Adhyaya 319
वागीश्वरीपूजा (The Worship of Vāgīśvarī)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ-ਭਾਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ (ਵਾਣੀ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਰੂਪ) ਦੀ ਪੂਜਾ। ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਪਾਸਨਾ ਪੂਰਵ-ਵਿਦਿਆ ਵਜੋਂ ਸਾਧਕ ਦੇ ਵਾਂਗਮਯ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦੀ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਤੀਖ਼ਾ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪ੍ਰਸਾਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਮ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ, ਫਿਰ ਮੰਡਲ-ਵਿਧੀ (ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ/ਯੰਤਰ-ਰਚਨਾ) ਵਰਗੇ ਸੁਖਮ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ। ਇਸ ਲਈ ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ-ਪੂਜਾ ਭਕਤੀਮਈ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਤਮਕ ਵੀ—ਧਰਮੀ ਉਚਾਰਣ, ਠੀਕ ਲਿਟਰਜਿਕ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਵਾਸਤੁ-ਆਗਮਿਕ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪ, ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਲਿਖਤ ਦੀ ਨਿਰਭੁਲਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे वागीश्वरीपूजा नामाष्टादशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः मण्डलानि ईश्वर उवाच सर्वतो भद्रकान्यष्टमण्डलानि वदे गुह शक्तिमासाधयेत् प्राचीमिष्टायां विषुवे सुधीः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ “ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ-ਪੂਜਾ” ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਉੱਨੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ “ਮੰਡਲ” ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਵੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ‘ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਦੇ ਅੱਠ ਮੰਡਲ-ਰੇਖਾਚਿੱਤਰ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਵਿਸੁਵ ਸਮੇਂ ਪੂਰਬਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਇੱਛਿਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਦੇਵੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।
Verse 2
चित्रास्वात्यन्तरेणाथ दृष्टसूत्रेण वा पुनः पूर्वापरायतं सूत्रमास्फाल्य मध्यतो ऽङ्कयेत्
ਫਿਰ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਯੋਗ ਅੰਤਰ ਅਨੁਸਾਰ—ਜਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਡੋਰੀ (sighting-cord) ਨਾਲ—ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਤੱਕ ਡੋਰੀ ਤਾਣ ਕੇ ਝਟਕਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਬਿੰਦੂ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਕਰੇ।
Verse 3
द्विपर्णकमिति ख कोटिद्वयन्तु तन्मध्यादङ्कयेद्दक्षिणोत्तरम् मध्ये द्वयं प्रकर्तव्य स्फालयेद्दक्षिनोत्तरम्
ਇਸ ਨੂੰ ‘ਦ੍ਵਿਪਰਣਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਦੱਖਣ–ਉੱਤਰ ਅਕਸ ਉੱਤੇ ਦੋ ਕੋਨੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਰੇਖਾਂ/ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਦੱਖਣ–ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਫੈਲਾਏ।
Verse 4
शतक्षेत्रार्धमानेन कोणसम्पातमादिशेत् एवं सूत्रचतुष्कस्य स्फालनाच्चतुरस्रकम्
ਸੌ ਖੇਤਰ-ਇਕਾਈ ਦੇ ਅੱਧੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਕਰਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ-ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਡੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਣ ਕੇ ਝਟਕਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਚਤੁਰਸ੍ਰ (ਵਰਗ) ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 5
