Uttarabhāga

Adhyaya 1

The Description of the Glory of Dvādaśī

ଅଧ୍ୟାୟଟି ହରିଙ୍କ ଭୁଜ ଓ ପଦ୍ମଚରଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳସ୍ତୁତିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ବୈଷ୍ଣବ ରକ୍ଷା ଓ କୃପାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ରାଜା ମାନ୍ଧାତା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ପାପରୂପ ଭୟଙ୍କର ଇନ୍ଧନକୁ ଦହନ କରୁଥିବା ‘ଅଗ୍ନି’ କ’ଣ, ଅଜାଣତେ କରା ‘ଶୁଷ୍କ’ ପାପ ଓ ଜାଣିକରି କରା ‘ଆର୍ଦ୍ର’ ପାପର ଭେଦ କ’ଣ, ଏବଂ ଭୂତ‑ବର୍ତ୍ତମାନ‑ଭବିଷ୍ୟ ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କ’ଣ? ବସିଷ୍ଠ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧିକର ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ହରିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନ ଏକାଦଶୀ—ସଂଯମ, ଉପବାସ, ମଧୁସୂଦନ ପୂଜା, ଧାତ୍ରୀ/ଆମଳକୀ ସ୍ନାନ ଓ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ ସହିତ। ଏକାଦଶୀ ଶତଶତ ଜନ୍ମର ପାପ ଭସ୍ମ କରେ ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ‑ରାଜସୂୟଠାରୁ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ଦିଏ; ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ସୁଖୀ ଦାମ୍ପତ୍ୟ, ପୁତ୍ର, ରାଜ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ହରିଦିନ ବ୍ରତକୁ ବିଷ୍ଣୁଧାମ ପ୍ରାପ୍ତିର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଉପାୟ କୁହାଯାଇଛି; ଏହାର ଫଳ ମାତୃ‑ପିତୃ‑ବୈବାହିକ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ଦ୍ୱାଦଶୀକୁ ଏହି ପାପଦାହ ବ୍ରତର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦେଇଥିବା ଶେଷ ‘ଅଗ୍ନି’ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇ, ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରି ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନିବାରଣ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

27 verses

Adhyaya 2

Tithi-vicara (Determination of Tithi for Fasts, Parana, and Pitri Rites)

ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ବ୍ରତ ତିଥିର ଆରମ୍ଭରୁ କରିବା କି ତିଥି ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ? ସୂତ ଦେବୋଦ୍ଦେଶ ଉପବାସରେ ତିଥି-ପୂରଣକୁ ପ୍ରଧାନ ଏବଂ ପିତୃକର୍ମରେ ‘ମୂଳ’ ତୃପ୍ତିକୁ ମୁଖ୍ୟ କହି ପୂର୍ବବିଦ୍ଧା/ବିଦ୍ଧା (ଓଭରଲାପ୍-ଦୋଷ) ନିୟମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ନିତ୍ୟାଚରଣରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ-ସ୍ପର୍ଶ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ; ପାରଣା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ସେହି କ୍ଷଣର ପ୍ରବଳ ତିଥି ଗ୍ରହଣୀୟ; ପିତୃକର୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ-ଅଞ୍ଚଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା ତିଥି ‘ପୂର୍ଣ୍ଣ’ ମନାଯାଏ। ଏକାଦଶୀ/ଦ୍ୱାଦଶୀ ବିଚାରରେ ବିଦ୍ଧ ଏକାଦଶୀ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଉପବାସ ଅନିବାର୍ୟ ହେବା, ପାରଣା ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ କରିବା, ଏବଂ ବାର-ନକ୍ଷତ୍ର (ଯେପରି ଶ୍ରବଣ) ଅନୁସାରେ ଶର୍ତ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ପରେ ଯୁଗ ଓ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଗଣନାରେ ଯୁଗାରମ୍ଭ, ଅୟନ, ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରବେଶ ମାପ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ବିଦ୍ଧ ତିଥିରେ ପୂଜା, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ସ୍ନାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଫଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ବୋଲି କଠୋର ସତର୍କବାଣୀ ଦେଇ, ବ୍ରତକାଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ କାଳଜ୍ଞଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନେବାକୁ କୁହାଯାଏ।

47 verses

Adhyaya 3

Yama’s Journey to Brahmaloka (Ekadashi–Dvadashi Mahatmya in the Rukmangada Cycle)

ଋଷିମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିବା ଏବଂ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦେଇଥିବା ବିସ୍ତୃତ ବିଧି ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ କହନ୍ତି—ହୃଷୀକେଶ ଧନରେ ନୁହେଁ, ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ; ପରେ ଗୌତମ କଥାରେ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ରାଜାଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ ଆସେ—କ୍ଷୀରଶାୟୀ/ପଦ୍ମନାଭଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତ ରାଜା ଢୋଲ-ଘୋଷଣାରେ ହରିବାସର (ଏକାଦଶୀ–ଦ୍ୱାଦଶୀ) ଶାସନ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଯୋଗ୍ୟମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନ ଘୋଷଣା କରିବେ; ସେ ଦିନ ଭୋଜନ ନିନ୍ଦ୍ୟ ଓ ସାମାଜିକ ଦଣ୍ଡନୀୟ, ଦାନ ଓ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ପ୍ରଶଂସନୀୟ। ଅଧ୍ୟାୟ ମହିମା ବଢ଼ାଏ—ଅବସରମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଏକାଦଶୀ-ଦ୍ୱାଦଶୀ ପାଳନେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି; ହରିଦିନର ଭୋଜନ ‘ପାପ ଖାଇଦିଏ’ ବୋଲି, ଉପବାସ ଧର୍ମକୁ ଧାରଣ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଲେଖା ମିଟିଯାଏ, ନରକ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, ଜୀବମାନେ ଗରୁଡ଼ାରୂଢ଼ ହୋଇ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଯାଆନ୍ତି। ନାରଦ ପାପୀ ନଥିବାର କାରଣ ଯମଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି; ଯମ କହନ୍ତି—ରାଜଘୋଷଣା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଧିକାରରୁ ଦୂରେଇଦେଇଛି। ବ୍ୟଥିତ ଯମ ନାରଦ ଓ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ସହ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବିଶ୍ୱବର୍ଣ୍ଣନା, ଶେଷରେ ଯମଙ୍କ ବିଲାପ ଓ ସଭାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

68 verses

Adhyaya 4

Yamavākya (The Words of Yama)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ତେଜ ହାରାଇବା ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର; ନିଷ୍କାମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବିଧିନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅବହେଳା କଲେ ପତନ ହୁଏ। ସେ ନ୍ୟାସଧର୍ମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଧନ କିମ୍ବା ରାଜ/ଲୋକଧନ ଅପହରଣ, ପ୍ରଶାସନିକ ଦୁର୍ନୀତି ଇତ୍ୟାଦିରେ ଦୀର୍ଘ ନରକ ଓ ପରେ କୃମି, ମୂଷା, ବିଲେଇ ପରି ଯୋନି ମିଳେ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଯମ କହନ୍ତି ଯେ ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଶାସନ କରନ୍ତି, ତଥାପି ହରିଦିନ ଏକାଦଶୀ ପାପ ନାଶ କରିଦେବାରୁ ରାଜା ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ତାଙ୍କୁ ‘ଜିତିଲେ’; ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଉପବାସ କରୁଥିବା ପରି। ବିଷ୍ଣୁରେ ଅନନ୍ୟ ଶରଣ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ବିଷ୍ଣୁବିହୀନ ଯଜ୍ଞ, ତୀର୍ଥ, ଦାନ, ବ୍ରତ କିମ୍ବା କଠୋର ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ପରମ ଗତି ଦେଉନାହିଁ। ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ପିତା-ପିତାମହ ସହ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ନେଇଯାଏ, ଯାହାରୁ ଯମଙ୍କୁ ପିତୃବନ୍ଧନ ଓ କର୍ମକାରଣ ନେଇ ଚିନ୍ତା ହୁଏ। ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଦୂତ ଯମର ଦହନ ପଥ ଭାଙ୍ଗି କୁମ୍ଭୀ-ନରକରୁ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରି ପରମଧାମକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।

29 verses

Adhyaya 5

Yama-vilāpana (The Lamentation Concerning Yama)

ଉତ୍ତରଭାଗର ଭକ୍ତି-ଭୂଗୋଳ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଯମ ବ୍ରହ୍ମା (ବିରାଞ୍ଚ/ପିତାମହ)ଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ନିର୍ଦୋଷ ସଦାଚାରୀମାନେ ଯେ ପଥରେ ଚକ୍ରଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ପଥ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ସୁଗମ। ସେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଯେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ଅପରିମେୟ ଓ ଅକ୍ଷୟ—ଅସଂଖ୍ୟ ଜଗତ ଓ ଜୀବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା କେବେ ‘ପୂର୍ଣ୍ଣ’ ହୁଏ ନାହିଁ। ମାଧବଧାମରେ ବାସ ମାତ୍ରେ ଶୁଚି-ଅଶୁଚି ଭେଦ ଓ ନିଷିଦ୍ଧ କର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରେ—ହରି-ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ପରମ ମହିମା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ରାଜାଜ୍ଞା ଓ ଉପବାସ ଭଳି କାରଣରୁ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ହେଉଥିବାରୁ ଯମ ଜୀବମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିଜ ଅଧିକାର କ୍ଷୟ ନେଇ ଚିନ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି। ଭଗବାନ୍ ସ୍ୱୟଂ ଭକ୍ତକୁ ଗରୁଡ଼ାସନରେ ବସାଇ ବୈଷ୍ଣବଲୋକକୁ ନେଇ, ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପ, ପୀତାମ୍ବର, ମାଳା ଓ ଅନୁଲେପନ ଦେଇ ସାୟୁଜ୍ୟ/ସାରୂପ୍ୟସଦୃଶ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ରାଜାଙ୍କ ଅର୍ଜିତ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ, ଏମିତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ରକୁ ପୋଷିଥିବା ମାତାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା, ଏବଂ ସୁପୁତ୍ରର ମୂଲ୍ୟ ବନାମ ଅଧର୍ମପ୍ରିୟ ସନ୍ତାନର ନିନ୍ଦା ଉପଦେଶ ରୂପେ ଆସେ। ଶେଷରେ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କ ଜନ୍ମକୁ ଅନନ୍ୟ ‘ଶୋଧନ’ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ ଏବଂ ହରିସେବାରେ ଦେଖା ଅପୂର୍ବ ପାବନ ଚିହ୍ନ ଦେଖି ଯମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

17 verses

Adhyaya 6

Brahmavākya (Brahmā’s Pronouncement on Hari-nāma and the Non-punishability of Viṣṇu’s Devotees)

ବ୍ରହ୍ମା ଦୁଃଖ ନିବାରି ଆଲୋଚନାକୁ ହରି-ନାମ ଓ ବିଷ୍ଣୁ-ଭକ୍ତିର ନିଶ୍ଚିତ ତାରକ ଶକ୍ତି ଦିଗକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ସୌର ଅବସରରେ ଭଗବାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପବାସ ଓ ନାମୋଚ୍ଚାରଣ କଲେ ପରମପଦ ମିଳେ; କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏକଥର ପ୍ରଣାମ କରିବା ମଧ୍ୟ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧର ଅବଭୃଥ-ସ୍ନାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧକର୍ତ୍ତା ପରି ନୁହେଁ—ଭକ୍ତ ପୁନର୍ଜନ୍ମକୁ ଫେରେ ନାହିଁ। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, କାଶୀ, ବିରଜା ଆଦି ତୀର୍ଥର ମହିମା ମଧ୍ୟ ଜିଭାରେ ବସିଥିବା ଦ୍ୱାକ୍ଷର ‘ହରି’ ସମ୍ମୁଖରେ ଗୌଣ; ମୃତ୍ୟୁକାଳରେ ହରି-ସ୍ମରଣ ଘୋର ପାପକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ—ଏହା ଭକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ରିତ ମୋକ୍ଷଧର୍ମ। ପରେ ଅଧିକାର-ଧର୍ମରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଦୈବ ଦୂତ ଓ ଅଧିକାରୀମାନେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ/ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ରୋକିବେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ ସେ ଦୋଷ ଦଣ୍ଡଦାତାଙ୍କ ଉପରେ ଫେରିଆସେ। ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ ମିଶ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ପବିତ୍ରକାରୀ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ-ଭକ୍ତବିରୋଧୀ ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

18 verses

Adhyaya 7

Brahmā’s Discourse to Mohinī (Harivāsara, Desire, and the Satya-Test of Rukmāṅgada)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯମ ହରି-ଭକ୍ତିର ପରମ ମହିମା ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି—ଯେମାନେ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ଉପବାସ ରଖନ୍ତି ଓ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଯମ ବାନ୍ଧି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ‘ହରି’ ଶବ୍ଦର ଅକସ୍ମାତ୍ ଉଚ୍ଚାରଣ ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ଜନ୍ମ କାଟି ଯମର ଲେଖାରୁ ମୁକ୍ତ କରେ। ସୂତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଚିନ୍ତନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଯମକାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ପାଇଁ ମୋହିନୀ-ସଦୃଶ ମନୋହର କନ୍ୟା ପ୍ରକଟ ହୁଏ ଓ କାମର କଠୋର ନିନ୍ଦା ଉପଦେଶ ହୁଏ—ନିଷିଦ୍ଧ ସମ୍ପର୍କ ପ୍ରତି ମନରେ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ହେଲେ ତାହା ନରକଦାୟକ ଓ ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟନାଶକ। ବ୍ରହ୍ମା ଦେହକୁ ଅସ୍ଥି-ମାଂସ-ମଳାଦି ଭାବେ ବିଚାରି ମୋହ ଦୂର କରନ୍ତି ଓ କନ୍ୟାକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ସତ୍ୟ ଓ ତ୍ୟାଗରେ ଆଦର୍ଶ ରାଜା ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ଓ ପୁତ୍ର ଧର୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କ କଥା ଆସେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଯୋଜନା—କନ୍ୟା ଶପଥରେ ରାଜାକୁ ବାନ୍ଧି ହରିବାସର ବ୍ରତ (ଉପବାସ) ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହିବ, ଶେଷରେ ନିଜ ପୁତ୍ରର ଶିରଚ୍ଛେଦ ମାଗି ଘୋର ସତ୍ୟଧର୍ମ ପରୀକ୍ଷା କରିବ; ଅଚଳ ସତ୍ୟର ଫଳ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଇଛି।

74 verses

Adhyaya 8

The Description of Mandara (Mandaropavarṇanam) in the Mohinī Narrative

ସୂତ କହନ୍ତି—ପଦ୍ମନୟନୀ ଦେବୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଏମିତି ନାମ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଦେବାଳୟ-ପ୍ରଦେଶକୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇପାରିବେ। ବ୍ରହ୍ମା ସେହି ସଗୁଣ ନାମ “ମୋହିନୀ” ଦେଇ, ତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରୋଗଶମନ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଶକ୍ତିମୟ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଦେବୀ ପ୍ରଣାମ କରି ଦେବମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଶୀଘ୍ର ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ପରେ ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନ୍ଦରର ତୀର୍ଥ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ବାସୁକି ସମ୍ବନ୍ଧ, ସମୁଦ୍ରମନ୍ଥନ ସ୍ମୃତି, ସମୁଦ୍ରର ପରିମାଣ-ଗଭୀରତା, କୂର୍ମର ଅସ୍ଥିରୁ କ୍ଷୀରଧାରା ଓ ଅଗ୍ନିର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏବଂ ପର୍ବତର ରତ୍ନ-ଔଷଧି ନିଧି, ଦିବ୍ୟ କ୍ରୀଡାସ୍ଥଳ, ତପଃପ୍ରେରକ କ୍ଷେତ୍ର ଭାବ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ସାତ ଯୋଜନ ନୀଳକାନ୍ତି ଶିଳାସନ, ଦଶହସ୍ତ ପ୍ରମାଣର କୌଲୀଶ ଲିଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୃଷଲିଙ୍ଗ ଧାମ ଦେଖାଯାଏ। ମୋହିନୀ ରାଗ-ତାଳ, ମୂର୍ଛନା, ଗାନ୍ଧାର ନାଦ ସହ ଦିବ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ କରନ୍ତି; ତାହାରେ ସ୍ଥାବରମାନେ ମଧ୍ୟ କାମୋଦ୍ଦୀପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ଶୁଣି ଜଣେ ଦିଗମ୍ବର ତପସ୍ବୀ ନାରୀରୂପ ଧାରଣ କରି ମୋହିନୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି, ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ କାମ ଓ ଲଜ୍ଜାରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଗ୍ରସ୍ତ।

25 verses

Adhyaya 9

The Dialogue between Rukmāṅgada and Dharmāṅgada

ସୂତ କହନ୍ତି—ହରିଭକ୍ତ ରାଜା ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ନିଜ ପୁତ୍ର ଧର୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟଭାର ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ରାଜ୍ୟତ୍ୟାଗକୁ ଧର୍ମ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଯୋଗ୍ୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଶାସନ ଦେଲେ ପିତାଙ୍କ ଧର୍ମ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼େ, ନହେଲେ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ପିତୃଭାର ବହନ କରି, କୀର୍ତ୍ତିରେ ପିତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ପିତୃଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଥିବା ଜଣେ ହିଁ ସତ୍ୟ ପୁତ୍ର; ଅବହେଳା ନରକହେତୁ। ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ପ୍ରଜାପାଳନର କ୍ଲେଶ ଓ ହରିଦିନ ଉପବାସକୁ ରୋଗ/ଅସମର୍ଥତା ଭଳି ଅଜୁହାତରେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଏହାକୁ ରାଜଧର୍ମ ଓ ଲୋକହିତ ଶାସନ ଭାବେ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରି ପ୍ରଜାଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଯେଉଁଠି ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଦଣ୍ଡ ଚାଲେ ସେଠି ଯମଙ୍କ ଅଧିକାର ନାହିଁ। ସେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନସ୍ମରଣ, ମମତାତ୍ୟାଗ, ସ୍ୱଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ଓ ହରିଦିନ ବିଶେଷତଃ ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ କଠୋର ଭାବେ ପାଳନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବିଶ୍ୱସର୍ବୋଚ୍ଚତା (ହବ୍ୟ-କବ୍ୟବାହକ, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଆକାଶାନ୍ତର୍ୟାମୀ) ଓ ସମସ୍ତ କର୍ମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଅର୍ପଣୀୟ—ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ପିତୃଲୋକକୁ ଯାଇ ସଦ୍ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ ‘ମୁକ୍ତି’ ଫଳ ପାଇଁ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।

50 verses

Adhyaya 10

Rukmāṅgada–Vāmadeva Saṃvāda: Ahimsa, Hunting, and the Fruit of Dvādaśī-Bhakti

ବସିଷ୍ଠ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ରାଣୀଙ୍କ ଉପଦେଶ କହନ୍ତି—ସତ୍ୟ ରାଜଧର୍ମ ହେଉଛି ପଶୁହିଂସା ତ୍ୟାଗ କରି ଧର୍ମଯଜ୍ଞ ଓ ଭକ୍ତିରେ ଜନାର୍ଦନଙ୍କ ପୂଜା; ହିଂସାରେ ନୁହେଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗ ଦୁଃଖ ଆଣେ; ହୃଷୀକେଶଙ୍କ ଗୃହପୂଜା ମଧ୍ୟ ବଧଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ହିଂସାର ପାପ ଛଅଜଣେ ଭାଗୀ—ଅନୁମୋଦକ, ହନ୍ତା, ପ୍ରେରକ, ଭୋକ୍ତା, ପାକକାରୀ ଓ ସାଧନଦାତା; ଅହିଂସା ପରମ ଧର୍ମ। ରାଜା କହନ୍ତି ତାଙ୍କର ବନଗମନ ଶିକାର ପାଇଁ ନୁହେଁ, ରକ୍ଷା ପାଇଁ। ସେ ସୁନ୍ଦର ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ ବାମଦେବ ଋଷିଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି; ଋଷି ତାଙ୍କ ବୈଷ୍ଣବଭକ୍ତି ପ୍ରଶଂସା କରି ଭକ୍ତିକୁ ଜନ୍ମଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କହନ୍ତି ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତକୁ ବୈକୁଣ୍ଠପ୍ରଦ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ବିନୟୀ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ପଚାରନ୍ତି—ଅଦ୍ଭୁତ ପତ୍ନୀ, ସମୃଦ୍ଧି, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ଭକ୍ତ ପୁତ୍ର କେଉଁ ପୂର୍ବପୁଣ୍ୟର ଫଳ; ଏହା ନୃହରିଭକ୍ତି ଓ ପୂର୍ବପୁଣ୍ୟର ପରିପାକ।

69 verses

Adhyaya 11

The Vision of Mohinī (मोहिनी-दर्शनम्)

ବସିଷ୍ଠ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଗଢ଼ି କହନ୍ତି, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ବାମଦେବ ପୂର୍ବକର୍ମର କଥା ଖୋଲନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ଶୂଦ୍ରଜନ୍ମରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଗୃହଦୁଃଖ, ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ସଙ୍ଗ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ। ମଥୁରାରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ତୀର୍ଥରେ ଯମୁନାସ୍ନାନ କରି, ବରାହ ମନ୍ଦିର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ‘ଅଶୂନ୍ୟଶୟନ ବ୍ରତ’ ଚାରି ପାରଣା ସହ ଶିଖାନ୍ତି—ଶ୍ରାବଣ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀସହିତ ଜଗନ୍ନାଥ (ବିଷ୍ଣୁ) ପୂଜା, ଶୟ୍ୟା-ବସ୍ତ୍ରଦାନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନରେ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ପାପନାଶ; ଦ୍ୱାଦଶୀ ପୂଜାରେ ବିଷ୍ଣୁ-ସାୟୁଜ୍ୟ ଫଳ କୁହାଯାଏ। ପରେ ରାଜା ରାଜ୍ୟଭାର ପୁତ୍ରକୁ ଦେଇ ବୈରାଗ୍ୟ ଧରନ୍ତି, ଏବଂ ବାମଦେବ ପିତୃଆଜ୍ଞାପାଳନ/ପୁତ୍ରଧର୍ମକୁ କେବଳ ତୀର୍ଥସ୍ନାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କହନ୍ତି। ମୁକ୍ତ ହୋଇ ରାଜା ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଯାଇ ଦିବ୍ୟ ପର୍ବତ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଲୋକ ଦେଖନ୍ତି; ଶେଷରେ ମୋହିନୀର ମଧୁର ନାଦ-ରୂପରେ ମୋହିତ ହୋଇ, ସେ ମିଳନ ପୂର୍ବରୁ ଧର୍ମ୍ୟ ଦାନ ଚାହିଁ ଧର୍ମ-କାମ ପରୀକ୍ଷା ରଖନ୍ତି।

48 verses

Adhyaya 12

Samayakaraṇa (Determination of Proper Times / Formalizing the Condition)

ବସିଷ୍ଠ କହନ୍ତି—ରାଜା ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଦେଖି କାମବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ସ୍ତୁତି କରେ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ, ପାତାଳନଗର, ଧନ ଏପରିକି ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ। ମୋହିନୀ ଭୌତିକ ପ୍ରଲୋଭନ ଅସ୍ୱୀକାର କରି କହନ୍ତି—‘ଯଥାସମୟରେ ମୁଁ ଯାହା କହିବି, ତାହା ନିର୍ବିକଳ୍ପରେ କରିବ’—ଏଭଳି ଭେଟକୁ ଧର୍ମବଦ୍ଧ ‘ସମୟ’ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି। ରାଜା ସବୁ ସର୍ତ୍ତ ମାନିଲେ, ମୋହିନୀ ତ୍ରିଲୋକରେ ତାଙ୍କ ସତ୍ୟ-ଧର୍ମକୀର୍ତ୍ତି ସ୍ମରଣ କରାଇ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଚିହ୍ନ ଭାବେ ଡାହାଣ ହାତ ଚାହାନ୍ତି। ରାଜା ଜୀବନଭରି ସତ୍ୟପାଳନର ଶପଥ କରି, ହାତଦାନକୁ ପ୍ରମାଣ ମାନେ ଏବଂ ପାଳନ ପାଇଁ ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ପଣ ରଖେ। ସେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶ, ପିତା ଋତଧ୍ୱଜ, ନିଜ ନାମ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ଓ ପୁତ୍ର ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ କହି, ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଆସିବା ଓ ମୋହିନୀଙ୍କ ଗୀତରେ ଆକର୍ଷିତ ହେବା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ମୋହିନୀ କହନ୍ତି—ସେ ବ୍ରହ୍ମଜାତା, ମନ୍ଦରେ ତପ ଓ ଶିବପୂଜା କରି ଶିବକୃପାରେ ରାଜାକୁ ପାଇଛନ୍ତି; ପରେ ତାଙ୍କ ହାତ ଧରି ଉଠାନ୍ତି—ଅଧ୍ୟାୟରେ ସମୟ, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଓ ଧର୍ମର ମହିମା ପ୍ରକାଶିତ।

34 verses

Adhyaya 13

Mohinī-Saṃmohana (The Enchantment of Mohinī)

ବସିଷ୍ଠ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ରାଜାଙ୍କ ଏକ ଘଟଣା କଥା କହନ୍ତି। ମୋହିନୀ ଗୃହ୍ୟସୂତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ତୁରନ୍ତ ବିବାହ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରି, ଅବିବାହିତ କନ୍ୟାର ଗର୍ଭଧାରଣ ଭୟଙ୍କର ସାମାଜିକ ଓ ଯାଜ୍ଞିକ ଦୋଷ ବୋଲି କହେ। ସେ ପୁରାଣୋକ୍ତ ନିନ୍ଦିତ ଜନ୍ମ (ଦିବାକୀର୍ତ୍ତି) ଉଲ୍ଲେଖ କରି ତିନି ପ୍ରକାର ଚାଣ୍ଡାଳ-ଜନ୍ମ ଗଣନା କରେ—ଅବିବାହିତ କନ୍ୟାରୁ ଜନ୍ମ, ସମଗୋତ୍ର ସଂଯୋଗରୁ ଜନ୍ମ, ଏବଂ ଶୂଦ୍ର ପିତା-ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ମାତାରୁ ଜନ୍ମ। ବିବାହ ପରେ ରାଜା ଗଭୀର ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ମୋହିନୀ ସପତ୍ନୀ ଇର୍ଷ୍ୟାର ସମସ୍ୟା ଉଠାଇ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମ କହେ—ପତି ଯେଉଁଠି ରହେ ସେଉଁଠି ସ୍ତ୍ରୀ ରହିବ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ମଧ୍ୟ; ପତିଙ୍କ ଯଥୋଚିତ ସ୍ଥାନ ତ୍ୟାଗ ନିନ୍ଦ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରମୟ କର୍ମଫଳ ଦେଇଥାଏ। ସେ ନଗରକୁ ସହ ଯିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରେ, ଶେଷରେ ଆତ୍ମବିନାଶର ଇଙ୍ଗିତ ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ଗମ୍ଭୀର ଭାବେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

26 verses

Adhyaya 14

The Liberation of the Lizard (Godhā-vimukti)

ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ରାଜାଙ୍କୁ ପର୍ବତରୁ ଅବତରଣର କଥା କହନ୍ତି; ସେଠାରେ ଖଣିଜସଦୃଶ ଅଦ୍ଭୁତ ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ। ଭୂମିରେ ପହଞ୍ଚିବା ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାର ଟାପରେ ନବପ୍ରକଟିତ ଘରଛିପିକି ଆହତ ହୁଏ। କରୁଣାବଶ ରାଜା ଶୀତଳ ଜଳ ଦେଇ ତାକୁ ସଚେତନ କରନ୍ତି। ସେ ସ୍ୱୀକାର କରେ—ଶାକଳ ନଗରରେ ରକ୍ଷାଗୁଣ୍ଡି/ତାବିଜ ଭଳି ବଶୀକରଣ ଉପାୟରେ ପତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ରୋଗୀ କରିଥିଲା; ଫଳରେ ତାମ୍ରଭ୍ରାଷ୍ଟ୍ରୀ ନରକ ଓ ପରେ ନୀଚ ଯୋନିରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଇ ଦୀର୍ଘକାଳ ଛିପିକି ରୂପେ ରହିଲା। ରାଜାଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ ଆଶ୍ରୟରେ ଉଦ୍ଧାର ଚାହିଁ—ବିଜୟା-ଦାୟ କର୍ମର ଅକ୍ଷୟ ଫଳ, ଶ୍ରାବଣ ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ ଓ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ଯଥାବିଧି ପାରଣ, ସରୟୂ-ଗଙ୍ଗା ପବିତ୍ରତା ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥର ହରିସ୍ମରଣ କଥା କହେ। ମୋହିନୀ କର୍ମଦଣ୍ଡର କଠୋରତା ଦାବି କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ଦଧୀଚି, ଶିବି, ଜୀମୂତବାହନ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ଦୟା ଶିଖାଇ ପୁଣ୍ୟଦାନ କରନ୍ତି। ପୁଣ୍ୟ ପାଇ ଛିପିକି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣଧାରିଣୀ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଯାଏ—ଶରଣାଗତି, କରୁଣା ଓ ବ୍ରତଫଳରେ ମୋକ୍ଷର ସନ୍ଦେଶ।

75 verses

Adhyaya 15

Dialogue of Father and Son (Pitṛputra-saṃvāda) — Mohinī Episode

ପାପମୁକ୍ତ ହେବା ପରେ ରାଜା ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ମୋହିନୀ ସହ ବାୟୁବେଗୀ ଅଶ୍ୱରେ ଆରୋହଣ କରି ଆକାଶମାର୍ଗେ ବନ, ନଦୀ, ଗ୍ରାମ-ନଗର, ଦୁର୍ଗ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ଦେଶ ଦେଖି ଯାଇ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ବାମଦେବଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦର୍ଶନ କରେ। ସେ ବୈଦୀଶାକୁ ପହଞ୍ଚି ପୁନଃ ରାଜ୍ୟାଧିକାର ସ୍ଥାପନ କରେ। ସେଠାରେ ପୁତ୍ର ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ମିତ୍ରରାଜମାନଙ୍କ ଘେରାରେ ପିତାଙ୍କୁ ମିଳିବାକୁ ଆଗକୁ ଯିବାର ଔଚିତ୍ୟ ଓ ପୁଣ୍ୟ ବିଷୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରେ; ଅନୌଚିତ୍ୟର ସତର୍କବାଣୀ ଶୁଣି ମଧ୍ୟ ଅନେକ ରାଜା ସହ ଆଗକୁ ଯାଇ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରେ, ଏବଂ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ସ୍ନେହରେ ତାକୁ ଉଠାଇ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ। ପରେ ପିତା ରାଜଧର୍ମ ପରୀକ୍ଷାରେ ପ୍ରଶ୍ନମାଳା କରନ୍ତି—ପ୍ରଜାରକ୍ଷା, ଧର୍ମସମ୍ମତ କର, ବ୍ରାହ୍ମଣପୋଷଣ, ମୃଦୁବାଣୀ, ଗୋରକ୍ଷା ଓ ଚାଣ୍ଡାଳ ଘର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୟା, ନ୍ୟାୟନିର୍ଣ୍ଣୟ, ମାପ-ତୋଳ ନିୟମ, ଅତ୍ୟଧିକ ଆଦାୟ ବର୍ଜନ, ଜୁଆ-ମଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ; ନିଦ୍ରାକୁ ଅଧର୍ମମୂଳ ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କରି ପିତୃଆଜ୍ଞାପାଳନକୁ ପୁତ୍ରର ପରମ ଧର୍ମ ଓ ଦେବତା ବୋଲି କହେ। ଶେଷରେ ମୋହିନୀଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ମାୟା ସନ୍ଦେହ କରି ରାଜଗୃହଯୋଗ୍ୟା ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରେ।

48 verses

Adhyaya 16

Pātivratya-kathana (The Narrative of the Pativrata)

ବସିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ–ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ଚକ୍ରର ଏକ ପ୍ରସଙ୍ଗ କହନ୍ତି। ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ କହେ—ଦେବଗିରିରେ ତପ କରିଥିବା ସୁଦର୍ଶନା/ମୋହିନୀକୁ ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ଦିବ୍ୟ ଯୋଗରେ ପାଇ ସେ ଧର୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କ ପାଇଁ ମାତୃସମ ଭାବେ ଅର୍ପଣ କଲା। ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ଆଦର୍ଶ ପୁତ୍ରଭକ୍ତି ଦେଖାଏ—ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ, ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ସେହି ଚରଣୋଦକ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମୋହକ ରୂପ ସାମ୍ନାରେ ମଧ୍ୟ ସଂଯମ। ଅଳଙ୍କାରର ପୌରାଣିକ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିଶାଳ ଦାନବର୍ଣ୍ଣନା ରାଜଧର୍ମ ଓ ଭକ୍ତିଦାନକୁ ଦୃଢ଼ କରେ। ପରେ ଉପଦେଶ—ରାଜପ୍ରିୟପତ୍ନୀଙ୍କ ସମ୍ମାନ, ଈର୍ଷ୍ୟା ଓ ସୌତନ୍ୟ-କଳହର ନିନ୍ଦା, ଏବଂ ପତିହିତାନୁକୂଳ ସେବାର ପ୍ରଶଂସା। ଶେଷରେ ପତିବ୍ରତା କଥା: ସ୍ତ୍ରୀ ଦୁଃଖ ସହି କଠୋର ବ୍ରତ କରି, ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ପତି ସହ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପାପଶୁଦ୍ଧି ଓ ସ୍ୱର୍ଗଗତି ପାଏ।

90 verses

Adhyaya 17

Mohinī’s Speech (Mohinyāḥ Bhāṣaṇam)

ପୁତ୍ର ନିଜ ମାତା ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀଙ୍କୁ ଈର୍ଷ୍ୟା ତ୍ୟାଗ କରି ମୋହିନୀଙ୍କୁ ସହଧର୍ମିଣୀ ଭାବେ ସହପତ୍ନୀ ମାନି ମାତୃଭାବରେ ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରେ ଏବଂ ସୌତକୁ ମାଆ ପରି ଦେଖିବାର ଦୁର୍ଲଭ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ। ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ସମ୍ମତି ଦେଇ ଶୀଘ୍ର ଫଳଦାୟୀ ପରମ ବ୍ରତର ମହିମା, ମହାପାପନାଶ କଥା କହନ୍ତି; ଗୋଟିଏ ସଦ୍ଗୁଣୀ ପୁତ୍ର ଅନେକ କଷ୍ଟଦାୟକ ପୁତ୍ରଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପୁତ୍ରର ଜୀବନଭରି ମାତୃଋଣ ରହେ ବୋଲି ବୋଧ ଦେନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଷଡ୍ରସ ଭୋଜନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ମୋହିନୀ ବିଧିପୂର୍ବକ ସେବା କରନ୍ତି ଏବଂ ଭୋଜନାନନ୍ତର ଜଳଶୁଦ୍ଧି ଓ ତାମ୍ବୂଳାଦି କ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପୁତ୍ରର ମାତୃଭକ୍ତି ଦେଖି ମୋହିନୀ ଧର୍ମପୁତ୍ରର ମାତା ହେବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ରାଜାଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି; ରାଜା ଆସିଲେ ସେ ରାଜବୈଭବାସକ୍ତି ଓ ଦାମ୍ପତ୍ୟଧର୍ମ ଅବହେଳାକୁ ତାଡ଼ନା କରି, ଶ୍ରୀ ଓ ପଦ ପୁଣ୍ୟରୁ ମିଳେ ଏବଂ ରାଜ୍ୟଭାର ଯୋଗ୍ୟ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାଜା ବିନୟରେ ଉତ୍ତର ଦେଇଥାନ୍ତି—ମାତୃତ୍ୱ, ବିବାହ ଓ ରାଜଧର୍ମର ସମନ୍ୱୟ ହିଁ ଧର୍ମର ସାର।

58 verses

Adhyaya 18

Honoring the Mother (Mātṛpūjanam): Consent, Equity, and Dana to Restore Household Dharma

ମୋହିନୀ/ବିମୋହିନୀର ମୋହରେ କ୍ଲାନ୍ତ ରାଜା ପୁତ୍ରକୁ କହେ—ତାକୁ ପତ୍ନୀଭଳି ସମ୍ମାନ କର; କିନ୍ତୁ ସେ ଚାଲିଯାଏ। ସଚେତନ ହେଲାପରେ ରାଜା ତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରେ। ମୋହିନୀ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମପଥେ ଫେରାଏ—ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅ; ବଡ଼ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି ‘କନିଷ୍ଠା’କୁ ବସାଇଲେ ବିନାଶ, ପତିବ୍ରତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶାନ୍ତିକୁ ଦହେ। ପରେ ଅନୁପମା ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ହୁଏ, ଗୃହମାତାମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ବିଷ, ଅଗ୍ନି, ଖଡ଼୍ଗଧାର ପରି ଉପମାରେ ଆତ୍ମନାଶକ କାମନାକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ନିୟମ କହନ୍ତି—ପତି ଆଉ ଜଣେ ପତ୍ନୀ ନେଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠାଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠାଙ୍କୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଭାଗ ଓ ଯାହା ଇଚ୍ଛା, ଏବଂ ଦମ୍ପତି ମିଶି ଇଷ୍ଟ‑ପୂର୍ତ କର୍ମ କରିବେ। ତାପରେ ରାଜକୁମାର ମହାଦାନ କରେ—ଧନ, ନଗର, ରଥ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ସେବକ, ଗାଈ, ଧାନ୍ୟ, ଘିଅ, ହାତୀ‑ଉଠ, ସୁଗନ୍ଧ, ପାତ୍ରାଦି—ଭେଦ ନକରି ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି କୁଳସୌହାର୍ଦ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରେ। ତୃପ୍ତ ମାତାମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି—ରାଜା ମୋହିନୀ ସହ ଇର୍ଷ୍ୟାହୀନ ସୁଖ ଭୋଗ କରୁ; ମାତୃସମ୍ମାନ ଓ ନ୍ୟାୟବଣ୍ଟନରେ ଗୃହଧର୍ମ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।

56 verses

Adhyaya 19

The Description of Mohinī’s Love Episode

ବସିଷ୍ଠ ଧର୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ରାଜଧର୍ମ ଶିଖାନ୍ତି—ଦୁଷ୍ଟ ନିଗ୍ରହ, ସଦା ସଚେତନତା, ବାଣିଜ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା, ଦାନ, କୁଟିଳତା ବର୍ଜନ, ଏବଂ କୋଷ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ବିବେକପୂର୍ବକ ପରିଚାଳନା; ଯେପରି ମଧୁମକ୍ଷୀ ପୁଷ୍ପରୁ ସାର ନେଇଥାଏ। ରାଜକୁମାର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ପିତାଙ୍କୁ ସୁଖସାମଗ୍ରୀ ଦେଇ, ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷାଭାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଶାସନରେ ପ୍ରଜା ପାପବିମୁଖ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି—ବୃକ୍ଷ ଫଳ ଦେଉଛି, କ୍ଷେତ୍ର ଧାନ୍ୟ ଦେଉଛି, ଗାଈ ଅଧିକ କ୍ଷୀର ଦେଉଛି, ପରିବାର ଶିଷ୍ଟ ରହୁଛି, ଚୋରଭୟ ନାହିଁ। ମାଧବ-ଦିନ ସଂପୃକ୍ତ ବ୍ରତକୁ ପରିବେଶ-ସ୍ଥିରତା ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ସହାୟକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ହରିଭକ୍ତିକୁ ସମାଜର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଧୁରା ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। ପରେ କଥା ମୋଡ଼ ନେଉଛି—ବୃଦ୍ଧ ରାଜା ପୁତ୍ରସଫଳତାରେ ଯେନେ ଯୌବନ ପାଇ ବିମୋହିନୀ/ମୋହିନୀରେ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି; କାମମୋହ ବଢ଼ି ଯାଇ, ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ଏମିତି ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି—ମାୟାର ବିବେକହରଣ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

37 verses

Adhyaya 20

Dharmāṅgada’s Conquest of the Directions

ବସିଷ୍ଠ କହନ୍ତି—ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ବିଷୟସୁଖରେ ଲୀନ ହୋଇ ଆଠ ବର୍ଷ କାଟିଲେ। ନବମ ବର୍ଷରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ମଲୟ ପର୍ବତରୁ ଫେରି, ବୈଷ୍ଣବ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାଞ୍ଚ ଵିଦ୍ୟାଧରଙ୍କୁ ଜୟ କରି ପାଞ୍ଚ କାମଦ ରତ୍ନ ଆଣିଲେ—ଧନଦାୟକ, ବସ୍ତ୍ର-ଆଭୂଷଣଦାୟକ, ଯୌବନ/ଅମୃତଦାୟକ, ସଭା ଓ ଭୋଜନଦାୟକ, ଏବଂ ତ୍ରିଲୋକରେ ଆକାଶଗମନଦାୟକ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଦରେ ଅର୍ପଣ କରି ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଆଭୂଷଣାର୍ଥେ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ପରେ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଜୟ, ସମୁଦ୍ରପ୍ରବେଶ, ନାଗମାନଙ୍କ ଭୋଗବତୀ ଜୟ, ମଣି ଓ ମୁକ୍ତାହାର ଲାଭ, ଦାନବବିଜୟ, ଏବଂ ରସାତଳରେ ବରୁଣ ସହ ଏକ ବର୍ଷ ଯୁଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ; ନାରାୟଣାସ୍ତ୍ରରେ ବରୁଣଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ଜୀବନ ରକ୍ଷା କଲେ, ଅଶ୍ୱ ଓ କନ୍ୟାକୁ ପତ୍ନୀରୂପେ ପାଇଲେ। ଶେଷରେ ନୀତି—ସମୃଦ୍ଧି ପିତା ଉପରେ ନିର୍ଭର, ପୁତ୍ର ଗର୍ବ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦେୟ ଅଟକାଇବା ନିଷିଦ୍ଧ, ଏବଂ ପୁତ୍ର ପିତୃବୀଜବଳରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ନବବଧୂକୁ ମାତୃସଭାରେ ଆଶୀର୍ବାଦ-ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ।

32 verses

Adhyaya 21

Śikṣā-nirūpaṇa (Exposition of Discipline): Son’s Marriage, Paternal Duty, and Royal Administration

ମାନ୍ଧାତା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ପୁତ୍ରର କଥା ଶୁଣି ରାଜା କିପରି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା (ବିଧାତୃ) ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସେଇ ମୋହିନୀ କିଏ। ବଶିଷ୍ଠ କହନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ରାଜା ପ୍ରିୟାସହ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଧନ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି; ପୁତ୍ରବିବାହ ପାଇଁ ଏକ ଭାଗ, ମୋହିନୀ ପାଇଁ ଏକ ଭାଗ, ଶେଷ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ। ସେ କୁଳପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଶୁଭମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଧର୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କ ବିବାହ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧିରେ କରାଇବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ କହନ୍ତି—ପୁତ୍ରର ବିବାହ ନ କରାଇଲେ ମହାପାପ, କରାଇଲେ ପୁତ୍ରର ଗୁଣଦୋଷ ନିରପେକ୍ଷରେ ଯଜ୍ଞଫଳ ମିଳେ। ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ବରୁଣକନ୍ୟା ଓ ନାଗକନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ରୀତିରେ ବିବାହ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ସେ ମାତା ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ନୁହେଁ, ପିତୃସେବା ହିଁ ମୋର ପ୍ରଧାନ ବ୍ରତ। ପରେ ରାଜ୍ୟପ୍ରଶାସନରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇ ନିରୀକ୍ଷଣ, ନ୍ୟାୟପ୍ରକ୍ରିୟା, ଠିକ୍ ତୋଳ-ମାପ, ଗୃହରକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ନିୟମ ସ୍ଥାପନ କରି, ଶେଷରେ ରାଜାଜ୍ଞାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏକାନ୍ତ ପୂଜାକୁ କଠୋର ଭାବେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।

39 verses

Adhyaya 22

Kārtika-Māhātmya (The Greatness of Kārtika)

ବସିଷ୍ଠ ରାଜା ମାନ୍ଧାତାଙ୍କୁ ହରିବାସର ପାଳନରେ ଗଢ଼ା ଏକ ଆଦର୍ଶ ରାଜ୍ୟର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଧର୍ମରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମୃଦ୍ଧ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରବୋଧନ ସମୟର ଶୁଭ ଋତୁ-ପରିବେଶରେ ଶୋଭିତ। ପରେ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ–ମୋହିନୀ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ମୋହ ଓ ଭୋଗ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ରାଜା ଦୃଢ଼ ଭାବେ କହନ୍ତି ଯେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନ ଓ କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ ଅବହେଳା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ମୋହିନୀଙ୍କୁ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶିଖାନ୍ତି—ଅଳ୍ପ ସଂଯମ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଏ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରତକଳ୍ପ ବିଧି—କୃଚ୍ଛ୍ର, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଉପବାସ ପ୍ରକାର, ଦୀପଦାନକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦାନ, ପ୍ରବୋଧିନୀ, ଭୀଷ୍ମପଞ୍ଚକ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ପୁଷ୍କର-ଦ୍ୱାରକା-ଶୌକର/ବରାହ ଦର୍ଶନ ତୀର୍ଥଫଳ, ଏବଂ ତେଲ, ମଧୁ, ମାଂସ, ମୈଥୁନ ଓ କିଛି ଖାଦ୍ୟର ନିଷେଧ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବ୍ରତର ଉଦ୍ୟାପନ ନିୟମ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ, ଦକ୍ଷିଣା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଓ ଅବହେଳାର କର୍ମଫଳ ସତର୍କବାଣୀ।

87 verses

Adhyaya 23

The Discourse of Rukmāṅgada (Prabodhinī Ekādaśī, Kārtika-vrata, and Satya-dharma)

ମୋହିନୀ ରାଜା ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କାର୍ତ୍ତିକ-ବ୍ରତ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ପ୍ରଲୋଭିତ କରେ ଏବଂ ବ୍ରତର ବଦଳରେ ଭୋଗସଙ୍ଗର ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଏ। କାମ ଓ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଗ୍ରସ୍ତ ରାଜା ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ରାଣୀ ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀଙ୍କୁ ଡାକି, ଭକ୍ତିପୁଣ୍ୟ ରକ୍ଷା ପାଇଁ କୃଚ୍ଛ୍ର/ବରକୃଚ୍ଛ୍ର ତପ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ନଗରରେ ଭେରୀଘୋଷ ଦ୍ୱାରା କାର୍ତ୍ତିକ ନିୟମ ଘୋଷିତ ହୁଏ—ପ୍ରଭାତେ ଉଠିବା, ଏକଭୋଜନ, ଲୁଣ-କ୍ଷାର ବର୍ଜନ, ହବିଷ୍ୟ ଆହାର, ଭୂମିଶୟନ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସ୍ମରଣ। ଘୋଷଣା ପ୍ରବୋଧିନୀ (ବୋଧିନୀ) ଏକାଦଶୀରେ ସମାପ୍ତ—ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପବାସ, ହରି-ପ୍ରବୋଧନ ଓ ପୂଜା; ଅନନୁଷ୍ଠାନକୁ ନାଗରିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ପାଇଁ ଦଣ୍ଡନୀୟ କୁହାଯାଏ। ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ ରାଜା ଏକାଦଶୀକୁ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ବୋଲି କହି ନିୟମ-ଅପବାଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ଦ୍ୱାଦଶୀ ପାରଣ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଶିଶୁ, ଦୁର୍ବଳ, ଗର୍ଭବତୀ ଓ ରକ୍ଷକ/ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କୁ ଛାଡ଼। ସେ ମୋହିନୀଙ୍କ ଭୋଜନ ଦାବି ଅସ୍ୱୀକାର କରି ସୁଖଠାରୁ ବ୍ରତନିଷ୍ଠାକୁ ବାଛନ୍ତି। ଶେଷରେ ସତ୍ୟସ୍ତୁତି—ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର, ତତ୍ତ୍ୱ, ପୃଥିବୀ ଓ ସମାଜ ଧାରିତ; ତେଣୁ ବ୍ରତପାଳନ ରାଜାଙ୍କ ପରମ ନୀତିଧର୍ମ।

91 verses

Adhyaya 24

Mohinī-prashna (The Question about Mohinī)

ରାଜା ହରିବାସର (ଏକାଦଶୀ) ଦିନ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ସେ ପୁରାଣୋକ୍ତ ନିଷେଧ ଉଦ୍ଧୃତ କରି ଅବିଶ୍ୱସନୀୟ ଶିକ୍ଷାକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି ଏବଂ ଏକାଦଶୀକୁ କଠୋର ପ୍ରତିଷେଧ ଭାବେ ଦେଖାନ୍ତି—ପୁରୋଡାଶ ମଧ୍ୟ ‘ନିଷିଦ୍ଧ ଅନ୍ନ’ ହୋଇଯାଏ। ଦୁର୍ବଳଙ୍କ ପାଇଁ ମାତ୍ର ଅଳ୍ପ ମୂଳ, ଫଳ, ଦୁଧ, ପାଣି ଇତ୍ୟାଦି ଅନୁମତି ଦେଇ, ଖାଇଲେ ନରକଫଳ ହେବ ବୋଲି ସତର୍କ କରନ୍ତି। ମୋହିନୀ ବେଦୀୟ କର୍ମକାଣ୍ଡୀମାନଙ୍କ ମତ ଉଠାନ୍ତି—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପବାସ ସେମାନେ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ସ୍ୱଧର୍ମ ପ୍ରଜାରକ୍ଷା, ତପୋବ୍ରତଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କହନ୍ତି। ରାଜା ଶାସ୍ତ୍ର-କ୍ରମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି: ବେଦ କର୍ମରେ ପ୍ରକାଶିତ, ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ମୃତି; ପୁରାଣ ଉଭୟର ଆଧାର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟକରଣ, ଶ୍ରୁତିରେ ନଥିବା ତିଥି-ବ୍ରତ-ନିୟମ ଦେଖାଏ ଏବଂ ପାପର ଔଷଧ ଭଳି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଶିଖାଏ। ପରେ ମୋହିନୀ ଗୌତମ ଆଦି ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି; ସେମାନେ କହନ୍ତି ଅନ୍ନରେ ଜଗତ ଧାରିତ, ନିଜ ଭୂମିକା ବାହାରର ବ୍ରତ ପରଧର୍ମ ହୋଇ ବିନାଶ ଆଣେ; ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଶାସନ ହିଁ ବ୍ରତ, ରକ୍ତହୀନ ସୁଶୃଙ୍ଖଳ ରାଜ୍ୟ ହିଁ ସତ୍ୟ ଯଜ୍ଞ।

53 verses

Adhyaya 25

Mohinī-ākhyāna: The Trial of Ekādaśī and the King’s Satya-saṅkalpa

ବସିଷ୍ଠ ମୋହିନୀଙ୍କ କଥା ପରେ ହୋଇଥିବା ବିବାଦ କହନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ନୁହେଁ, ବିଶେଷକରି ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପବାସ ଅନୁଚିତ; ବ୍ରାହ୍ମଣ-ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ଧରି ‘ବ୍ରତଭଙ୍ଗ’ ନ କରି ଭୋଜନ କରନ୍ତୁ। ରାଜା ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ବୈଷ୍ଣବ ନୀତି ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି—ଦୁଇ ପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀରେ ନିରାହାର, ମଦ୍ୟାଦି ତ୍ୟାଗ, ବ୍ରାହ୍ମଣ-ହିଂସା ପରିହାର; ଏକାଦଶୀରେ ଭୋଜନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପତନ ଆଣେ ବୋଲି କହନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଦି ଶକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରତରୁ ହଟାଇ ପାରିବେ ନାହିଁ; ବ୍ରତଭଙ୍ଗୀଙ୍କୁ ନରକଫଳ ଓ ଏକାଦଶୀକୁ ହଳକା କରୁଥିବା ଯୁକ୍ତିର ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। କ୍ରୁଦ୍ଧ ମୋହିନୀ ତାଙ୍କୁ ଅଧର୍ମୀ ଓ ମିଥ୍ୟାବାଦୀ କହି ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ଚାଲିଯାନ୍ତି; ଋଷିମାନଙ୍କ ବିଳାପ ଓ ରାଜାଙ୍କ ସଙ୍କଟ ହୁଏ। ପରେ ପୁତ୍ର ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୋଇ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣନ୍ତି ଏବଂ ପିତାଙ୍କୁ ସତ୍ୟ-ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି—ରାଜାଙ୍କ ସତ୍ୟତା ଓ ଲୋକକୀର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ନିଜକୁ ବିକ୍ରୟ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ନୀତି—ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗିଲେ ଧର୍ମ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଉଭୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

83 verses

Adhyaya 26

Mohinī-Ākhyāna: Rukmāṅgada’s Refusal to Eat on Harivāsara (Ekādaśī)

ମୋହିନୀ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ରାଜା ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ହରିବାସର/ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଅନ୍ନତ୍ୟାଗ ବ୍ରତ ପାଳନ ପାଇଁ ଅଟୁଟ ସଙ୍କଳ୍ପ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—ଯଶ ନଷ୍ଟ ହେଉ, ମିଥ୍ୟାବାଦୀ ବୋଲି ଅପବାଦ ହେଉ, ରାଜ୍ୟ ଭଙ୍ଗ ହେଉ, ଲୋକନିନ୍ଦା, ପ୍ରିୟବିୟୋଗ, ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ନରକ ମଧ୍ୟ ସହିବି; କିନ୍ତୁ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତଭଙ୍ଗ କରିବି ନାହିଁ। ଅଧ୍ୟାୟ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସକୁ ପାପନାଶକ, ଯଶ–ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ସାଧନା ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରି ନିଷିଦ୍ଧ ଭୋଜନ, ଦୁସଙ୍ଗ, ମଦ୍ୟପାନ ଆଦି ଅତିକ୍ରମ ଜୀବନକୁ ନିନ୍ଦା କରେ। ‘ଏହା ମୋର’ ଭାବର ମୋହ–ମମତାକୁ ବନ୍ଧନର ମୂଳ ଦେଖାଇ ବ୍ରତଜନିତ ଆତ୍ମସଂଯମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇଛି। ଭେରୀନାଦ ପରି ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏହି ବ୍ରତନିଷ୍ଠାରୁ ହିଁ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କ ତ୍ରିଲୋକୀ କୀର୍ତ୍ତି ସ୍ଥିର—ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ।

18 verses

Adhyaya 27

The Account of Kāṣṭhīlā (Kāṣṭhīlā-ākhyāna) within the Mohinī Narrative

ବସିଷ୍ଠ କହନ୍ତି—ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ନିଜ ମାତା ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀଙ୍କୁ ଡାକେ। ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ରାଜା ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ଓ ମୋହିନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୋଇ କହନ୍ତି ଯେ ହରିବାସର/ଏକାଦଶୀ ଦିନେ ରାଜା ପାପମୟ କିମ୍ବା ନିଷିଦ୍ଧ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ରାଜାଙ୍କ ସତ୍ୟ ଓ ବ୍ରତ ରକ୍ଷା କରି ମୋହିନୀ ଅନ୍ୟ ବର ମାଗୁନ୍ତୁ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମର ବିସ୍ତାର—ପତିଙ୍କ ଧର୍ମବ୍ରତ ରକ୍ଷା କରିବା ଭାର୍ଯ୍ୟାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ପତିଙ୍କୁ ଅଧର୍ମରେ ବାଧ୍ୟ କଲେ ନରକ ଓ ନୀଚ ଯୋନିର ଫଳ ମିଳେ। ମୋହିନୀ ପାପ, ଦୈବ ଓ ଗର୍ଭାଧାନ ସମୟର ମନୋଭାବ ସନ୍ତାନ ସ୍ୱଭାବ ଗଢ଼େ—ଏହା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। ତାପରେ ଅନ୍ତର୍କଥାରେ କାଷ୍ଠୀଳା ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀଙ୍କୁ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ଦୋଷ ସ୍ୱୀକାର କରେ—ଅହଂକାର, ପତି ପତିତ ହେଲେ ସାହାଯ୍ୟ ନ କରିବା, ଗୃହଲୋଭ ଯୋଗୁଁ କର୍ମପତନ; ଜନ୍ମାନ୍ତରରେ ରାକ୍ଷସ ପ୍ରସଙ୍ଗ, ଅପହରଣ, ସୌତିଆ ବିରୋଧ, ଛଳ ଓ ଆସନ୍ନ ହିଂସା ଦେଖାଯାଏ। ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଙ୍କଟ ମଧ୍ୟରେ ଶେଷ ହୋଇ, ଏକାଦଶୀଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟବ୍ରତକୁ ନୀତିକେନ୍ଦ୍ର କରେ।

155 verses

Adhyaya 28

Kāṣṭhīla-Upākhyāna: Rākṣasī, Spear-Śakti, and Kāśī as Śakti-kṣetra

ଧାଇଆସୁଥିବା ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ରାକ୍ଷସୀ ନିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ପତିଙ୍କୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଶକ୍ତି-ଭାଲା ଛାଡ଼ିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ; ସେ ଅସ୍ତ୍ର ରାକ୍ଷସକୁ ସଂହାର କରେ। ପରେ ସେ ନିଜ ରାକ୍ଷସ-ପତିର ପତନ ଘଟାଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୁହାକୁ ପ୍ରଲୋଭିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ନାରୀ-ବିଶ୍ୱାସ ବିଷୟରେ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ସତର୍କବାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ସଂବାଦ ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ବୁଝାଏ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାର, ବ୍ୟାସ ଓ ମୋହିନୀ-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଶିବଙ୍କ ଅପରିଚିତ ଲାଗୁଥିବା ଆଚରଣର କାରଣ, ସଦାଚାର ଓ ବିଧିକର୍ମର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନର୍ଥ ରୋକିବାକୁ ବାଣୀକୁ ବିବେକରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦରକାର। କାଶୀ/ବାରାଣସୀକୁ ପାଞ୍ଚ ଗବ୍ୟୂତି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଶକ୍ତିକ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମକୁ ଶେଷ କରେ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କନ୍ୟାକୁ ପିତୃଗୃହକୁ ଫେରାଇବାକୁ ଆଦେଶ ମିଳେ। ରାକ୍ଷସୀ ନିଜ ପୂର୍ବକର୍ମ (କନ୍ଦଲୀ→ଶାପ→ରାକ୍ଷସୀ ଜନ୍ମ) କହି ଧର୍ମରକ୍ଷାକୁ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମାନେ, ପଞ୍ଚଭୂତ ସାକ୍ଷୀରେ ଶପଥ କରେ ଏବଂ ଗୁହାର ଧନ ସହ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ରତ୍ନାବଳୀଙ୍କୁ ଆକାଶମାର୍ଗେ କାଶୀକୁ ପହଞ୍ଚାଏ।

90 verses

Adhyaya 29

The Description of Kāśī (Kāśī-māhātmya): Avimukta, Kapālamocana, and Śiva’s Purification

କାଷ୍ଠୀଳ କାଶୀ/ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରରେ ଆଗମନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି କାଶୀକୁ ପାପନାଶିନୀ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ବୋଲି ମହିମା କରନ୍ତି, ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ବୈଷ୍ଣବ କ୍ଷେତ୍ର ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ମସ୍ତକ ଛେଦ, କପାଳ ଲାଗି ରହିବା ଓ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପର ପଛୁଆ ଲାଗିବା କଥା ଆସେ; ବିଷ୍ଣୁ କହନ୍ତି କର୍ମଫଳ ନିୟତ ଭ୍ରମଣ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଭୋଗିବାକୁ ପଡେ। ବଦରିକାଶ୍ରମ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର/ବ୍ରହ୍ମହ୍ରଦ ଆଦି ତୀର୍ଥ ଭ୍ରମଣ ପରେ ଶିବ ଅବିମୁକ୍ତ ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପ୍ରବେଶ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଶିବ ବହୁ ଅବତାର-ନାମରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ବିଷ୍ଣୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ବାସର ବର ପାଆନ୍ତି; ସ୍ଥାନଟି ଶୈବ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଅଶ୍ରୁରୁ ବିନ୍ଦୁସର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସ୍ନାନରେ କପାଳମୋଚନ ତୀର୍ଥରେ କପାଳ ଖସିଯାଏ। ଶେଷରେ କାଶୀର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଫଳ—କର୍ମକ୍ଷୟ, ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁରେ ମୋକ୍ଷ, ଏବଂ ଲୋକିକ ଇଚ୍ଛୁକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଲାଭ—ପ୍ରଶଂସିତ।

73 verses

Adhyaya 30

Kāṣṭhīlā-Ākhyāna: Ratnāvalī’s Return, Co-wife Dharma, and the Phālguna Propitiation

କାଷ୍ଠୀଳା କହେ—ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ରାକ୍ଷସୀ ପତ୍ନୀ ସହ ଉଦ୍ଧାର ହୋଇଥିବା ରାଜକୁମାରୀ ରତ୍ନାବଳୀଙ୍କୁ ନେଇ ରାଜା ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ନଗରକୁ ଆସେ। ପ୍ରହରୀ ଅବାହୁ ସମ୍ବାଦ ଦେଲେ, ରାଜା ଗଙ୍ଗାତଟକୁ ଆସି କନ୍ୟାଙ୍କୁ ମିଳି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ରତ୍ନାବଳୀ କହେ—ତଲ୍ପଥ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଣ୍ଣବଗିରିକୁ ଅପହରଣ କରିଥିଲା; କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷସୀ ପତ୍ନୀଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି-ଯୋଗରେ ତାହାର ଅଧର୍ମ ଇଚ୍ଛା ଭଙ୍ଗିଗଲା ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା ପାଇଲେ। ପରେ ଧର୍ମ-ପ୍ରଶ୍ନ—‘ସହାସନ’ ଲକ୍ଷଣ ଧରି ଧର୍ମଦୋଷ ଟାଳିବାକୁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପତି ଭାବେ ଚାହେ। ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ରାକ୍ଷସୀଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ଯେ ରତ୍ନାବଳୀଙ୍କୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ସୌତଣୀ ଦ୍ୱେଷ ବିନା ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ରାକ୍ଷସୀ ଲୋକପୂଜା ଶର୍ତ୍ତରେ ସମ୍ମତି ଦେଉଛି—ଫାଲ୍ଗୁନ ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀରୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାତଦିନ ଉତ୍ସବ, ଗୀତ-ନାଟ୍ୟ ସହ, ସୁରା, ମାଂସ, ରକ୍ତାଦି ଅର୍ପଣ; ଭକ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ଦେବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା। ଶେଷରେ ଲୋଭ ଓ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଧନ ନେଇ ନୀତିକଥା—ପୂର୍ବ ପତ୍ନୀ ପ୍ରାକ୍କାଳିକୀ ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ପତିକୁ ଛାଡ଼ି ଲଜ୍ଜିତ ହୁଏ; ପୁନର୍ମିଳନ ପରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗି, ପତିଙ୍କ ଧନ ଓ ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା ହିଁ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମର କେନ୍ଦ୍ର ବୋଲି ଯମଙ୍କ ଚେତାବନୀ ପାଏ।

88 verses

Adhyaya 31

The Greatness of the Month of Māgha (Māgha-snāna, Harivāsara, and the Kāṣṭhīlā-Upākhyāna)

ବସିଷ୍ଠ ଏକ ସମ୍ବାଦ କହନ୍ତି—ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ କାଷ୍ଠୀଳାଙ୍କୁ ଭେଟେ, ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଦାମ୍ପତ୍ୟରେ ଛଳ କରି ଧନ ଲୁଚାଇ ରଖିଥିବାରୁ ନିନ୍ଦିତ ଯୋନିକୁ ଯିବାକୁ ଥିଲେ। କରୁଣାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ପଚାରେ—ଏପରି ଅଧମ ଜନ୍ମରୁ ମୋକ୍ଷ କିପରି? କାଷ୍ଠୀଳା ମାଘ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶିଖାଏ—ମାଘର ଦୁର୍ଲଭତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ, ପୁଣ୍ୟର କ୍ରମ (ସ୍ୱାଭାବିକ ଜଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୂଆଁଜଳ ବୋହି ଆଣିଲେ କମ୍), ସ୍ନାନ ଧର୍ମସେବା ପାଇଁ, ନଦୀ ନଥିଲେ ବିକଳ୍ପ ବିଧି। ପ୍ରତିଦିନ ତିଳ-ଶର୍କରା ଦାନ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧାନ୍ୟ ଓ ଘିଅରେ ହୋମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୋଜନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ମିଷ୍ଟାନ୍ନ ଦାନ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିର୍ମଳ ରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କୁହାଯାଏ। ପରେ ଏକାଦଶୀ/ହରିବାସର ଓ ଦ୍ୱାଦଶୀ ମହାପାତକନାଶକ, ତୀର୍ଥଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ନୂଆ ତାମ୍ରପାତ୍ରରେ ବୀଜ ସହ ବରାହ-ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଓ ଯଥାବିଧି ପାରଣ—ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାଶ ଫଳ। ଶେଷରେ କାଷ୍ଠୀଳା ସୁଲୋଚନାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଏକାଦଶୀ ପୁଣ୍ୟର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ମାଗେ; ଜଳସଙ୍କଳ୍ପରେ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନାନ୍ତର ହୋଇ କାଷ୍ଠୀଳା ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଧାମକୁ ଯାଏ—ପତିବ୍ରତାଧର୍ମ ଓ କର୍ମଫଳ ନିୟମ ସ୍ଥିର ହୁଏ।

60 verses

Adhyaya 32

Saṃdhyāvalī-ākhyāna (Mohinī-parīkṣā; Dvādaśī-vrata-mahattva)

ବସିଷ୍ଠ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟା ମୋହିନୀ ମୋହ ସୃଷ୍ଟିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀଙ୍କୁ କ୍ରୂର ଦାବିରେ ଚାପ ଦିଅନ୍ତି। ଧର୍ମ ଓ ପତିବ୍ରତା-ଦାନର ପରୀକ୍ଷା ଭାବେ ସେ କହେ—ଯଦି ପୁଅ ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ହରି/ଦ୍ୱାଦଶୀ ନିୟମ ଭଙ୍ଗ କରି ଭୋଜନ କରେ, ତେବେ ‘ପ୍ରାଣଠାରୁ ପ୍ରିୟ’ ବସ୍ତୁ ଭାବେ ପୁଅର ଶିର ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ପଡିବ। ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ କମ୍ପିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି ପୁରାଣ ପ୍ରମାଣରେ କହନ୍ତି—ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ ପାଳନ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ; ଧନ, ସମ୍ପର୍କ କିମ୍ବା ଜୀବନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସତ୍ୟ ଓ ବ୍ରତକୁ ଧରି ମୋହିନୀଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବି ବୋଲି ସେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ପରେ ବିରୋଚନ ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବିଶାଳାକ୍ଷୀଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଅନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣ ସତ୍କାର ଓ ପାଦୋଦକ/ଚରଣାମୃତ ପାନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ। ଅସୁରବଳରେ ପୀଡିତ ଦେବମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବହୁରୂପ ସହ ବିସ୍ତୃତ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ବିରୋଚନଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ ଶେଷରେ ତାଙ୍କ ଆୟୁ ଦାନ ମାଗନ୍ତି। ଚରଣାମୃତ ପ୍ରସାଦରେ ଦମ୍ପତି ଦିବ୍ୟରୂପ ପାଇ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି କରନ୍ତି, ଦେବଦୁଃଖ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ କହନ୍ତି—ପତି ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରୁ ଡଗମଗିବି ନାହିଁ; ସତ୍ୟ ହିଁ ପରମ ଗତି, ସତ୍ୟଭ୍ରଂଶ ଅଧୋଗତି।

69 verses

Adhyaya 33

Dharmāṅgada’s Discourse (Dharmāṅgadopadeśa) in the Mohinī Episode

ବସିଷ୍ଠ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ରାଣୀ ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ରାଜା ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି, ପୁତ୍ରତ୍ୟାଗ ଭଳି ଅସହ୍ୟ ମୂଲ୍ୟ ଦେବାକୁ ପଡିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିବା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର; ଧର୍ମତ୍ୟାଗ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିପତ୍ତିଠାରୁ ବଡ଼ ଅନର୍ଥ। ଏଠାରେ ‘ନିକଷ’ (କସୋଟି) ଭାବ ଗାଢ଼ ହୁଏ—ବ୍ରତ ପରୀକ୍ଷା ହେଲେ ହରି (ହୃଷୀକେଶ) ଫଳ ଦିଅନ୍ତି, ସତ୍ୟସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଆସୁଥିବା ଆପଦା ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତେ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ସୁପୁତ୍ର, ଗଙ୍ଗାଜଳ, ବୈଷ୍ଣବ ଦୀକ୍ଷା, ହରିପୂଜା, ମାଘକୃତ୍ୟ ଭଳି ଦୁର୍ଲଭ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଧନକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ମୋହିନୀ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି—ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କେବଳ ହରିଦିନେ ରାଜା ଭୋଜନ କରୁନ୍ତୁ, ପୁତ୍ରବଧ ନୁହେଁ। ତାପରେ ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ଆଗକୁ ଆସି ଖଡ଼୍ଗ ଅର୍ପଣ କରି ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣରେ ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତି—ଆତ୍ମତ୍ୟାଗ ପିତାଙ୍କ ସତ୍ୟରକ୍ଷାର ଧର୍ମ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ଦାୟକ। ଶେଷରେ ସତ୍ୟକୁ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଓ କୀର୍ତ୍ତିଦାୟକ ବୋଲି ମହିମା କରାଯାଏ; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତର ପଥରେ ବାଧା ଭାବେ ଦେଖା ପଡ଼ିପାରନ୍ତି।

70 verses

Adhyaya 34

The Vision of the Lord Granted to Rukmangada (Prepared to Slay His Son)

ବସିଷ୍ଠ ମୋହିନୀ-ଉପାଖ୍ୟାନର ଚରମ ପର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ମୋହିନୀଙ୍କ ଦାବି ଓ ନିଜ ଧର୍ମସଙ୍କଳ୍ପରେ ବଦ୍ଧ ରାଜା ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ତଳୱାର ଉଠାଇ ପୁତ୍ର ଧର୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଅନ୍ତି। ପୁତ୍ର ପିତୃଭକ୍ତି ଓ ଶରଣାଗତିଭାବରେ ନିଜ କଣ୍ଠ ଅର୍ପଣ କରେ; ସେତେବେଳେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପେ, ସମୁଦ୍ର ଫୁଲେ, ଉଲ୍କାପାତ ହୁଏ—ଧର୍ମପରୀକ୍ଷାର ଗମ୍ଭୀରତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ମୋହିନୀ ଶୋକରେ ଢଳି ପଡ଼ି ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ବିଫଳ ହେବ ବୋଲି ଭୟ କରେ। ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଆସି ରାଜାଙ୍କ ହାତ ଧରି ସନ୍ତୋଷ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଏବଂ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ଓ ପୁତ୍ର ସହିତ ନିଜ ଧାମ/ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଦେବଲୋକରେ ଉତ୍ସବ; ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତାଦି ଭାଗ୍ୟଲେଖ ସଂଶୋଧନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଦଣ୍ଡ-ପୁରସ୍କାର ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାଧୀନ ବୋଲି ଉପାଖ୍ୟାନ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

27 verses

Adhyaya 35

Śāpaprāpti (Receiving a Curse) — Mohinī Narrative

ମୋହିନୀ–ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଯମ କ୍ଷୋଭ କରେ—ତାହାର ଯୁକ୍ତି ବିଫଳ, କାରଣ ବିଷ୍ଣୁବ୍ରତର ଅଳ୍ପ ପାଳନ ମଧ୍ୟ ଜୀବଙ୍କୁ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ନେଇଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବମାନେ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ/ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଅବତରି ଆସି, ତାଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜିତ ଓ କ୍ଷୀଣ ଦେଖନ୍ତି। ଦୀର୍ଘ ଉପମାମାଳାରେ ଶିଖାଯାଏ—ଶୋଧନ, ଉପାୟ, କରୁଣା, ସଦୁପଦେଶ ଓ ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରୟୋଗ ବିନା ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବାଣୀ ଓ କର୍ମକାଣ୍ଡ ନିଷ୍ଫଳ। ଦେବମାନେ ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ମୋହିନୀ ଏକାଦଶୀ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଅଟୁଟ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁ ତିନିଜଣଙ୍କୁ ନିଜ ଧାମ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ପରେ ବେତନ, ଋଣ-କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଅନ୍ନ/ଜୀବିକା ଅଟକାଇବାର ପାପ ବିଷୟରେ ନୀତିଉପଦେଶ ମିଳେ। ମୋହିନୀ ବିଲାପ କରି ଉଚ୍ଚ ବିଷ୍ଣୁସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଫେରିଆସିଥିବା ତପସ୍ବୀ/ପୁରୋହିତ ଏହାକୁ ଅଧର୍ମ ଓ ଲୋକନିନ୍ଦା ଭାବି କ୍ରୋଧରେ ଜଳଶାପ ଦିଅନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣବାକ୍ୟବଳରେ ସେ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ‘ଶାପପ୍ରାପ୍ତି’ ଅଧ୍ୟାୟ।

88 verses

Adhyaya 36

The Account of Mohinī (Mohinī-upākhyāna)

ବସିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ମୋହିନୀ-ଉପାଖ୍ୟାନ କହନ୍ତି। ହରିବାସର/ଏକାଦଶୀ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି, ଧର୍ମ ଅତିକ୍ରମ କରି—ସ୍ୱାମୀପ୍ରତି ବିଦ୍ୱେଷ ଓ ପୁତ୍ରପ୍ରତି ହିଂସା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ମୋହିନୀକୁ ବାୟୁଦୂତ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତ୍ୟାଜି କ୍ରମେ ନରକମାନଙ୍କୁ ନେଇଯାଏ। ଯମଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ‘ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ’ ପ୍ରଭାବରେ ତାଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ନରକବାସୀ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନେ ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ତାଙ୍କୁ ବାହାର କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ବହିଷ୍କୃତ ମୋହିନୀ ପାତାଳରେ ଶରଣ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ରୋକାଯାଏ; ପରେ ଜନକ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ନିଜ ଅପରାଧ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଶାପର କାରଣ ସ୍ୱୀକାର କରେ। ବ୍ରହ୍ମା ଶିବ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଧର୍ମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମତା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବୈକୁଣ୍ଠର ପରମତ୍ୱ ଓ ଭକ୍ତିର ମହିମା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—କେବଳ ସାଂଖ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗଯୋଗରେ ଦୁର୍ଲଭ। ଶେଷରେ ପୃଥିବୀ-ସମୁଦ୍ର-ସ୍ୱର୍ଗ-ନରକ-ପାତାଳ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ମୋହିନୀ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ନଥିବା ସମସ୍ୟା, ଏକାଦଶୀ/ହରିବାସରର ତାରକଶକ୍ତି ଓ ତାଙ୍କ ଦେବୀୟ ଭୂମିକାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସମାଧାନ ହୁଏ।

61 verses

Adhyaya 37

The Account of Mohinī (Mohinī-kathanam): Ekādaśī Nirṇaya, Daśamī Boundary, and Aruṇodaya

ଉତ୍ତରଭାଗରେ ମୋହିନୀ ଦେବମାନଙ୍କୁ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଏକାଦଶୀ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପବିତ୍ରକାରୀ, ଏବଂ ଉପବାସ ଓ ପାରଣର ଶୁଦ୍ଧ ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି। ବୈଷ୍ଣବ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ମହାଦ୍ୱାଦଶୀର ଭିନ୍ନ ଆଚରଣ, ତିନି ଦିନର କ୍ରମ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଏକାଦଶୀ ‘ଭାଗ’ କିମ୍ବା ‘ବେଧ’ ହେଲେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। ଅରୁଣୋଦୟକୁ ଦୁଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରି, ରାତି-ଦିନ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସଂଖ୍ୟା ଓ ଋତୁଭେଦେ ଅନୁପାତ ସମନ୍ୱୟ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ-ସ୍ପର୍ଶୀ ଦଶମୀ ନିନ୍ଦିତ; ଦଶମୀ ସୀମାରେ ମୋହିନୀକୁ ଅନୁଚିତ ପାଳନକୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ରଖାଯାଇଛି ବୋଲି, ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅନିଷ୍ଟ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ପରେ ଯମଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପୁନଃସ୍ଥାପନ, କ୍ରୋଧରେ ମୋହିନୀ ଭସ୍ମ ହେବା, ବ୍ରହ୍ମା କମଣ୍ଡଲୁଜଳରେ ଦେହ ପୁନଃସ୍ଥାପନ, ପୁରୋହିତ ସହ ସମାଧାନ—ଶେଷରେ ପ୍ରଭାତକାଳେ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାପନ ଓ ସଠିକ ଏକାଦଶୀ ପାଳନରେ ବିଷ୍ଣୁପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି।

47 verses

Adhyaya 38

The Description of the Greatness of the Gaṅgā

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୋହିନୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ବସୁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଭାଗୀରଥୀଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଦେଶ ଓ ଆଶ୍ରମକୁ ପବିତ୍ର କରେ; ଗଙ୍ଗାଭକ୍ତି ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ, ଯୋଗ, ଦାନ ଓ ତ୍ୟାଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ‘ପରମ ଗତି’ ଦେଇଥାଏ। କଳିଯୁଗରେ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଗଙ୍ଗାରେ ନିକ୍ଷେପ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଗଙ୍ଗା ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧା। ଦର୍ଶନ, ସ୍ନାନ, ଆଚମନ, ଜଳ ବହନ, ଗଙ୍ଗାବିନ୍ଦୁସ୍ପର୍ଶିତ ବାୟୁର ସ୍ପର୍ଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁ ପାପନାଶକ, ମହାପାତକନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ବିଷ୍ଣୁ/ଜନାର୍ଦନ ଦ୍ରବରୂପେ ବିରାଜନ୍ତି ଏବଂ ଗଙ୍ଗାଜଳରେ କୃତ କର୍ମରେ ଶିବସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଅଛି। ପୃଥିବୀ-ପାତାଳ-ସ୍ୱର୍ଗରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ କାଳାନୁସାର ଗମନ, କିଛି ତିଥିରେ ବାରାଣସୀରେ ବିଶେଷ ମୁକ୍ତିଫଳ, ଏବଂ ଜଳ ଅବାସି ରହେ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଗଙ୍ଗାସେବା ସ୍ୱର୍ଗ, ଜ୍ଞାନ, ଯୋଗସିଦ୍ଧି ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ପୁନରୁକ୍ତ।

63 verses

Adhyaya 39

The Greatness of Bathing in the Ganges (Gaṅgā-snānā-mahātmya)

ମୋହିନୀ କଥାର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବସୁ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗାର ତାରକ ମହାତ୍ମ୍ୟ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ଗରୁଡ଼ ଯେପରି ସର୍ପବିଷ ନାଶ କରେ ସେପରି ପାପ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ସ୍ପର୍ଶ ଓ ସ୍ନାନରେ କୁଳଶୁଦ୍ଧି ବଢ଼ି ପିତୃମାନେ ଓ ବଂଶଜମାନେ ଅନେକ ପିଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି। ଗଙ୍ଗାନାମ-କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ସ୍ମରଣ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଫଳଦାୟକ, ନରକାସନ୍ନକୁ ରକ୍ଷା କରି ପାପସଞ୍ଚୟର ‘ପିଞ୍ଜରା’ ଭାଙ୍ଗେ। ଗଙ୍ଗାସମ୍ପର୍କକୁ ନୈମିଷ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ନର୍ମଦା, ପୁଷ୍କର ଆଦି ତୀର୍ଥଫଳ, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ—ବିଶେଷତଃ କଳିଯୁଗରେ—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ସ୍ନାନରେ ଫଳବୃଦ୍ଧି, ହରିଦ୍ୱାର-ପ୍ରୟାଗ-ସିନ୍ଧୁସଙ୍ଗମ ମହିମା, ଏବଂ ଶେଷରେ ରବି-ବରୁଣ ସାକ୍ଷୀରେ ଘରେ ନାମସ୍ତୁତି କିମ୍ବା ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନରେ ସ୍ୱର୍ଗ-ମୋକ୍ଷ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ।

49 verses

Adhyaya 40

The Account of the Fruits of Bathing at Particular Sacred Places (Tīrtha-viśeṣa-snāna-phala)

ଉତ୍ତରଭାଗର ଗଙ୍ଗା-ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ମୋହିନୀ–ବସୁ ସମ୍ବାଦ ମଧ୍ୟରେ ବସୁ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ଧର୍ମ-କ୍ରମ ଓ ଫଳତାରତମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ କାଳାନୁସାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା—ନିରନ୍ତର ମାଘସ୍ନାନରେ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ, ପରେ ବ୍ରହ୍ମପୁରୀ; ଉତ୍ତରାୟଣରେ ନିୟମ-ତପ (ସଂଯମିତ ଆହାର ଆଦି) ଓ ସଂକ୍ରାନ୍ତି-ସ୍ନାନରେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି। ବିଷୁବ/ଅୟନ-ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଅକ୍ଷୟା ତିଥି, ମନ୍ୱନ୍ତର-ଯୁଗାରମ୍ଭ, ଦୁର୍ଲଭ ନକ୍ଷତ୍ର-ଯୋଗ, ପର୍ବ, ମହୋଦୟ-ଅର୍ଧୋଦୟ ଓ ଗ୍ରହଣ-ସ୍ନାନକୁ ପୁଣ୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ ଏବଂ ଜନ୍ମରୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାପଶୋଧକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ସ୍ଥାନଭେଦରେ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ଦେଖାଇ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ବିନ୍ଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ, କାଶୀ ଓ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ତ୍ରୟ—ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର (ହରିଦ୍ୱାର), ପ୍ରୟାଗ, ସାଗର-ସଙ୍ଗମ—ର ମହିମା ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି। କୁଶାବର୍ତ୍ତ, କନଖଲ, ସୌକର/ବରାହ-ସ୍ଥାନ, ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ, କୁବ୍ଜ, କାପିଲ, ସରୟୂ–ଗଙ୍ଗା ସଙ୍ଗମର ବେଣୀରାଜ୍ୟ, ଗାଣ୍ଡବ, ରାମତୀର୍ଥ, ସୋମତୀର୍ଥ, ଚମ୍ପକର ଉତ୍ତରବାହିନୀ ଗଙ୍ଗା, କଳଶ, ସୋମଦ୍ୱୀପ, ଜହ୍ନୁ ସରୋବର, ଅଦିତି/ତାରକ ତୀର୍ଥ, କଶ୍ୟପ/ଶିଲୋଚ୍ଚୟ, ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ତୀର୍ଥ, ଦକ୍ଷ-ପ୍ରୟାଗ ଓ ଯମୁନା ଆଦି ତୀର୍ଥରେ ଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟ, ରୋଗନାଶ, ପାପକ୍ଷୟ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁପଦ ପ୍ରାପ୍ତି ଫଳ ଦିଆଯାଇଛି।

55 verses

Adhyaya 41

Description of the Rules for Charitable Gifts and Related Rites (Gaṅgā-māhātmya)

ବସୁ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗା-ଅବଗାହନ (ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ) ଆଦି ବିଧିର ଫଳ ଶିଖାଇ, ଗଙ୍ଗାକୁ ପୁଣ୍ୟବର୍ଦ୍ଧିନୀ ଓ ପିତୃ-ଉଦ୍ଧାରର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବାହିନୀ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଗଙ୍ଗାତଟରେ ସନ୍ଧ୍ୟା, କୁଶ-ତିଳ ସହିତ ପିତୃ-ତର୍ପଣ, ଏବଂ ଗଙ୍ଗାଜଳର ଏମିତି ମହିମା ଯେ ନରକସ୍ଥ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାରୁ ଉଦ୍ଧାର-ଲାଭ ପାଆନ୍ତି—ଏହା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନକୁ ନିତ୍ୟ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପୂଜା, ମନ୍ତ୍ରଜପ—ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ‘ଓଁ ନମୋ ନାରାୟଣାୟ’ ଓ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ‘ଓଁ ନମଃ ଶିବାୟ’—ଏବଂ ଗଙ୍ଗାତଟର ମାଟିରେ ପ୍ରତିମା/ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି; ନିତ୍ୟ ଅର୍ପଣ-ନିମଜ୍ଜନରେ ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ବୈଶାଖରେ ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା ଓ କାର୍ତ୍ତିକରେ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ ସହ ବିଷ୍ଣୁ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ପଣର ବ୍ରତକଳ୍ପ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ପରେ ଦାନଶାସ୍ତ୍ରର ସୂଚୀ—ଘୃତଧେନୁ, ଗୋଦାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଭୂମିଦାନ (ନିବର୍ତ୍ତନ ମାପ), ଗ୍ରାମଦାନ, ଗଙ୍ଗାତଟେ ଉପବନ ଓ ଗୃହନିର୍ମାଣ—ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦାନର ଫଳ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ, ଶିବଲୋକ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ, ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ, ଗନ୍ଧର୍ବଲୋକ ଆଦି ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇ, ଶେଷରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବ୍ରହ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରକୁ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।

73 verses

Adhyaya 42

Procedure for the Guḍa-dhenū (Jaggery-Cow) Gift; Ten Dhenu-dānas; Yearlong Gaṅgā Worship and Darśana

ମୋହିନୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଅତୁଲ ପାବନତାକୁ ସ୍ତୁତି କରି ଗୁଡ଼-ଧେନୁ ଦାନରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଧେନୁ-ଦାନମାନଙ୍କର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଚାହାନ୍ତି। ବସିଷ୍ଠ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଗଢ଼ନ୍ତି, ଏବଂ କୁଳପୁରୋହିତ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ବସୁ ବିଧି କହନ୍ତି—ଭୂମିଶୁଦ୍ଧି, ଗୋମୟଲେପନ, କୁଶବିନ୍ୟାସ, ପୂର୍ବମୁଖୀ କୃଷ୍ଣାଜିନ, ଗୁଡ଼ର ଗାଈ-ବଛା ନିର୍ମାଣ ଓ ଦିଗନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ଓଜନ-ମାପ, ଏବଂ ଅଳଙ୍କାର-ଲକ୍ଷଣରେ ଦାନକୁ ପବିତ୍ର କରିବା। ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ସ୍ୱରୂପା ଗୋମାତାଙ୍କ ଆହ୍ୱାନ-ପ୍ରାର୍ଥନା ସହ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣାସହିତ ଦାନ ଦେବା ନିୟମ। ପରେ ପାପନାଶକ ଦଶ ଧେନୁ-ଦାନ—ଗୁଡ଼, ଘିଅ, ତିଳ, ଜଳ, କ୍ଷୀର, ମଧୁ, ଶର୍କରା, ଦଧି, ରତ୍ନ, ରୂପ-ଧେନୁ—ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ତାପରେ ତୀର୍ଥଭକ୍ତି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ କରି ଅୟନ, ବିଷୁବ, ବ୍ୟତୀପାତ, ଯୁଗ/ମନ୍ୱନ୍ତର ଆରମ୍ଭ, ଗ୍ରହଣ ଇତ୍ୟାଦି ଶୁଭକାଳରେ ଗଙ୍ଗାପୂଜା—ଚାଉଳ, କ୍ଷୀର, ପାୟସ, ମଧୁ, ଘିଅ, ମିଷ୍ଟାନ୍ନ, ଧାତୁ, ସୁଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ ଓ ପୁରାଣୋକ୍ତ ନମସ୍କାରମନ୍ତ୍ର। ମାସିକ ନିୟମରେ ବର୍ଷବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ବର ଦିଅନ୍ତି—କାମୀଙ୍କୁ ଭୋଗଫଳ, ନିଷ୍କାମଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ।

45 verses

Adhyaya 43

Pūjādi-kathana — Gaṅgā Vratas, Tenfold Worship, Stotra, and Mokṣa on the Riverbank

ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସୁ, ସମାଜରେ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଓ ଶରଣାର୍ଥିନୀ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଶିବୋପଦେଶ ଆଧାରରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ସହଚର ପବିତ୍ର ନଦୀମାନଙ୍କର ଅତୁଲ ବ୍ରତ‑ପୂଜା ବିଧି କହନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ କ୍ରମେ ନିୟମ, ନକ୍ତଭୋଜନ, ଗଙ୍ଗାତଟରେ ମାସଭିତ୍ତିକ ବ୍ରତ (ବିଶେଷତଃ ମାଘ ଓ ବୈଶାଖ), ଶିବଲିଙ୍ଗର ପଞ୍ଚାମୃତ ଅଭିଷେକ, ପୁଷ୍ପ‑ଦୀପ ଅର୍ପଣ, ଗୋଦାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଆହାରସଂଯମ ଓ ମୌନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ପରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶୁକ୍ଳ ଦଶମୀ (ହସ୍ତା ନକ୍ଷତ୍ର) ଦିନ ଜାଗରଣ ସହ ‘ଦଶବିଧ’ ଗଙ୍ଗାପୂଜା, ତିଳଜଳ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପିଣ୍ଡଦାନ, ପ୍ରତିମା ନିର୍ମାଣ ବିକଳ୍ପ (ଧାତୁ/ମାଟି/ଆଟା‑ଚିତ୍ର), ଜଳଚର ନିବେଦନ ଓ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖ ଗଙ୍ଗା ରଥଯାତ୍ରା କଥା ଅଛି। ଦେହ‑ବାକ୍‑ମନର ଦଶ ପାପ ଗଣାଇ ଏହି କର୍ମ ଓ ଦଶହରା ମନ୍ତ୍ରଜପରେ ପାପନାଶ ହୁଏ ବୋଲି, ଦୀର୍ଘ ଗଙ୍ଗାସ୍ତୋତ୍ରରେ ରୋଗଶମନ, ରକ୍ଷା ଓ ବ୍ରହ୍ମଲୟ ଫଳ ଦିଆଯାଏ। ଶେଷରେ ଶିବ‑ବିଷ୍ଣୁ ଅଭେଦ, ଉମା‑ଗଙ୍ଗା ଏକତ୍ୱ, ଗଙ୍ଗାତଟରେ ମୃତ୍ୟୁ/ସ୍ମରଣ/ଅସ୍ଥିବିସର୍ଜନରେ ମୋକ୍ଷଧର୍ମ, ତୀର୍ଥସୀମା ନିୟମ ଓ ତୀର୍ଥରେ ଦାନଗ୍ରହଣ ନିଷେଧ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

130 verses

Adhyaya 44

The Greatness of Gayā (Gayā-Māhātmya)

ବସିଷ୍ଠ ଓ ରାଣୀ ମୋହିନୀଙ୍କ ସଂବାଦରେ ମୋହିନୀ ଗୟା-ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମହିମା ପଚାରନ୍ତି। ବସୁ କହନ୍ତି—ଗୟା ପରମ ପିତୃ-ତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିବାସ; ପିତୃମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଅନୁସାରେ ଗୟାକୁ ଯାଇ ଏକ ପୁତ୍ର ମାତ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନଧର୍ମ ସାର୍ଥକ ହୁଏ। ପରେ ଗୟାସୁର କଥା—ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଲୋକ ପୀଡିତ, ଦେବତାମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ଅସୁର ବଧ ହୋଇ ଗୟାରେ ବିଷ୍ଣୁ ‘ଗଦାଧର’ ରୂପେ ମୋକ୍ଷଦାତା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି। କ୍ଷେତ୍ରସୀମା, ବ୍ରହ୍ମାସନ୍ନିଧି ଓ ଯଜ୍ଞ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ପିଣ୍ଡଦାନ, ସ୍ନାନର ଫଳ—ନରକମୁକ୍ତି ଓ ସ୍ୱର୍ଗ/ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ରାଜା ବିଶାଳଙ୍କ ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅବୀଚି/ବୀଚିରେ ପତିତ ପାପୀ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ; ଯମ ଜଣେ ବଣିକକୁ ପ୍ରେତାବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଗୟାକର୍ମ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ଅକ୍ଷୟବଟ, ଧର୍ମପୃଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାରଣ୍ୟ, ନିଃକ୍ଷୀରା, ମାନସ, ଧେନୁକ, ଗୃଧ୍ରବଟ, ଫଲ୍ଗୁ, ବ୍ରହ୍ମସରୋବର ଆଦି ଉପତୀର୍ଥ ଓ ସେମାନଙ୍କ ବିଶେଷ ଫଳ—ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଓ ବଂଶୋନ୍ନତି—ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

92 verses

Adhyaya 45

The Procedure for Offering Piṇḍa (Funerary Rice-balls) — Gayā-māhātmya

ବସୁ–ମୋହିନୀ ସମ୍ବାଦରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରେତଶିଳାକୁ ପ୍ରଭାସ/ପ୍ରଭାସେଶ ଓ ଅତ୍ରିଙ୍କ ପାଦଚିହ୍ନାଙ୍କିତ ଶିଳା ସହ ଯୋଡ଼ି ପବିତ୍ର କରେ; ଏଠାରେ ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ସ୍ନାନରେ ପ୍ରେତତ୍ୱରୁ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ପରେ ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧର କଠୋର ବିଧି—ପ୍ରଭାସେଶ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଦକ୍ଷିଣେ ଯମ/ଧର୍ମ ଓ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଶ୍ୱାନ ପାଇଁ ବଳି, ଏବଂ ମୁଖ୍ୟ ପିଣ୍ଡକ୍ରମ: ପିତୃଆହ୍ୱାନ, ପ୍ରାଚୀନାବୀତ, ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖ ଆସନ, କବ୍ୟବାହନ-ଅନଳ-ସୋମ-ଯମ-ଆର୍ୟମା ସ୍ମରଣ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି, ତିଳୋଦକ, ଯବ/ତିଳ/ଘିଅ/ମଧୁ ମିଶ୍ରଣ, ଯଥାମନ୍ତ୍ର ପାଠ, ଦମ୍ପତିଙ୍କ ଯୁଗ୍ମ ପିଣ୍ଡ ନିଷେଧ। ଗୟାରେ କାଳଦୋଷ ନାହିଁ, ପିଣ୍ଡ ପାଇଁ ବହୁ ଆହାରମାଧ୍ୟମ ଚାଲିବ, ଏବଂ ନରକ ଓ ତିର୍ୟକ୍ ଯୋନିରେ ଥିବା ଅକାଳ/ପୀଡିତ ମୃତ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଅର୍ପଣ ବିସ୍ତାରିତ। ପରେ ପ୍ରେତପର୍ବତ, ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ, ପଞ୍ଚତୀର୍ଥ, ଉତ୍ତର/ଦକ୍ଷିଣ ମାନସ (ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା ଓ ସପିଣ୍ଡୀକରଣ), ଶେଷରେ ଫଲ୍ଗୁତୀର୍ଥରେ ଗଦାଧର ପୂଜା ଓ ଧର୍ମାରଣ୍ୟ/ମତଙ୍ଗ ତଳାବ—ଏହା ‘ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ’ର କର୍ମସମୂହ।

105 verses

Adhyaya 46

The Greatness of Offering Piṇḍas at Viṣṇvādipada (Viṣṇupada) — Gayā Śrāddha Procedure and Fruits

ଗୟା-ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ବସୁ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ତୃତୀୟ ଦିନର ଏମିତି ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି କହନ୍ତି, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ଦେଇ ଗୟା-ସଙ୍ଗ ସମ ପୁଣ୍ୟ ଦାନ କରେ। ବ୍ରହ୍ମସରସ/ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ ପରେ ସାପିଣ୍ଡ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ତର୍ପଣ କୂଆ ଓ ଯୂପ ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଯୂପ ନିକଟରେ କରାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଥାପିତ ଆମ୍ବ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେବା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା-ନମସ୍କାର କରିବା ପିତୃମୋଚନକୁ ଦୃଢ଼ କରେ। ଯମବଳି ଓ ଦିଗ୍ବଳି (କୁକୁର-କାଉ ଆଦିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ସହ) ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଏବଂ ନିୟମିତ ଆଚରଣ ସହ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ପରେ ଫଲ୍ଗୁତୀର୍ଥ, ଗୟାଶିର ଓ ବିଷ୍ଣୁପଦକୁ ଯାଇ ସାପିଣ୍ଡୀକରଣରେ ସମାପ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁପଦର ଦର୍ଶନ-ସ୍ପର୍ଶ-ପୂଜା ମାତ୍ରେ ପାପନାଶ ଓ ପିତୃମୁକ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପିତୃତ୍ୱ-ସନ୍ଦେହ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ରାମଙ୍କ ଦଶରଥ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡଦାନ—ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ ଯଥାବିଧି/ଅବିଧି (ହାତରେ କି ଭୂମିରେ) ଓ ସ୍ଥଳମହିମା ଦେଖାଏ। ରୁଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆଦି ପାଦସ୍ଥଳ ଭାଜପେୟ, ରାଜସୂୟ, ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞସମ ଫଳରେ ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ; ଗଦାଲୋଲା ଓ କ୍ରୌଞ୍ଚପାଦର ସ୍ଥଳକଥା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ ଶିଳାତୀର୍ଥରେ ସାପିଣ୍ଡ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଅନେକ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ-ସାୟୁଜ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଏ।

58 verses

Adhyaya 47

Gayā-māhātmya (The Greatness of Gayā): Gadālola, Akṣayavaṭa, and the Śrāddha Circuit for Pitṛ-Liberation

ଉତ୍ତରଭାଗ ସଂବାଦରେ ବସୁ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ପିତୃ-ତର୍ପଣ ଓ ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଗୟା ଯାତ୍ରାର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିଧି କହନ୍ତି। ଗଡାଲୋଲା (ଗଦା-ପ୍ରକ୍ଷାଳନ) ତୀର୍ଥରେ ଶୁଦ୍ଧିସ୍ନାନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅକ୍ଷୟବଟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମପୁରକୁ ‘ନେଇଯିବା’ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଯୋଗନିଦ୍ରାଧାରୀ ଭଗବାନ ଓ ଅକ୍ଷୟବଟଙ୍କୁ ସ୍ତୋତ୍ରସଦୃଶ ନମସ୍କାର ସହ କାରଣକଥା ଆସେ—ବିଷ୍ଣୁ ଗଦାଦ୍ୱାରା ହେତି ଅସୁରକୁ ବଧ କରି ଗଡାଲୋଲା ତୀର୍ଥକୁ ପବିତ୍ର କଲେ। ପରେ ଗୟା ଅଞ୍ଚଳର ଅନେକ ତୀର୍ଥ—ନଦୀ, ସଙ୍ଗମ, କୁଣ୍ଡ, ପାଦଚିହ୍ନ, ଶିଳା, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ, ଗାୟତ୍ରୀ/ସାବିତ୍ରୀ, ବ୍ରହ୍ମା, ଗଣେଶ ମନ୍ଦିର—ଓ ସେମାନଙ୍କ ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ: ଅଶ୍ୱମେଧ-ସମ ପୁଣ୍ୟ, 7×3 ପୁରୁଷର ଉଦ୍ଧାର, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ/ବିଷ୍ଣୁଲୋକ/ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି। ଶେଷରେ ଗୟାରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ପିତୃରୂପ ବୋଲି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ; ବିଧିପୂର୍ବକ ପିଣ୍ଡଦାନରେ ତିନି ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି; ମୃତ୍ୟୁକାରୀ ଆଚରଣ ପ୍ରତି ସତର୍କତା ଓ ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟୟନ ପାଠର ଫଳଶ୍ରୁତି—ଯଶ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସନ୍ତାନ, ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି—ଦ୍ୱାରା ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

95 verses

Adhyaya 48

The Greatness of Kāśī (Kāśī-māhātmya) and Avimukta’s Liberative Power

ମୋହିନୀ ପୂର୍ବ ଗୟା-ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କାଶୀର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଚାହାନ୍ତି। କୁଳପୁରୋହିତ ବସୁ ବାରାଣସୀକୁ ତ୍ରିଲୋକର ସାର, ଏକାସାଥି ଵୈଷ୍ଣବ ଓ ଶୈବ ସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଅଦ୍ୱିତୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କହନ୍ତି। କାଶୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ମାତ୍ରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା, ଗୋହତ୍ୟା, ଗୁରୁତଲ୍ପଗମନ, ନ୍ୟାସ-ଚୋରି ପରି ମହାପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ସେଠାରେ ବାସ କଲେ ଆଚରଣ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଭୟ-ଶୋକ ଦୂର ହୁଏ ଏବଂ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ମିଳେ। କ୍ଷେତ୍ରର ପରିମାଣ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ନାଡୀ’ (ଇଡା–ସୁଷୁମ୍ନା)କୁ ବରୁଣା ଓ ମଧ୍ୟଧାରା ସହ ମେଳାଇ, ଭାଗ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ନାମ ଦେଇ ‘ଅବିମୁକ୍ତ’ (ଶିବ ଯାହାକୁ କେବେ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ) ଉପାଧିର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ମଣିକର୍ଣିକା/ଶ୍ମଶାନକୁ ପରମ ଯୋଗପୀଠ ବୋଲି ଉଚ୍ଚ କରାଯାଇ, ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦାନ, ବ୍ରତ, ପୂଜାରେ ଅପାର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଅବିମୁକ୍ତରେ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଶିବ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ସହ କାନରେ ତାରକମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ମୋକ୍ଷ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ନରକପାତ ନାହିଁ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

89 verses

Adhyaya 49

Tīrtha-yātrā-varṇana (Description of Pilgrimage to the Sacred Fords)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବସୁ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଅବିମୁକ୍ତ/କାଶୀ କ୍ଷେତ୍ରର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଓ ମଧ୍ୟଭାଗର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ—ନାମଧାରୀ ଲିଙ୍ଗ, ସରୋବର ଓ କ୍ରିୟାସ୍ଥଳ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସାଗର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଚତୁର୍ମୁଖ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଭଦ୍ରଦେହ ସରୋବରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ସହସ୍ର ଗୋଦାନ ସମାନ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ତୀର୍ଥସ୍ନାନର ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ଦର୍ଶାଯାଏ। ପରେ କୃତ୍ତିବାସେଶ୍ୱରର ସ୍ଥାନ, ପୁନଃପୁନଃ ଦର୍ଶନରେ ତାରକ-ଜ୍ଞାନ ଲାଭ, ଏବଂ ଯୁଗାନୁସାରେ ନାମଭେଦ (ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ, କୃତ୍ତିବାସ, ମହେଶ୍ୱର, ହସ୍ତିପାଳେଶ୍ୱର) ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କ ଶାଶ୍ୱତତା ପ୍ରତିପାଦିତ। ମାସାନୁସାରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ପୂଜାବିଧାନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିବ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କହି ଶେଷରେ ଶିବଲୋକ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ। ଅବିମୁକ୍ତର ଅନ୍ତଃପରିସରରେ ଘଣ୍ଟାକର୍ଣ୍ଣୀ ସରୋବର, ଦଣ୍ଡଖାତରେ ତର୍ପଣରେ ପିତୃଉଦ୍ଧାର, ପିଣ୍ଡଦାନରେ ପିଶାଚମୋଚନ, ଲଲିତା ପୂଜା ଓ ଜାଗରଣ, ଏବଂ ମଣିକର୍ଣ୍ଣୀ/ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକେଶ୍ୱର-ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆସେ। ଶେଷରେ ରାକ୍ଷସ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ କୁକୁଡ଼ା ନିମିତ୍ତରେ ‘ଅବିମୁକ୍ତତାର’ ଓ ‘ବିମୁକ୍ତ’ ନାମକଥା କହି, ଅବିମୁକ୍ତରେ ଦୀକ୍ଷା-ଶରଣ ନେଇ ଦର୍ଶନ-ସ୍ନାନ-ସନ୍ଧ୍ୟା କଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନିବାରଣ ହୋଇ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କୈବଲ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ।

75 verses

Adhyaya 50

The Greatness of Kāśī (Avimukta): Pilgrimage Calendar, Yātrā-Dharma, and the Network of Śiva-Liṅgas

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବସୁ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଅବିମୁକ୍ତ କାଶୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ‘ଯଥାକାଳ’ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ବିଭିନ୍ନ ମାସରେ ଦେବସମୁଦାୟଙ୍କ ସ୍ନାନ-ପୂଜା କାମକୁଣ୍ଡ, ରୁଦ୍ରାବାସ, ପ୍ରିୟାଦେବୀ-କୁଣ୍ଡ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ-କୁଣ୍ଡ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସରୋବର, କୋଟିତୀର୍ଥ, କପାଳମୋଚନ, କାଲେଶ୍ୱର ଆଦିରେ କରିବା ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ଯାତ୍ରାଧର୍ମ—ଅନ୍ନ-ଫୁଲ ସହ ଜଳକଳଶଦାନ, ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟାରେ ଗୌରୀବ୍ରତର ଫଳ, ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାରରେ କାଳିକା ପୂଜା ଓ ସଂବର୍ତ୍ତା/ଲଲିତା ଆରାଧନା, ଶିବଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ, ପଞ୍ଚଗୌରୀ ଆହ୍ୱାନ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଘ୍ନନାଶ ପାଇଁ ବିନାୟକ ଦର୍ଶନକ୍ରମ (ଢୁଣ୍ଢି, କିଲ, ଦେବ୍ୟା, ଗୋପ୍ରେକ୍ଷ, ହସ୍ତି-ହସ୍ତିନ, ସିନ୍ଦୂର୍ୟ) ଓ ବଡ଼ବା ଦେବୀଙ୍କୁ ଲଡ୍ଡୁ ନୈବେଦ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଦିଗନୁସାରେ ରକ୍ଷକ ଚଣ୍ଡିକାମାନେ, ତଥା ତ୍ରିସ୍ରୋତା/ମନ୍ଦାକିନୀ/ମତ୍ସ୍ୟୋଦରୀ ସଙ୍ଗମ ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଶୁଭ ଆଗମନ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ନାଦେଶ୍ୱର, କପାଳମୋଚନ, ଓଂକାରେଶ୍ୱର (ଅ-ଉ-ମ ତତ୍ତ୍ୱ), ପଞ୍ଚାୟତନ, ଗୋପ୍ରେକ୍ଷକ/ଗୋପ୍ରେକ୍ଷେଶ୍ୱର, କପିଳା-ହ୍ରଦ, ଭଦ୍ରଦୋହ, ସ୍ୱର୍ଲୋକେଶ୍ୱର/ସ୍ୱର୍ଲୀଳା, ବ୍ୟାଘ୍ରେଶ୍ୱର/ଶୈଲେଶ୍ୱର, ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର, ଶୁକ୍ରେଶ୍ୱର ଓ ଜମ୍ବୁକବଧ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଲିଙ୍ଗ ଆଦି ତୀର୍ଥ ପାପନାଶ ଓ ଶିବଲୋକ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

70 verses

Adhyaya 51

Kāśī-māhātmya: Avimukta Gaṅgā and the Pañcanada Tīrtha

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବସୁ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ଅବିମୁକ୍ତ (କାଶୀ/ବାରାଣସୀ) ଓ ଉତ୍ତରବାହିନୀ ଗଙ୍ଗା ପରମ ତାରକ ସ୍ଥାନ। ଅବିମୁକ୍ତରେ କୃତ କର୍ମ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ପାପୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନରକରୁ ରକ୍ଷା କରେ; ସମସ୍ତ ମୋକ୍ଷଦାୟୀ ତୀର୍ଥ ସେଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ (ବିଶେଷତଃ କାର୍ତ୍ତିକ ଓ ମାଘରେ), ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଶିବଦର୍ଶନ, ଦଶାଶ୍ୱମେଧ ଏବଂ ବରୁଣା–ଅସି–ଜାହ୍ନବୀ ସଙ୍ଗମ ଆଦି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳର ଯାତ୍ରାବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ପଞ୍ଚନଦ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଶେଷ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ୟୁଗଭେଦେ ଧର୍ମନଦା/ଧୂତପାପ/ବିନ୍ଦୁ-ତୀର୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ସେଠାରେ ତର୍ପଣ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସହିତ ସ୍ନାନ-ଦାନ ପ୍ରୟାଗର ମାଘପୁଣ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ/ପାଠ/ପଢ଼ିବାରେ ଯଜ୍ଞ-ତୀର୍ଥ ସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଏବଂ ଦାନରେ ବିବେକ—ସତ୍ୟ ଭକ୍ତ ଓ ଗୁରୁସେବକଙ୍କୁ ଦାନ ପ୍ରଶଂସନୀୟ, କପଟ, ଗୁରୁଦ୍ରୋହୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ/ଗୋବିରୋଧୀଙ୍କୁ ଦାନ ନିନ୍ଦନୀୟ ବୋଲି ଜଣାଯାଇଛି।

