Adhyaya 309
Tvaritā-pūjā (The Worship of Tvaritā) — Transition Verse and Context
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਵਜੋਂ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਢਾਂਚਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ, ਪਿਛਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਤ੍ਵਰਿਤਾ-ਦੇਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪੂਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਕਤੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਵਿਗਿਆਨ-ਸਮਾਨ ਮੰਤ੍ਰਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ—ਵਿਧੀ ਦੀ ਨਿਖਰਤਾ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ‘ਪੁਰ/ਦੁਰਗ’ ਵਰਗਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਰਜੋ-ਲਿਖਿਤ (ਰੇਖਾਂਕਿਤ) ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਰੂਪ ਦੀ ਲੋੜ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀਅ ਪਾਠ-ਪੱਧਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਵਿਦਿਆ ਭੁਕਤੀ (ਲੌਕਿਕ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ) ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ (ਮੋਖਸ਼-ਅਭਿਮੁਖਤਾ) ਦੋਵੇਂ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦਹਲੀਜ਼ ਵਾਂਗ—ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਨਾਮ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ, ਅਤੇ ਵਜ੍ਰਾਕੁਲਾ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਜਾ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे त्वरितापूजा नामाष्टाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ नवाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः त्वरितामन्त्रादिः अग्निर् उवाच अपरां त्वरिताविद्यां वक्ष्ये ऽहं भुक्तिमुक्तिदां पुरे वज्राकुले देवीं रजोभिर्लिखिते यजेत्
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਤ੍ਵਰਿਤਾ-ਪੂਜਾ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਨੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਸੌ ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਤ੍ਵਰਿਤਾ-ਮੰਤ੍ਰਾਦਿ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਪਰ (ਗੂੜ੍ਹ) ਤ੍ਵਰਿਤਾ-ਵਿਦਿਆ ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰਾਕੁਲਾ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਰਜ (ਧੂੜ/ਚੂਰਨ) ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਜੋ।
Verse 2
पद्मगर्भे दिग्विदिक्षु चाष्टौ वज्राणि वीथिकां द्वारशोभोपशोभाञ्च लिखेच्छ्रीघ्रं स्मरेन्नरः
ਪਦਮ-ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਏ; ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਮਾਰਗ (ਵੀਥਿਕਾ) ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੇ ਉਪਦੁਆਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵੀ ਅੰਕਿਤ ਕਰੇ। ਇਹ ਸਭ ਬਣਾਕੇ ਸਾਧਕ ਤੁਰੰਤ ਸਿਮਰਨ (ਆਵਾਹਨ/ਧਿਆਨ) ਕਰੇ।
Verse 3
अष्टादशभुजां सिंहे वामजङ्घा प्रतिष्ठिता दक्षिणा द्विगुणा तस्याः पादपीठे समर्पिता
ਅਠਾਰਾਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਜੰਘਾ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਜੀ ਜੰਘਾ ਵਧੇਰੇ ਮੁੜ ਕੇ ਪਾਦਪੀਠ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਹੈ।
Verse 4
नागभूषां वज्रकुण्डे खड्गं चक्रं गदां करमात् शूलं शरं तथा शक्तिं वरदं दक्षिणैः करैः
ਨਾਗ-ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ-ਆਕਾਰ ਕੁੰਡਲ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ (ਦੇਵੀ) ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਖੜਗ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ; ਫਿਰ ਸ਼ੂਲ, ਸ਼ਰ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵਰਦ-ਮੁਦਰਾ ਧਰਾਈ ਜਾਵੇ।
Verse 5
धनुः पाशं शरं घण्टां तर्जनींशङ्खमङ्कुशम् अभयञ्च तथा वर्जं वामपार्श्वे धृतायुधम्
ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਧਾਰਣ ਕੀਤੇ ਆਯੁਧ/ਉਪਕਰਨ ਵਜੋਂ ਧਨੁਸ਼, ਪਾਸ਼, ਸ਼ਰ, ਘੰਟੀ, ਤਰਜਨੀ-ਮੁਦਰਾ, ਸ਼ੰਖ, ਅੰਕੁਸ਼, ਅਭਯ-ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਜਾਣ।
Verse 6
पूजनाच्छत्रुनाशः स्याद्राष्ट्रं जयति लीलया दीर्घायूराष्ट्रभूतिः स्याद्दिव्यादिसिद्धिभाक्
ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਲੀਲਾ ਵਾਂਗ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 7
वज्रार्गले इति ञ तलेतिसप्तपातालाः कालाग्निभुवनान्तकाः ॐ कारादिस्वरारभ्य यावद्ब्रह्माण्डवाचकम्
‘ਵਜ੍ਰਾਰਗਲੇ’ ਞ-ਕਾਰ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹ ਸੰਜ्ञਾ ਹੈ; ‘ਤਲ’ ਨਾਲ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਕਾਲਾਗਨੀ’ ਅਤੇ ‘ਭੁਵਨਾਂਤਕ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਂਕਾਰ ਆਦਿ ਸਵਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ‘ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ’ ਵਾਚਕ ਪਦ ਤੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਣ-ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ/ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 8
ॐ काराद्भ्रामयेत्तोयन्तोतला त्वरिता ततः प्रस्तावं सम्प्रवक्ष्यामि स्वरवर्गं लिखेद्भुवि
ਓੰਕਾਰ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਜਲ ਨੂੰ ਘੁਮਾ/ਮਥ ਕੇ ਹਿਲਾਏ; ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਲਤਾ-ਰੇਖਾ ਤਿਆਰ ਕਰੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਵਰ-ਵਰਗ ਲਿਖੇ।
Verse 9
तालुर्वर्गः कवर्गः स्यात्तृतीयो जिह्वतालुकः चतुर्थस्तालुजिह्वाग्रो जिह्वादन्तस्तु पञ्चमः
ਤਾਲੂ-ਵਰਗ ਹੀ ਕ-ਵਰਗ ਹੈ; ਤੀਜਾ ਜਿਹਭਾ ਅਤੇ ਤਾਲੂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਤਾਲੂ ਅਤੇ ਜਿਹਭਾ-ਅਗਰ ਨਾਲ; ਪੰਜਵਾਂ ਜਿਹਭਾ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 10
षष्ठो ऽष्टपुटसम्पन्नो मिश्रवर्गस्तु सप्तमः ऊष्माणः स्याच्छ्वर्गस्तु उद्धरेच्च मनुं ततः
ਛੇਵਾਂ ਵਰਗ ਅੱਠ ਪੁਟਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ; ਸੱਤਵਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰ ਵਰਗ ਹੈ। ਊਸ਼ਮ ਧੁਨੀਆਂ ਸ਼ਵ-ਵਰਗ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਸੀ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ‘ਮਨੁ’ ਅਰਥਾਤ ਅੰਤਸਥ (ਅਰਧ-ਸੁਰ) ਵੀ ਕੱਢ ਕੇ ਪਛਾਣੇ।
Verse 11
षष्ठस्वरसमारूढं ऊष्मणान्तं सविन्दुकम् तालुवर्गद्वितीयन्तु स्वरैकादशयोजितम्
ਇਸ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਸਵਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਏ, ਊਸ਼ਮ ਅੱਖਰ ਉੱਤੇ ਸਮਾਪਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਸਮੇਤ ਰੱਖੇ। ਅੱਗੇ ਤਾਲੂ-ਵਰਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਖਰ ਤੇ ਅੰਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਸਵਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 12
जिह्वातालुसमायोगः प्रथमं केवलं भवेत् तदेव च द्वितीयन्तु अधस्ताद्विनियोजयेत्
ਪਹਿਲਾ ਅਭਿਆਸ ਕੇਵਲ ਜਿਹਭਾ ਅਤੇ ਤਾਲੂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਉਹੀ ਸੰਯੋਗ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ (ਅਧਸਤਾਤ) ਵਿਨਿਯੋਗ/ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Verse 13
एकादशस्वरैर् युक्तं प्रथमं तालुवर्गतः ऊष्माणस्य द्वितीयन्तु अधस्ताद् दृश्य योजयेत्
ਪਹਿਲੀ ਕਤਾਰ ਨੂੰ ਗਿਆਰਾਂ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਾਲੂ-ਵਰਗ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਊਸ਼ਮਾਣ (ਸ਼੍/ਸ਼਼੍/ਸ੍/ਹ੍) ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਤਾਰ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹੇਠਾਂ ਜੋੜੇ।
Verse 14
षोडशस्वरसंयुक्तमूष्माणस्य द्वितीयकम् जिह्वादन्तसमायोगे प्रथमं योजयेदधः
ਊਸ਼ਮਾਣ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਜੀਭ-ਦੰਦ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ/ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 15
मिश्रवर्गाद् द्वितीयन्तु अधस्तात् पुनरेव तु चतुर्थस्वरसम्भिन्नं तालुवर्गादिसंयुतम्
ਮਿਸ਼੍ਰ-ਵਰਗ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦੂਜਾ ਵਿਨਿਆਸ ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਤਾਲੂ-ਵਰਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਸਵਰ-ਭੇਦ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
ऊष्मणश् च द्वितीयन्तु अधस्ताद्विनियोजयेत् स्वरैकादशभिन्नन्तु ऊष्मणान्तं सविन्दुकम्
ਊਸ਼ਮਾਣ ਸਮੂਹ ਦਾ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਹੇਠਾਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਗਿਆਰਾਂ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਿੰਨ/ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਊਸ਼ਮਾਣ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੀ (ਅਨੁਸਵਾਰ) ਸਮੇਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 17
पञ्चस्वरसमारूढं ओष्ठसम्पुटयोगतः द्वितीयमक्षरञ्चान्यज्जिह्वाग्रे तालुयोगतः
ਪੰਜ ਸਵਰ-ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਹੋਠਾਂ ਦੇ ਸੰਪੁਟ-ਯੋਗ (ਅਰਥਾਤ ਹੋਠ ਬੰਦ ਕਰਨ) ਨਾਲ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਅੱਖਰ ਜ਼ਬਾਨ ਦੇ ਸਿਰੇ ਦੇ ਤਾਲੂ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
ऊष्माणस्येत्ययं पाठो न साधुः प्रथमं पञ्चमे योज्यं स्वरार्धेनोद्धृता इमे ओंकाराद्या नमोन्ताश् च जपेत् स्वाहाग्निकार्यके
“ਊਸ਼ਮਾਣਸ੍ਯ …” ਵਾਲਾ ਪਾਠ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਪੰਜਵੇਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਵਰਾਰਧ ਤੋਂ ਉੱਧ੍ਰਿਤ, ਓਂਕਾਰ-ਆਦਿ ਅਤੇ “ਨਮਃ” ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਇਹ ਅੱਖਰ/ਮੰਤ੍ਰ “ਸ੍ਵਾਹਾ” ਸਮੇਤ ਅਗਨਿਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਜਪਣ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 19
ॐ ह्रीं ह्रूं ह्रः हृदयं हां हृश्चेति शिरः ह्रीं ज्वल ज्जलशिखा स्यात् कवचं हनुद्वयम् ह्रीं श्रीं क्षून्नेत्रत्रयाय विद्यानेत्रं प्रकीर्तितम् क्षौं हः खौं हूं फडस्त्राय गुह्याङ्गानि पुरा न्यसेत् त्वरिताङ्गानि वक्ष्यामि विद्याङ्गानि शृणुष्व मे आदिद्विहृदयं प्रोक्तं त्रिचतुःशिर इष्यते
“ਓਂ ਹ੍ਰੀਂ ਹ੍ਰੂੰ ਹ੍ਰਃ”—ਇਹ ਹ੍ਰਿਦਯ-ਨਿਆਸ ਹੈ। “ਹਾਂ ਹ੍ਰਿਸ਼੍”—ਇਹ ਸ਼ਿਰੋ-ਨਿਆਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। “ਹ੍ਰੀਂ ਜ੍ਵਲ ਜ੍ਵਲਸ਼ਿਖਾ”—ਇਹ ਕਵਚ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਜਬੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ। “ਹ੍ਰੀਂ ਸ਼੍ਰੀਂ ਕ੍ਸ਼ੂੰ”—ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਲਈ ‘ਵਿਦਿਆ-ਨੇਤ੍ਰ’ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹੈ। “ਕ੍ਸ਼ੌਂ ਹਃ ਖੌਂ ਹੂੰ ਫਡ੍”—ਇਹ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਹ੍ਯ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੋ। ਹੁਣ ਤ੍ਵਰਿਤਾ ਦੇ ਅੰਗ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅੰਗ ਸੁਣੋ: ‘ਆਦਿ-ਦ੍ਵਿ-ਹ੍ਰਿਦਯ’ ਕਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਰ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 20
पञ्चषष्ठः शिखा प्रोक्ता कवचं सप्तमाष्टमम् तारकन्तु भवेन्नेत्रं नवार्धाक्षरलक्षणं
ਪੈਂਸਠਵਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਸ਼ਿਖਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸੱਤਵਾਂ ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ‘ਕਵਚ’ ਹਨ। ਪਰ ‘ਤਾਰਕ’ ‘ਨੇਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਲੱਛਣ ਸਾਢੇ ਨੌਂ ਅੱਖਰ ਹਨ।
Verse 21
तोतलेति समाख्याता वज्रतुण्डे ततो भवेत् ख ख हूं दशवीजा स्याद्वज्रतुण्डेन्द्रद्रूतिका
ਇਸ ਨੂੰ “ਤੋਤਲਾ” ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਵਜ੍ਰਤੁੰਡ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। “ਖ ਖ ਹੂੰ” ਇਹ ਦਸ਼-ਬੀਜ ਹੈ; ਇਹ ਵਜ੍ਰਤੁੰਡੇਂਦ੍ਰ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਦ੍ਰੂਤਿਕਾ ਹੈ।
Verse 22
खेचरि ज्वालिनीज्वाले खखेति ज्वालिनीदश वर्चे शरविभीषणि खखेति च शवर्यपि
‘ਖੇਚਰੀ’, ‘ਜ੍ਵਾਲਿਨੀ-ਜ੍ਵਾਲਾ’, ‘ਖਖੇਤੀ’, ‘ਜ੍ਵਾਲਿਨੀ-ਦਸ਼ਾ’, ‘ਵਰਚਾ’, ‘ਸ਼ਰ-ਵਿਭੀਸ਼ਣੀ’, ‘ਖਖੇਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਵਰੀ’—ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 23
छे छेदनि करालिनि खखेति च कराल्यपि वक्षःश्रवद्रवप्लवनी ख ख दूतीप्लवं ख्यपि
“ਛੇ! ਹੇ ਛੇਦਨੀ, ਹੇ ਕਰਾਲਿਨੀ, ਹੇ ਖਖੇਤੀ ਅਤੇ ਹੇ ਕਰਾਲੀ! ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੇ ਦ੍ਰਵ ਨੂੰ ਉਫਾਨ ਦੇ ਕੇ ਪਲਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ! ‘ਖ ਖ’; ਅਤੇ ਦੂਤੀ-ਪਲਵ ਤੇ ‘ਖ੍ਯ’ ਵੀ।”
Verse 24
स्त्रीबालकारे धुननि शास्त्री वसनवेगिका क्षे पक्षे कपिले हस हस कपिला नाम दूतिका
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੂਤੀ ‘ਧੁਨਨੀ’; ਵਿਦੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ’; ਵਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ‘ਵਸਨਵੇਗਿਕਾ’; ‘ਕ੍ਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਪਕ੍ਸ਼’ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਕਪਿਲਾ’; ਅਤੇ ‘ਹਸ ਹਸ’ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਦੂਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕਪਿਲਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 25
ह्रूं तेजोवति रौद्री च मातङ्गरौद्रिदूतिका पुटे पुटे ख ख खड्गे फट् ब्रह्मकदूतिका
“ਹ੍ਰੂੰ! ਹੇ ਤੇਜੋਵਤੀ, ਹੇ ਰੌਦਰੀ, ਅਤੇ ਹੇ ਮਾਤੰਗ-ਰੌਦਰੀ ਦੀ ਦੂਤਿਕਾ! ਪੁਟੇ ਪੁਟੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ‘ਖ ਖ’; ਖੜਗ ਉੱਤੇ ‘ਫਟ’; ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਕਾ-ਦੂਤਿਕਾ!”
Verse 26
वैतालिनि दशार्णाः स्युस्त्यजान्यहिपलालवत् हृदादिकन्यासादौ स्यान् मध्ये नेत्रे न्यसेत्सुधीः
ਵੈਤਾਲਿਨੀ ਵਿਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਦਸ ਅੱਖਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਹ ਘੋੜੀ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਪਰਾਲੀ ਵਾਂਗ ਤਿਆਗਯ ਹਨ। ਹ੍ਰਿਦਯ-ਆਦਿ ਨਿਆਸ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੱਧ ਵਿੱਚ—ਨੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ—ਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 27
पादादरभ्य मूर्दान्तं शिर आरभ्य पादयोः वक्षःश्रवद्रवप्लवनीथथेति ख , छ च अङ्घ्रिजानूरुगुह्ये च नाभिहृत्कण्ठदेशतः
ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਮੱਥੇ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ (ਦੇਹ-ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਮੇਤ ‘ਦ੍ਰਵ’, ‘ਪਲਵਨੀ’, ‘ਈਥ’, ‘ਥੇ’ ਅਤੇ ‘ਖ’, ‘ਛ’ ਆਦਿ ਸੰਕੇਤ; ਅਤੇ ਅੰਗ੍ਹ੍ਰੀ, ਜਾਨੂ, ਊਰੂ, ਗੁਹ੍ਯ, ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਭੀ, ਹ੍ਰਿਤ, ਕਣ্ঠ-ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Verse 28
वज्रमण्डलबूर्धे च अघोर्धे चादिवीजतः सोमरूपं ततो गावं धारामृतसुवर्षिणम्
ਵਜ੍ਰ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਅਘੋਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੇਠਾਂ—ਆਦਿ-ਬੀਜ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ—ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸੋਮ-ਰੂਪ ਗਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਸੁੰਦਰ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ ਵਰਸਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 29
विशन्तं ब्रह्मरन्ध्रेण साधकस्तु विचिन्तयेत् मूर्धास्यकण्ठहृन्नाभौ गुह्योरुजानुपादयोः
ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਧਾਰਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹਨੂੰ ਸਿਰ, ਮੂੰਹ, ਗਲਾ, ਹਿਰਦਾ, ਨਾਭੀ, ਗੁਹ੍ਯ-ਸਥਾਨ, ਜੰਘਾਂ, ਘੁੱਟਣਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਾਂਦੀ ਹੋਈ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 30
आदिवीजं न्यसेन्मन्त्री तर्जन्यादि पुनः पुनः ऊर्धं सोममधः पद्मं शरीरं वीजविग्रहं
ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਤਰਜਨੀ ਆਦਿ ਉਂਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਆਦਿ-ਬੀਜ ਦਾ ਨਿਆਸ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਪਰ ਸੋਮ (ਚੰਦਰ), ਹੇਠਾਂ ਪਦਮ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਵਿਗ੍ਰਹ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 31
यो जानाति न मृत्युः स्यात्तस्य न व्याधयो ज्वरा यजेज्जपेत्तां विन्यस्य ध्यायेद्देवीं शताष्टकम्
ਜੋ ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੌਤ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਗ ਅਤੇ ਜ਼ੁਕਾਮੀ ਜ्वर ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜਪ ਕਰੇ; ਨਿਆਸ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਇਹ ਸ਼ਤਾਸ਼ਟਕ (੧੦੮ ਦਾ ਸਤੋਤਰ/ਸਮੂਹ) ਹੈ।
Verse 32
मुद्रा वक्ष्ये प्रणीताद्याः प्रणीताः पञ्चधास्मृताः ग्रथितौ तु करौ कृत्वा मध्ये ऽङ्गुष्ठौ निपातयेत्
ਹੁਣ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣੀਤਾ ਆਦਿ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਣੀਤਾ ਮੁਦਰਾ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਗੂੰਥ ਕੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਗੂਠੇ ਟਿਕਾਏ ਜਾਣ।
Verse 33
तर्जनीं मूर्ध्निसंलग्नां विन्यसेत्तां शिरोपरि प्रणीतेयं समाख्याता हृद्देशे तां समानयेत्
ਤਰਜਨੀ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਦੀ ਚੋਟੀ (ਸ਼ਿਖਾ) ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਓ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਣੀਤਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ-ਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਲਿਆਓ।
Verse 34
ऊर्धन्तु कन्यसामध्ये सवीजान्तां विदुर्द्विजाः नियोज्य तर्जनीमध्ये ऽनेकलग्नां परस्पराम्
ਦੁਇਜ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਬੀਜ’ ਵਾਂਗ ਮਿਲਾਓ। ਫਿਰ ਤਰਜਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਰਸਪਰ ਕਈ ਸਪਰਸ਼-ਬਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਥ ਕੇ ਜੋੜੋ।
Verse 35
ज्येष्टाग्रं निक्षिपेन्मध्ये भेदनी सा प्रकीर्तिता नाभिदेशे तु तां बद्ध्वा अङ्गुष्ठावुत्क्षिपेत्ततः
ਵਿਚਕਾਰ ਤਰਜਨੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਸਿਰਾ ਰੱਖਣਾ ‘ਭੇਦਨੀ’ ਮੁਦਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਭੀ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸਥਿਰ ਕਰ, ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਅੰਗੂਠੇ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੋ।
Verse 36
कराली तु महामुद्रा हृदये योज्य मन्त्रिणः पुनस्तु पूर्ववद् बद्धलग्नां ज्येष्ठां समुत्क्षिपेत्
‘ਕਰਾਲੀ’ ਮਹਾ-ਮੁਦਰਾ ਹੈ; ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ। ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸਥਿਰ ਕੀਤੀ ‘ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ’ (ਮੁਦਰਾ) ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੇ।
Verse 37
वज्रतुण्डा समाख्याता वज्रदेशे तु बन्धयेत् उभाभ्याञ्चैव हस्ताभ्यां मणिबन्धन्तु बन्धयेत्
ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵਜ੍ਰਤੁੰਡਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਵਜ੍ਰ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲਗਾਓ। ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਮਣੀਬੰਧ—ਕਲਾਈ ਦੇ ਜੋੜ—ਉੱਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰਕੇ ਬੰਨ੍ਹੋ।
Verse 38
त्रीणि त्रीणि प्रसार्येति वज्रमुद्रा प्रकीर्तिता प्रसार्या चेति ट दण्डः खड्गञ्चक्रगदा मुद्रा चाकारतः स्मृता
ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਉਂਗਲਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਭਾਵ-ਭੰਗੀ ‘ਵਜ੍ਰਮੁਦਰਾ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਸਾਰਿਆ’ ਮੁਦਰਾ ਡੰਡੇ ਵਰਗੀ (ਟ-ਡੰਡ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਖੜਗ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 39
अङ्गुष्ठेनाक्रमेत् त्रीणि त्रिशूलञ्चोर्ध्वतो भवेत् एका तु मध्यमोर्ध्वा तु शक्तिरेव विधीयते
ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ (ਦਬਾਅ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੀ ਰੇਖਾ ‘ਸ਼ਕਤੀ’ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 40
शरञ्च वरदञ्चापं पाशं भारञ्च घण्टया शङ्खमङ्कुशमभयं पद्ममष्ट च विंशतिः
ਤੀਰ, ਵਰਦ ਮੁਦਰਾ, ਧਨੁਸ਼, ਪਾਸ਼, ਭਾਰ (ਵਜ਼ਨ) ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਅਤੇ ਘੰਟੀ; ਸ਼ੰਖ, ਅੰਕੁਸ਼, ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਕਮਲ—ਇਹ (ਮਿਲ ਕੇ) ਅਠਾਈ (ਚਿੰਨ੍ਹ/ਆਯੁਧ) ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 41
मोहणी मोक्षणी चैव ज्वालिनी चामृताभया प्रणीताः पञ्चमुद्रास्तु पूजाहोमे च योजयेत्
ਮੋਹਣੀ, ਮੋਖ਼ਸ਼ਣੀ, ਜ੍ਵਾਲਿਨੀ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਅਤੇ ਅਭਯਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਮ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The prerequisite of establishing the rite in a defined locus (pura) and worshipping Devī as a powder/dust-drawn form (rajo-likhita), indicating a precise Tantric setup rather than abstract meditation alone.
It frames Tvaritā-vidyā as simultaneously result-bearing (bhukti) and liberation-oriented (mukti), positioning technical ritual as a disciplined means within Dharma rather than a merely worldly technique.