जायते तत्र कर्तव्यं भद्रस्वेदकरं शुभम् वसुभक्तेन्दु द्विपदे क्षेत्रे वीथी च भागिका
ਉੱਥੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ‘ਭਦ੍ਰ’ ਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਠੰਡਕ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ। ਦੋ ਪਦ-ਪਰਿਮਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਸੁ-, ਭਕਤ-, ਅਤੇ ਇੰਦੁ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਵੀਥੀ’ (ਮੁੱਖ ਮਾਰਗ) ਅਤੇ ‘ਭਾਗਿਕਾ’ (ਵੰਡ/ਖੰਡ) ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 6
द्वारं द्विपदिकं पद्ममानाद्धै सकपोलकम् कीणबन्धविचित्रन्तु द्विपदं तत्र वर्तयेत्
ਦੁਆਰ ਦੋ-ਪੱਲਿਆਂ (ਦ੍ਵਿਪਟ) ਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਇਸ ਦਾ ਮਾਪ ਪਦਮ-ਮਾਨ ਦਾ ਅੱਧ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਪੋਲਕ (ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਉਭਰੇ ਅਲੰਕਾਰ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ। ਉੱਥੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕੀਣਬੰਧ ਸਜਾਵਟ ਨਾਲ ਦੋ-ਪੱਲਿਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ।
Verse 7
शुक्लं पद्मं कर्णिका तु पीता चित्रन्तु केशरम् रक्ता वीथी तत्र कल्प्या द्वारं लोकेशरूपकं
ਚਿੱਟਾ ਕਮਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਇਸ ਦੀ ਕਰ্ণਿਕਾ ਪੀਲੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਹੋਣ। ਉੱਥੇ ਲਾਲ ਵੀਥੀ (ਜੁਲੂਸ-ਪੱਟੀ) ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਦੁਆਰ ਨੂੰ ਲੋਕੇਸ਼/ਲੋਕਪਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੜਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 8
रक्तकोणं विधौ नित्ये नैमित्तिकाब्जकं शृणु असंसक्तन्तु संसक्तं द्विधाब्जं भुक्तिमुक्तिकृत्
ਨਿੱਤ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਰਕਤਕੋਣ (ਲਾਲ ਤ੍ਰਿਕੋਣ) ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਪਦਮ-ਯੰਤਰ ਸੁਣੋ। ਪਦਮ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਅਸੰਸਕਤ ਅਤੇ ਸੰਸਕਤ; ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਪਦਮ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
असंसक्तं मुमुक्षूणां संसक्तं तत्त्रिधा पृथक् बालो युवा च वृद्धश् च नामतः फलसिद्धिदाः
ਮੁਮੁਕਸ਼ੂਆਂ ਲਈ (ਪਦਮ) ਅਸੰਸਕਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੰਸਕਤ (ਪਦਮ) ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਹੈ—ਬਾਲ, ਯੁਵਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਧ ਨਾਮ ਨਾਲ। ਇਹ ਸਭ ਫਲ-ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
पद्मक्षेत्रे तु सूत्राणि दिग्विदिक्षु विनिक्षिपेत् वृत्तानि पञ्चकल्पानि पद्मक्षेत्रसमानि तु
ਪਦਮਖੇਤਰ-ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਤਰ (ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਰੇਖਾਂ/ਡੋਰਾਂ) ਵਿਛਾਏ ਜਾਣ। ਅਤੇ ਪਦਮਖੇਤਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮਾਪ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜ ਗੋਲਾਕਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ।
Verse 11
प्रथमे कर्णिका तत्र पुष्करैर् नवभिर्युता केशराणि चतुर्विंशद्वितीये ऽथ तृतीयके
ਪਹਿਲੇ ਵਿਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨੌਂ ਪੁਸ਼ਕਰਾਂ (ਕਮਲ-ਦਲਾਂ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀ ਕੇਸਰ (ਤੰਤੂ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
दलसन्धिर्गजकुम्भ निभान्तर्यद्दलाग्रकम् पञ्चमे व्योमरूपन्तु संसक्तं कमलं स्मृतं
