ’—ਇਹ (ਦੋ) ਰੂਪ ਹਨ; ਤੀਜਾ ਸ਼ੈਵ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੀ ਇਕ ਹੀ ਮੂਰਤੀ ਤੇ ਇਕ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ—ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 34

श्रीकण्ठश् च शिखण्डी च अष्टौविद्येश्वराःस्मृताः शिखण्डिनो ऽप्यनन्तान्तं मन्त्रान्तं मूर्तिरीरिता

ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਅੱਠ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ਿਖੰਡਿਨ ਲਈ ਵੀ ਵਿਧਾਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਅੰਤ ‘ਅਨੰਤ’ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ‘ਅਨੰਤ’ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋਵੇ।