Adhyaya 304
Mantras for Worship Beginning with the Five-Syllabled (Mantra) — Concluding Colophon (Chapter 304 end)
ਇਹ ਇਕਾਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਪਨ-ਕੋਲophon ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ (ਪੰਜ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ) ਸੂਤਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੂਜਾ-ਮੰਤਰਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਮੰਤਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਭਾਗ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦਰਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਨੀ–ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਅਧਿਆਇ ਰਸਮੀ-ਤਕਨੀਕ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਜਪ ਦਾ ਕ੍ਰਮ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਧਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਸੰਹਿਤਾਬੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ—ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਆਮ ਮੰਤਰ-ਪੂਜਾ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਮ-ਲਿਤੁਰਜੀ ਵੱਲ ਪੁਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤਰ/ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਥਾ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਸਰਬਤ੍ਰ ਉਪਾਸਨਾ-ਉਪਕਰਣ ਤੋਂ ਸਥਾਨ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਭਿਆਸ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਅਰਪਣ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਪਰਸਪਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਵੱਲ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे पञ्चाक्षरादिपूजामन्त्रा नाम त्र्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुरधिकत्रिशततमो ऽध्यायः पञ्चपञ्चाशद्विष्णुनामाणि अग्निर् उवाच जपन् वै पञ्चपञ्चाशद्विष्णुनामानि यो नरः मन्त्रजप्यादिफलभाक् तीर्थेष्वर्चादि चाक्षयम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਪੰਚਾਕਸ਼ਰਾਦਿ ਪੂਜਾ-ਮੰਤ੍ਰ’ ਨਾਮਕ 304ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ 305ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਚਪੰਜ ਨਾਮ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਇਹ ਪਚਪੰਜ ਨਾਮ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਆਦਿ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਅਰਚਨਾ ਆਦਿ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ਯ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 2
पुष्करे पुण्डरीकाक्षं गयायाञ्च गदाधरम् राघवञ्चित्रकूटे तु प्रभासे दैत्यसूदनम्
ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਪੁੰਡਰੀਕਾਕਸ਼ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ, ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਗਦਾਧਰ ਦਾ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਵਿੱਚ ਰਾਘਵ ਦਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਦੈਤ੍ਯਸੂਦਨ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।
Verse 3
जयं जयन्त्यां तद्वच्च जयन्तं हस्तिनापुरे वाराहं वर्धमाने च काश्मीरे चक्रपाणिनम्
ਜਯੰਤੀ ਵਿੱਚ ਜਯ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਯੰਤ ਦਾ। ਵਰਧਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ ਦਾ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਚਕ੍ਰਪਾਣੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।
Verse 4
जनार्दनञ्च कुब्जाम्रे मथुरायाञ्च केशवम् कुब्जाम्रके हृषीकेशं गङ्गाद्वारे जटाधरम्
ਕੁਬ੍ਜਾਮ੍ਰ ਵਿੱਚ ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ, ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਦਾ, ਕੁਬ੍ਜਾਮ੍ਰਕ ਵਿੱਚ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ (ਹਰਿਦ੍ਵਾਰ) ਵਿੱਚ ਜਟਾਧਰ ਦਾ।
Verse 5
शालग्रामे महायोगं हरिं गोबर्धनाचले पिण्डारके चतुर्वाहुं शङ्खोद्धारे च शङ्खिनम्
ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨੂੰ ਮਹਾਯੋਗੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਓ, ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ; ਪਿੰਡਾਰਕ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਭੁਜ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖੋੱਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ।
Verse 6
वामनञ्च कुरुक्षेत्रे यमुनायां त्रिविक्रमम् विश्वेश्वरं तथा शोणे कपिलं पूर्वसागरे
ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਮਨ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ, ਯਮੁਨਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦਾ; ਸ਼ੋਣ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕਪਿਲ ਦਾ।
Verse 7
विष्णुं महोदधौ विद्याद्गङ्गासागरसङ्गमे वनमालञ्च किष्किन्ध्यां देवं रैवतकं विदुः
ਗੰਗਾ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਿੱਚ ਵਨਮਾਲਾ ਨੂੰ—ਉੱਥੇ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵ ਨੂੰ ਰੈਵਤਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
काशीतटे महायोगं विरजायां रिपुञ्जयम् विशाखयूपे ह्य् अजितन्नेपाले लोकभावनम्
ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਮਹਾਯੋਗ (ਤੀਰਥ/ਦੇਵ) ਹੈ; ਵਿਰਜਾ ਵਿੱਚ ਰਿਪੁੰਜਯ—ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਵਿਜੇਤਾ—ਹੈ; ਵਿਸ਼ਾਖਯੂਪ ਵਿੱਚ ਅਜਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਲੋਕਭਾਵਨ—ਜਗਤ ਦਾ ਉਪਕਾਰਕ—ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ।
Verse 9
द्वारकायां विद्धि कृष्णं मन्दरे मधुसूदनम् लोकाकुले रिपुहरं शालग्रामे हरिं स्मरेत्
ਦੁਆਰਕਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੂੰ। ਲੋਕ-ਕਲੋਲ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ-ਹਰ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ।
Verse 10
पुरुषं पूरुषवटे विमले च जगत्प्रभुं अनन्तं सैन्धवारण्ये दण्डके शार्ङ्गधारिणम्
ਪੂਰੁਸ਼-ਵਟ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ; ਵਿਮਲ ਵਿੱਚ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ। ਸੈੰਧਵ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਦਾ, ਅਤੇ ਦੰਡਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰੰਗਧਾਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ।
Verse 11
उत्पलावर्तके शौरीं नर्मदायां श्रियः पतिं दामोदरं रैवतके नन्दायां जलशायिनं
ਉਤਪਲਾਵਰਤਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ; ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸ਼੍ਰਿਯਹਪਤੀ (ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ) ਦਾ। ਰੈਵਤਕ ਵਿੱਚ ਦਾਮੋਦਰ ਦਾ, ਅਤੇ ਨੰਦਾ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਸ਼ਾਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ।
Verse 12
गोपीश्वरञ्च सिन्ध्वव्धौ माहेन्द्रे चाच्युतं विटुः सहाद्रौ देवदेवेशं वैकुण्ठं मागधे वने
ਸਿੰਧੁ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨੂੰ ਗੋਪੀਸ਼ਵਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਮਾਹੇਂਦ੍ਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ। ਸਹਿਆਦ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼, ਅਤੇ ਮਗਧ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੈਕੁੰਠ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 13
सर्वपापहरं विन्ध्ये औड्रे तु पुरुषोत्तमम् आत्मानं हृदये विद्धि जपतां भुक्तिमुक्तिदम्
ਵਿੰਧ੍ਯ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਸਰਵਪਾਪਹਰ’ (ਤੀਰਥ) ਹੈ; ਅਤੇ ਔਡ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਜਾਣੋ—ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 14
वटे वटे वैश्रवणं चत्वरे चत्वरे शिवम् पर्वते पर्वते रामं सर्वत्र मधुसूदनं
ਹਰ ਵਟ-ਵ੍ਰਿੱਖ ਕੋਲ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ) ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ; ਹਰ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ। ਹਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਦਾ, ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਮਧੁਸੂਦਨ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ।
Verse 15
नरं भूमौ तथा व्योम्नि वशिष्ठे गरुडध्वजम् वासुदेवञ्च सर्वत्र संस्मरन् भुक्तिमुक्तिभाक्
ਹੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ! ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਗਰੁੜਧ੍ਵਜ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ—ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
नामान्येतानि विष्णीश् च जप्त्वा सर्वमवाप्नुयात् क्षेत्रेष्वेतेषु यत् श्राद्धं दानं जप्यञ्च तर्पणम्
ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਇਹ ਨਾਮ ਜਪਣ ਨਾਲ ਸਭ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ, ਦਾਨ, ਜਪ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਪੂਰਾ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
तत्सर्वं कोटिगुणितं मृतो ब्रह्ममयो भवेत् यः पठेत् शृणुयाद्वापि निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात्
ਉਹ ਸਾਰਾ ਪੁੰਨ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਸੁਣੇ ਵੀ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਕੇ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Its function is to close a pañcākṣarī-based pūjā-mantra module, preparing the reader for a more enumerative nāma-liturgy that operationalizes japa through cataloged divine epithets.
By treating mantra as a disciplined method (vidhi) rather than sentiment alone, it frames correct recitation and worship as purificatory action that supports both dharmic outcomes and inward steadiness conducive to mukti.