ਜਿਸ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਦਲਾਂ ਦੀ ਸੰਧਿ ਗਜਕੁੰਭ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦਲਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਪੰਜਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ‘ਵ੍ਯੋਮਰੂਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਕਮਲ ‘ਸੰਸਕਤ’ (ਘਨਿਸ਼ਠ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 13
असंसक्ते दलाग्रे तु दिग्भागैर् विस्तराद्भजेत् भागद्वयपरित्यागाद्वस्वंशैर् वर्तयेद्दलम्
ਜੇ ਦਲ ਦਾ ਅਗਲਾ ਸਿਰਾ ਅਸੰਸਕਤ (ਨਾ ਜੁੜਿਆ) ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇ। ਦੋ ਭਾਗ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਅੱਠ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦਲ ਦਾ ਆਕਾਰ/ਵਰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 14
सन्धिविस्तरसूत्रेण तन्मूलादञ्जयेद्दलम् सव्यासव्यक्रमेणैव वृद्धमेतद्भवेत्तथा
ਸੰਧਿ-ਵਿਸਤਾਰ-ਸੂਤਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਦਲ ਉੱਤੇ ਲੇਪ/ਬੰਧਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧਦਾ/ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
Verse 15
अथ वा सन्धिमध्यात्तु भ्रामयेदर्धचन्द्रवत् सन्धिद्वयाग्रसूत्रं वा बालपद्मन्तथा भवेत्
ਅਥਵਾ ਸੰਧਿ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਅੱਧੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਜਾਂ ਦੋ ਸੰਧੀਆਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ‘ਸੂਤਰ-ਰੇਖਾ’ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਬਾਲਪਦਮ’ ਨਾਮਕ ਬਣਤਰ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 16
सन्धिसूत्रार्धमानेन पृष्ठतः परिवर्तयेत् तीक्ष्णाग्रन्तु सुवातेन कमलं भुक्तिमुक्तिदम्
ਸੰਧਿ-ਸੂਤਰ ਦੇ ਅੱਧੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਵਾਲੀ ਪਾਸੋਂ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਤਿੱਖੇ ਅਗਲੇ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਕਮਲ-ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 17
भुक्तिवृद्धौ च वश्यादौ बालं पद्मं समानकं नवनाभं नवहस्तं भागैर् मन्त्रात्मकैश् च तत्
ਭੋਗ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਵਸ਼੍ਯ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਸਮਾਨ ਮਾਪ ਦਾ ‘ਬਾਲ-ਪਦਮ’ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਨਾਭੀਆਂ ਅਤੇ ਨੌਂ ਹੱਥ/ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਹੋਣ। ਉਸ ਯੰਤਰ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰਾਤਮਕ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 18
मध्ये ऽब्जं पट्टिकावीजं द्वारेणाब्जस्य मानतः कण्ठोपकण्ठमुक्तानि तद्वाह्ये वीथिका मता
ਵਿਚਕਾਰ ‘ਅਬ੍ਜ’ (ਕਮਲ-ਕੇਂਦਰ) ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ‘ਪੱਟਿਕਾ-ਬੀਜ’ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਅਬ੍ਜ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ। ‘ਕੰਠ’ ਅਤੇ ‘ਉਪਕੰਠ’ ਅੰਸ਼ ਵੱਖਰੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ‘ਵੀਥਿਕਾ’ (ਰਾਹਦਾਰੀ) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 19
पञ्चभागान्विता सा तु समन्ताद्दशभागिका दिग्विदिक्ष्वष्ट पद्मानि द्वारपद्मं सवीथिकम्
ਉਹ ਵਿਨਿਆਸ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਦਸ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਕਮਲ-ਖੰਡ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਵੀਥਿਕਾ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਕਮਲ ਹੈ।
Verse 20
तद्वाह्ये पञ्च पदिका वीथिका यत्र भूषिता पद्मवद्द्वारकण्ठन्तु पदिकञ्चौष्ठकण्ठकं
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪੰਜ ਪਦਿਕਾਂ (ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ) ਹੋਣ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੀਥਿਕਾ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਕੰਠ (ਸੰਕੁਚਿਤ ਜੈਂਬ) ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਪਦਿਕਾ ਤੇ ‘ਓਠ–ਕੰਠਕ’ (ਹੋਂਠ-ਗਲਾ ਆਕਾਰ ਦੀ ਮੋਲਡਿੰਗ) ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ।
Verse 21
कपोलं पदिकं कार्यं दिक्षु द्वारत्रयं स्पुटम् कोणबन्धं त्रिपत्तन्तु द्विपट्टं वज्रवद्भवेत्
ਕਪੋਲ ਅਤੇ ਪਦਿਕਾ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਣ। ਕੋਣਬੰਧ ਤ੍ਰਿਪੱਤੰਤੁ (ਤਿੰਨ-ਗੁਣਾ ਬੰਨ੍ਹ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੋ-ਪੱਟ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਵਜ੍ਰ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇ।
Verse 22
मध्यन्तु कमलं शुक्लं पीतं रक्तञ्च नीलकम् पीतशुक्लञ्च धूम्रञ्च रक्तं पीतञ्च मुक्तिदम्
ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫੈਦ, ਪੀਲਾ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਨੀਲਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪੀਲਾ-ਸਫੈਦ ਤੇ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਵੀ। ਫਿਰ ਲਾਲ ਅਤੇ ਪੀਲਾ—ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 23
पूर्वादौ कमलान्यष्ट शिवविष्ण्वादिकं जपेत् प्रासादमध्यतो ऽभ्यर्च्य शक्रादीनब्जकादिषु
ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਕਮਲ ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਮ/ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਕਮਲ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 24
अस्त्राणि वाह्यवीथ्यान्तु विष्ण्वादीनश्वमेघभाक् पवित्रारोहणादौ च महामण्डलमालिखेत्
ਬਾਹਰੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ-ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ—ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਭਾਗੀ—ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਪਵਿੱਤਰਾਰੋਹਣ ਆਦਿ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਹਾਮੰਡਲ ਦਾ ਆਲੇਖਨ ਕਰੇ।
Verse 25
अष्टहस्तं पुरा क्षेत्रं रसपक्षैर् विवर्तयेत् पञ्चभागमितेति ख , छ च द्विपदं कमलं मध्ये वीथिका पदिका ततः
ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਠ ਹੱਥ ਮਾਪ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਣਾਕੇ, ‘ਰਸ’ ਵਿਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਪਾਸੇ/ਪਰਿਧੀ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ‘ਖ’ ਅਤੇ ‘ਛ’ ਖੰਡ ਪੰਜ ਭਾਗ ਮਾਪ ਦੇ ਹੋਣ। ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਪਦ ਕਮਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵੀਥਿਕਾ ਅਤੇ ਪਦਿਕਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੇ।
Verse 26
दिग्विदिक्षु ततो ऽष्टौ च नीलाब्जानि विवर्तयेत् मध्यपद्मप्रमाणेन त्रिंशत्पद्मानि तानि तु
ਫਿਰ ਅੱਠਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਬਣਾਏ ਜਾਣ। ਮੱਧਲੇ ਕਮਲ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕਮਲ ਕੁੱਲ ਤੀਹ ਹੋਣ।
Verse 27
दलसन्धिविहीनानि नीलेन्दीवरकानि च तत्पृष्ठे पदिका वीथी स्वस्तिकानि तदूर्ध्वतः
ਨੀਲੇਂਦੀਵਰ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਦੀ ਜੋੜ-ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਣਾਏ ਜਾਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਦਿਕਾ ਅਤੇ ਵੀਥੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਵਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
Verse 28
द्विपदानि तथा चाष्टौ कृतिभागकृतानि तु वर्तयेत् स्वस्तिकांस्तत्र वीथिका पूर्ववद्वहिः
