Adhyaya 327

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे देवालयमाहत्म्यादिर्नाम षड्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः छन्दःसारः अग्निर् उवाच छन्दो वक्ष्ये मूलजैस्तैः पिङ्गलोक्तं यथाक्रमम् सर्वादिमध्यान्तगणौ म्लौ द्वौ जौ स्तौ त्रिकौ गणाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵਾਲਯ‑ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਆਦਿ’ ਨਾਮਕ 326ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ 327ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਛੰਦਸਾਰ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿੰਗਲ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਲ ਅੱਖਰ‑ਇਕਾਈਆਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਗਣ ਹਨ: ਮ ਅਤੇ ਲ; ਜ ਦੇ ਦੋ ਭੇਦ; ਸ ਅਤੇ ਤ; ਅਤੇ ਕ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ।

Verse 2

धनस्यान्नाथमेकन्त्विति ख ह्रस्वो गुरुर्वा पादान्ते पूर्वो योगाद् विसर्गतः अनुस्वाराद्व्यञ्जनात् स्थात् जिह्वामूलीयतस् तथा

‘ਧਨਸ੍ਯਾਨ੍ ਨਾਥਮ੍’ ਅਤੇ ‘ਏਕੰਤ੍ਵਿਤਿ‑ਖ’ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹ੍ਰਸਵ ਅੱਖਰ ਵੀ ਵਿਕਲਪ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲਾ ਅੱਖਰ ਸੰਯੋਗ, ਵਿਸਰਗ (ਃ), ਅਨੁਸਵਾਰ (ਂ), ਵਿਅੰਜਨ ਅਤੇ ਜਿਹਵਾਮੂਲੀਯ ਕਾਰਨ ਵੀ ਗੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

उपाध्मानीयतो दीर्घो गुरुर्ग्लौ नौ गणाविह वसवोष्टौ च चत्वारो वेदादित्यादिलोपतः

ਉਪਧਮਾਨੀਯ (ਓਠਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਸਰਗ) ਹੋਣ ਤੇ ਦੀਰਘ ਸੁਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ (ਭਾਰੀ ਅੱਖਰ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਗਲੌ’ ਅਤੇ ‘ਨੌ’ ਹਨ। ਵਸੂ ਅੱਠ, ਓਠ ਦੋ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਚਾਰ—‘ਵੇਦ’ ‘ਆਦਿਤ੍ਯ’ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਅੱਖਰ ਲੋਪ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।