ਉੱਥੇ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਦੋ-ਪਦ ਅਤੇ ਅੱਠ-ਪਦ ਵੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਸੇ ਵਿਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਸਵਸਤਿਕ ਰੂਪ ਬਣਾਏ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਵੀਥਿਕਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ।
Verse 29
द्वाराणि कमलं यद्वदुपकण्ठ्युतानि तु रक्तं कोणं पीतवीथी नीलं पद्मञ्चमण्डले
ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਉਪਕੰਠੀ (ਗਰਦਨ ਵਰਗੇ ਉਭਾਰ) ਸਮੇਤ, ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਕੋਨੇ ਲਾਲ, ਵੀਥੀਆਂ ਪੀਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਕਮਲ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 30
स्वस्तिकादि विचित्रञ्च सर्वकामप्रदं गुह पञ्चाब्जं पञ्चहस्तं स्यात् समन्ताद्दशभाजितम्
ਹੇ ਗੁਹ! ਸਵਸਤਿਕ ਆਦਿ ਵਿਭਿੰਨ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਇਹ ਯੰਤਰ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ‘ਪੰਚਾਬਜ’ ਰਚਨਾ ਪੰਜ ਹਸਤ ਮਾਪ ਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਦਸ ਸਮਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਜਾਵੇ।
Verse 31
द्विपदं कमलं वीथी पट्टिका दिक्षु पङ्कजम् चतुष्कं पृष्ठतो वीथी पदिका द्विपदान्यथा
ਦੋ ਪਦਾਂ (ਦ੍ਵਿਪਦ) ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ‘ਕਮਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਵੀਥੀ’ ਰਾਹਦਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਪੱਟਿਕਾ’ ਪੱਟੀ/ਬੰਧ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਨੂੰ ‘ਪੰਕਜ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਚਤੁਸ਼ਕ’ (ਚਾਰ ਇਕਾਈ) ਵਿਨਿਆਸ ਵਿਧੇਯ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ‘ਵੀਥੀ’ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਪਦਿਕਾ’ ਵੀ ਦ੍ਵਿਪਦ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੀ ਹੈ।
Verse 32
कण्ठोपकण्ठयुक्तानि द्वारान्यब्जन्तु मध्यतः पञ्चाब्जमण्डले ह्य् अस्मिन् सितं पीतञ्च पूर्वकम्
ਇਸ ਪੰਚਾਬਜ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕਂਠ-ਉਪਕਂਠ (ਸਹਾਇਕ ਕਂਠ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ। ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਰੰਗ-ਵਿਧਾਨ: ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫ਼ੈਦ, ਫਿਰ ਪੀਲਾ।
Verse 33
वैदूर्याभं दक्षिणाब्जं कुन्दाभं वारुणं कजम् उत्तराब्जन्तु शङ्खाभमन्यत् सर्वं विचित्रकम्
ਦੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਵੈਦੂਰਯ (ਕੈਟਸ-ਆਈ ਰਤਨ) ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋਵੇ। ਵਰੁਣ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਮਲ ਕੁੰਦ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਸਫ਼ੈਦ ਹੋਵੇ। ਉੱਤਰ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਸ਼ੰਖ-ਸਫ਼ੈਦ ਹੋਵੇ; ਬਾਕੀ ਸਭ ਵਿਭਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋਣ।
Verse 34
सर्वकामप्रदं वक्ष्ये दशहस्तन्तु मण्डलम् विकारभक्तन्तुर्याश्रं द्वारन्तु द्विपदं भवेत्
ਹੁਣ ਮੈਂ ‘ਸਰਵਕਾਮਪ੍ਰਦ’ ਮੰਡਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ: ਇਸ ਦਾ ਮਾਪ ਦਸ ਹਸਤ ਹੈ। ਲੋੜੀਂਦੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਗ-ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਵਿਨਿਆਸ ਚਤੁਰਸ਼੍ਰ (ਚੌਕੋਰ) ਹੋਵੇ; ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੋ ਪਦ ਹੋਵੇ।
Verse 35
मध्ये पद्मं पूर्ववच्च विघ्नध्वंसं वदाम्यथ चतुर्हस्तं पुरं कृत्वा वृत्रञ्चैव करद्वयम्
ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਮਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਹੁਣ ‘ਵਿਘਨਧਵੰਸ’ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ: ਉਸ ਨੂੰ ਚਤੁਰਭੁਜ (ਚਾਰ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ) ਰੂਪ ਬਣਾਕੇ, ‘ਪੁਰ’ (ਨਗਰ/ਦੁਰਗ) ਅਤੇ ‘ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ’ ਨੂੰ ਵੀ ਕਰਦ੍ਵਯ (ਦੋ ਹੱਥਾਂ) ਨਾਲ ਧਾਰਨ/ਨਿਯੋਜਿਤ ਕਰੋ।
Verse 36
वीथीका हस्तमात्रन्तु स्वस्तिकैर् वहुभिर्वृता तद्वदुपकण्ठयुतानीति ख , ञ च हस्तमात्राणि द्वाराणि विक्षु वृत्तं सपद्मकम्
ਵੀਥਿਕਾ (ਰਾਹਦਾਰੀ) ਇਕ ਹਸਤ ਮਾਤ੍ਰ ਚੌੜੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਸਵਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਖ’ ਅਤੇ ‘ਞ’ ਕਿਸਮਾਂ ਉਪਕੰਠ (ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਨਿਕਲਿਆ ਕੰਠ-ਭਾਗ) ਸਮੇਤ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੀ ਇਕ ਹਸਤ ਮਾਪ ਦੇ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਵਿਕ੍ਸ਼ੁ (ਡੰਡਾ/ਬਾਂਸ-ਨਿਸ਼ਾਨ) ਉੱਤੇ ਪਦਮ ਸਮੇਤ ਗੋਲ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ।
Verse 37
पद्मानि पञ्च शुक्लानि मध्ये पूज्यश् च निष्कलः हृदयादीनि पूर्वादौ विदिक्ष्वस्त्राणि वै यजेत्
ਪੰਜ ਚਿੱਟੇ ਪਦਮ ਸਜਾ ਕੇ, ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਸ਼ਕਲ (ਨਿਰਾਕਾਰ) ਸਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਹ੍ਰਿਦਯ ਆਦਿ ਅੰਗ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 38
प्राग्वच्च पञ्च ब्रह्माणि बुद्ध्याधारमतो वदे शतभागे तिथिभागे पद्मं लिङ्गाष्टकं दिशि
ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮ (ਬ੍ਰਹਮ-ਮੰਤ੍ਰ) ਸਥਾਪਤ ਕਰਨੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਲਈ ਬੁੱਧ੍ਯਾਧਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸੌ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਤਿਥੀ-ਭਾਗ ਦੀ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਪਦਮ-ਮੰਡਲ ਰਚ ਕੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗਾਸ਼ਟਕ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇ।
Verse 39
मेखलाभागसंयुक्तं कण्ठं द्विपदिकं भवेत् आचार्यो बुद्धिमाश्रित्य कल्पयेच्च लतादिकम्
ਮੇਖਲਾ-ਭਾਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਕੰਠ ਦ੍ਵਿਪਦਿਕ (ਦੋ ਪੜਾਅ/ਦੋ ਪੱਟੀਆਂ) ਹੋਵੇ। ਆਚਾਰ੍ਯ ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਲਤਾ ਆਦਿ ਅਲੰਕਾਰ ਵੀ ਰਚੇ।
Verse 40
चतुःषट्पञ्चमाष्टादि खाछिखाद्यादि मण्डलम् खाक्षीन्दुसूर्यगं सर्वं खाक्षि चैवेन्दुवर्णनात्
ਮੰਡਲ ‘ਚਾਰ, ਛੇ, ਪੰਜ, ਅੱਠ…’ ਵਾਲੀ ਸੰਖਿਆ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਤੇ ‘ਖਾ, ਛਿ, ਖਾ…’ ਆਦਿ ਅੱਖਰ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਸਭ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਖਾਕ੍ਸ਼ਿ’ ਨਾਮ ਵੀ ਚੰਦਰ-ਵਰਨਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ।
Verse 41
चत्वारिंशदधिकानि चतुर्दशशतानि हि मण्डलानि हरेः शम्भोर्देव्याः सूर्यस्य सन्ति च
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਣੂ), ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ), ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਕੁੱਲ ਚੌਦਾਂ ਸੌ ਚਾਲੀ ਮੰਡਲ ਹਨ।
Verse 42
दशसप्तविभक्ते तु लतालिङ्गोद्भवं शृणु दिक्षु पञ्चत्रयञ्चैकं त्रयं पञ्च च लोमयेत्
ਸਤਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਲਤਾ-ਲਿੰਗ’ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵਿਧੀ ਸੁਣੋ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਮ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਲਗਾਓ—ਪੰਜ, ਤਿੰਨ, ਇੱਕ; ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਵੀ।
Verse 43
ऊर्ध्वगे द्विपदे लिङ्गमन्दिरं पार्श्वकोष्ठयोः मध्येन द्बिपदं पद्ममथ चैकञ्च पङ्कजं
ਊਰਧਵ (ਉੱਤਰ) ਦੋ-ਪਦ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਮੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦੇ ਕੋਠਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ-ਪਦ ਦਾ ਕਮਲ ਬਣਾਓ—ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਇਕ-ਪਦ ਕਮਲ ਵੀ।
Verse 44
लिङ्गस्य पार्श्वयोर्भद्रे पदद्वारमलोपनात् तत्पार्श्वशोभाः षड्लोप्य लताः शेषास् तथा हरेः
ਲਿੰਗ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਪਦਦ੍ਵਾਰ (ਪੈਰ-ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ੋਭਾਵਾਂ ਬਣਾਓ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਇਕਾਈਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਲਤਾ-ਆਕਾਰ ਅਲੰਕਾਰ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਲਈ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਓ।
Verse 45
ऊर्ध्वं द्विपदिकं लोप्य हरेर्भद्राष्टकं स्मृतम् रश्मिमानसमायुक्तवेदलोपाच्च शोभिकम्
ਉੱਪਰਲੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੋ-ਪਦ ਇਕਾਈ ਨੂੰ ਲੋਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਛੰਦ ‘ਹਰੇਰ-ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਟਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਰਸ਼ਮੀ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਨਸ’ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ‘ਵੇਦ’ ਨਾਮਕ ਭਾਗ ਦੇ ਲੋਪ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੋਭਿਕ’ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 46
पञ्चविंशतिकं पद्मं ततः पीठमपीठकम् द्वयं द्वयं रक्षयित्वा उपशोभास् तथाष्ट च
ਪੱਚੀ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪਦਮ ਬਣਾਕੇ, ਫਿਰ ਪੀਠ ਅਤੇ ਅਪੀਠਕ ਤੱਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਹਰ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਯਥਾਸਥਾਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਅੱਠ ਉਪਸ਼ੋਭਾਵਾਂ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਖੇ।
Verse 47
देव्यादिख्यापकं भद्रं वृहन्मध्ये परं लघु लोपयेदिति ञ लोपयेदिति ट मध्ये नवपदं पद्मं कोणे भद्रचतुष्टयम्
ਦੇਵੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਗਲ ਭਦ੍ਰ-ਯੰਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚੇ ਕਿ ‘ਵ੍ਰਿਹਤ’ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ‘ਪਰ’ ਤੇ ‘ਲਘੁ’ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ। ‘ਲੋਪਯੇਤ’ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ‘ਞ’ ਅੱਖਰ ਹਟਾਏ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਲੋਪਯੇਤ’ ਵਿੱਚ ‘ਟ’ ਅੱਖਰ ਵੀ ਹਟਾਏ। ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਨਵਪਦ ਪਦਮ ਅਤੇ ਕੋਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਭਦ੍ਰ ਹੋਣ।
Verse 48
त्रयोदशपदं शेषं बुद्ध्याधारन्तु मण्डलं शतपत्रं षष्ट्यधिकं बुद्ध्याधारं हरादिषु
ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਤੇਰਾਂ ਪਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਆਦਿ ਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਿਆਧਾਰ ਪਦਮ ਨੂੰ ਸੌ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਵੱਧ—ਅਰਥਾਤ 160 ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter functions as a ritual-competency foundation: it emphasizes Śakti-upāsanā oriented to vāṅ-siddhi (power of speech) so that subsequent mantra-recitation, diagram labeling, and liturgical sequencing can be executed without error.
By sanctifying speech and cognition through Vāgīśvarī, the practitioner aligns mantra-practice with Dharma—supporting effective ritual outcomes (Bhukti) while refining inner discipline and clarity necessary for contemplative progress (Mukti).