49 verses

Adhyaya 52

Puruṣottama-māhātmya (The Greatness of Puruṣottama Kṣetra)

କାଶୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ମୋହିନୀ ବସୁଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଜୀବନଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନକାରୀ ହରିଙ୍କ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା କହନ୍ତୁ। ବସୁ କହନ୍ତି, ଭାରତବର୍ଷର ଉତ୍କଳଦେଶରେ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରତଟେ ଗୁପ୍ତ, ବାଲୁକାବିଛିନ୍ନ, ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଦଶ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ଅଛି; ଅନେକ ‘ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ’ ଉପମାରେ ଏହାକୁ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଦେବ, ଋଷି, ବେଦ, ଇତିହାସ-ପୁରାଣ, ନଦୀ, ପର୍ବତ ଓ ସମୁଦ୍ରର ମହାସମାଗମ ସ୍ଥଳ ଭାବେ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ତୀର୍ଥରାଜରେ ସ୍ନାନ ଓ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦର୍ଶନର ଫଳ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ। ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ରାଜାଙ୍କ ବୈଷ୍ଣବ ଗୁଣ, ଯୋଗ୍ୟ ପୂଜାସ୍ଥଳ ଖୋଜ, କ୍ଷେତ୍ରପ୍ରାପ୍ତି, ଅଶ୍ୱମେଧ, ସଙ୍କର୍ଷଣ (ବଳରାମ), କୃଷ୍ଣ ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପଞ୍ଚତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପନା ଏବଂ ନିତ୍ୟପୂଜାରେ ମୋକ୍ଷଲାଭ କଥା ଆସେ। ପୁନଃ ମୋହିନୀ ପୁରାତନ ବୈଷ୍ଣବ ପ୍ରତିମା ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ, ବସୁ ସୁମେରୁରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ପ୍ରଶ୍ନ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆଣନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ସମୁଦ୍ରତଟର ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ, କେଶବାଳୟ ଓ ଯମସ୍ତୋତ୍ର ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ଯମ ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳମଣି-ରୂପ ପ୍ରତିମା ନିଷ୍କାମ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଶ୍ୱେତଲୋକ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କହି, ତାହାକୁ ବିଷ୍ଣୁ ବାଲି ଓ ଲତାରେ ଢାଙ୍କି ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶ୍ୱେତମାଧବ, ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର, ନରସିଂହ ଦର୍ଶନ, ଅନନ୍ତ-ବାସୁଦେବ, ସମୁଦ୍ରସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ, ପଞ୍ଚତୀର୍ଥ ମହିମା ଓ ବ୍ରତବିଧି ଆଦି ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଷୟର ସୂଚନା ମିଳେ।

98 verses

Adhyaya 53

The Glory of Puruṣottama (Puruṣottama-māhātmya): Indradyumna’s Praise and the Origins of Sacred Images

ମୋହିନୀ ବସୁଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ପୂର୍ବେ କିପରି ପବିତ୍ର ପ୍ରତିମା ଗଢ଼ିଥିଲେ ଏବଂ କେଉଁ ବିଧିରେ ମାଧବ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ? (1–3)। ବସୁ କହନ୍ତି—ନିର୍ମାଣ ପରେ ପୂଜ୍ୟ ବିଗ୍ରହ ନ ମିଳିବାରୁ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ; ନିଦ୍ରା ନାହିଁ, ରାଜଭୋଗରେ ମନ ଲାଗେନି (4–6)। ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରତିମା ପଥର/କାଠ/ଧାତୁର ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ମାତ୍ର ପ୍ରମାଣ; ତେଣୁ ରାଜା ସେପରି ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନର ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି (7–8)। ପାଞ୍ଚରାତ୍ର ପୂଜା ପରେ ସେ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ମୋକ୍ଷଦାତା ବାସୁଦେବ, ସଙ୍କର୍ଷଣ-ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ-ଅନିରୁଦ୍ଧ, ନାରାୟଣ ଓ ନରସିଂହ-ବରାହାଦି ଅବତାରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି (9–19)। ହରିଙ୍କ ଭେଦାତୀତ ଏକତ୍ୱ କହି ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି (20–30)। ପରେ ସ୍ତୁତି ଶରଣାଗତି ହୋଇ—ଜୀବର ପୁନର୍ଜନ୍ମ, କର୍ମବନ୍ଧନ, ନରକ-ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ସଂସାରର ଅସ୍ଥିରତା କହି ଉଦ୍ଧାର ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ମାଗନ୍ତି; ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ସହ ପୂଜାଙ୍ଗ ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି (31–68)।

69 verses

Adhyaya 54

Kāruṇya-stotra Phalaśruti; Dream-Darśana of Vāsudeva; Manifestation and Pratiṣṭhā of Jagannātha, Balabhadra (Ananta), and Subhadrā

ମୋହିନୀ–ବସୁ ସଂବାଦରେ ପ୍ରଥମେ ‘କାରୁଣ୍ୟ’ ନାମକ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସ୍ତୋତ୍ରର ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଇଛି—ଜଗନ୍ନାଥ ପୂଜା ପରେ ନିତ୍ୟ ସ୍ତବନ ଓ ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପାଠ କଲେ ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ, ବିଶେଷତଃ ମୋକ୍ଷ, ମିଳେ। ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରସଦୃଶ ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଅଛି: ନାସ୍ତିକ, ଅହଂକାରୀ, କୃତଘ୍ନ ଓ ଭକ୍ତିହୀନଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ କିମ୍ବା ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଦାନ ସଦ୍ଗୁଣୀ ବୈଷ୍ଣବଙ୍କୁ ଦେବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ପରେ ରାଜାଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଓ ସ୍ୱପ୍ନଦର୍ଶନ—ଗରୁଡାରୂଢ ଅଷ୍ଟଭୁଜ ବାସୁଦେବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ନିଷ୍ଫଳ ବୃକ୍ଷ ଖୋଜି କାଟି ସେହି କାଠରେ ବିଗ୍ରହ ଗଢ଼ିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣବେଶରେ ଆସି ରାଜସଙ୍କଳ୍ପକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ତିନି ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ ଦେଖାଶୁଣା କରନ୍ତି—କୃଷ୍ଣରୂପ ବାସୁଦେବ (ଜଗନ୍ନାଥ), ଶ୍ୱେତ ହଳଧର ଅନନ୍ତ/ବଳଭଦ୍ର, ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣା ସୁଭଦ୍ରା, ସବୁ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ। ରାଜା ଦୀର୍ଘ ରାଜ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ପରମଧାମପ୍ରାପ୍ତିର ବର ପାଆନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁସ୍ମ ସରୋବର ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ପିଣ୍ଡଦାନ ଫଳ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଶୋଭାଯାତ୍ରା, ଶୁଭମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ଅଭିଷେକ, ପ୍ରଚୁର ଦାନ-ଦକ୍ଷିଣା, ଧର୍ମରାଜ୍ୟ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ସାର।

126 verses

Adhyaya 55

Glory of Puruṣottama: Pañcatīrthī Observance and Narasiṃha Worship

ମୋହିନୀ–ବସୁ ସମ୍ବାଦରେ ପ୍ରଥମେ ପୁଣ୍ୟକାଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀ; ଏବଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ-ଦର୍ଶନ ଦୀର୍ଘ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର-ତପସ୍ୟାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବସୁ ପଞ୍ଚତୀର୍ଥୀ ଆଚରଣର କ୍ରମ କହନ୍ତି—ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସରୋବରେ ତିନିଥର ସ୍ନାନ, ଶିବସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଜପ, ଦେବ-ଋଷି-ପିତୃ ତର୍ପଣ; ପରେ ଶିବାଳୟରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ପୂଜା ଓ ଅଘୋର ମନ୍ତ୍ରରେ କ୍ଷମାପ୍ରାର୍ଥନା—ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ। ତା’ପରେ କଳ୍ପବଟ (ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ) ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ସ୍ତୁତି, ଗରୁଡଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିରକୁ ପ୍ରବେଶ; ସଂକର୍ଷଣ (ବଳରାମ), ସୁଭଦ୍ରା ଏବଂ ଶେଷରେ କୃଷ୍ଣ/ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା, ‘ଜୟ’ ସ୍ତୁତି ଓ ଧ୍ୟାନବର୍ଣ୍ଣନାରେ ସମାପ୍ତି। କେବଳ ଦର୍ଶନ-ନମସ୍କାରରେ ବେଦ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ଆଶ୍ରମଧର୍ମର ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳେ, କୁଳୋଦ୍ଧାର ସହ ମୁକ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି ଗ୍ରନ୍ଥ ଜୋର ଦେଇ କହେ। ପରେ ନୃସିଂହ ଉପାସନା—ତାଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସନ୍ନିଧି, ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷର ଶରଣ; ସରଳ ଉପଚାର, କବଚ/ଅଗ୍ନିଶିଖା ଜପ, ଉପବାସ, ହୋମ, ରକ୍ଷାକର୍ମ ଓ ସିଦ୍ଧିବିଧି ଦ୍ୱାରା ପାପନାଶ, ସଙ୍କଟରକ୍ଷା ଓ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧିର ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଆଯାଏ।

134 verses

Adhyaya 56

Puruṣottama-kṣetra Māhātmya: Śveta-Mādhava & Matsya-Mādhava; Mārkaṇḍeya-tīrtha Mārjana and Bath Liturgy

ବସୁ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଶ୍ରୀ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ-କ୍ଷେତ୍ରର ପରମ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—କେବଳ ଦର୍ଶନେ ମଧ୍ୟ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ସେ ଶ୍ୱେତ-ମାଧବଙ୍କୁ ବୈଷ୍ଣବ ଚିହ୍ନସହ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ଶ୍ୱେତଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପ-ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ ମତ୍ସ୍ୟ-ମାଧବଙ୍କ ସ୍ତୁତି କରି ପ୍ରଳୟ ସମୁଦ୍ରରେ ମତ୍ସ୍ୟାବତାରଙ୍କ ଜଗଦ୍ରକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି ଏବଂ ହରିଙ୍କ ଏକାଗ୍ର ପୂଜା ଓ ଯୋଗରେ ଅଜେୟତା, ରାଜ୍ୟଲାଭ ଓ ଶେଷେ ମୋକ୍ଷ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ତାପରେ ବିଧିଭାଗରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସରୋବରରେ ମାର୍ଜନ-ଶୁଦ୍ଧି, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା (ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ନକ୍ଷତ୍ର) ବିଶେଷ ସମୟ, କଳ୍ପବଟ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରନ୍ୟାସ, ଦିଗ୍-ବିଷ୍ଣୁ କବଚ, ଆତ୍ମତାଦାତ୍ମ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଓ ତୀର୍ଥରାଜଙ୍କୁ ସ୍ନାନ ପ୍ରାର୍ଥନା ଦିଆଯାଇଛି। ସ୍ନାନ ପରେ ଅଘମର୍ଷଣ, ଶୁଚି ବସ୍ତ୍ର, ପ୍ରାଣାୟାମ, ସନ୍ଧ୍ୟା-ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜା, 108 ଗାୟତ୍ରୀଜପ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ କୁଶବିନ୍ୟାସସହ ଦେବ-ପିତୃ ତର୍ପଣ କ୍ରମ କହି, ପିତୃ ଅର୍ପଣ ଭୂମିରେ ଦେବା ଉଚିତ ବୋଲି କାରଣ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।

69 verses

Adhyaya 57

The Greatness of Puruṣottama (Aṣṭākṣarī Maṇḍala-Pūjā and Nyāsa)

ବସୁ–ମୋହିନୀ ସମ୍ବାଦରେ ବସୁ ନାରାୟଣଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜାକ୍ରମ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଚାରି ଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ ଚତୁରସ୍ର ଆବରଣ ଭିତରେ ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳ ଅଙ୍କନ କରି, ଆଚମନ ଓ ବାକ୍-ସଂଯମ ଆଦି ଶୁଦ୍ଧି ପରେ ସାଧକ ମନ୍ତ୍ରଧ୍ୟାନରେ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି କରେ—ହୃଦୟରେ କ୍ଷ/ର ବର୍ଣ୍ଣଭାବନା, ଶିରୋପରି ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳରେ ଏକାର-ନ୍ୟାସ; ପରେ ଅମୃତସ୍ନାନ ସଦୃଶ ଶୋଧନରେ ‘ଦିବ୍ୟ ଦେହ’ ପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ନ୍ୟାସ, ବୈଷ୍ଣବ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ସହାୟ, କରଶୁଦ୍ଧି ଓ ବାସୁଦେବ–ସଙ୍କର୍ଷଣ–ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ–ଅନିରୁଦ୍ଧ ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହ ଧ୍ୟାନ ଦେହବ୍ୟାପୀ ହୁଏ। ଦିଗ୍ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଚାରିପାଖେ ବିଷ୍ଣୁନାମ ବିନ୍ୟାସ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ–ଚନ୍ଦ୍ର–ଅଗ୍ନି ମଣ୍ଡଳ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ। ପଦ୍ମକର୍ଣ୍ଣିକାରେ ଦେବତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ଓ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା, ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ, ନରସିଂହ, ବାମନ ଅବତାର ଆହ୍ୱାନ ହୁଏ। ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ମଧୁପର୍କ, ଆଚମନୀୟ, ସ୍ନାନ, ବସ୍ତ୍ର, ଗନ୍ଧ, ଉପବୀତ, ଦୀପ, ଧୂପ, ନୈବେଦ୍ୟ ଆଦି ଉପଚାର ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଦଳରେ ବ୍ୟୂହ/ଅବତାର, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦା-ଶାର୍ଙ୍ଗ, ଖଡ୍ଗ, ତୂଣୀର, ଗରୁଡ ଆଦି ଏବଂ ଦିକ୍ପାଳ-ଲୋକାଧାର ଆହ୍ୱାନ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ ଜପସଂଖ୍ୟା (8/28/108), ମୁଦ୍ରାପ୍ରୟୋଗ ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏପରି ପୂଜା ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରତି ଗତି ହୁଏ; ହରିପୂଜାବିଧି ଅଜ୍ଞାନେ ପରମପଦ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ।

59 verses

Adhyaya 58

Description of the Origin of the Cosmic Egg (Brahmāṇḍa) and the Ocean as King of Tīrthas

ମୋହିନୀ–ବସୁ ସମ୍ବାଦରେ (ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ) ବସୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ-କ୍ଷେତ୍ରର ସମୁଦ୍ରତଟରେ ପୂଜାବିଧି କହନ୍ତି—ପ୍ରଥମେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ପୂଜା ଓ ପ୍ରଣାମ, ‘ନଦୀପତି’ ଭାବେ ସାଗରଙ୍କ ତର୍ପଣ, ସ୍ନାନ, ପରେ ତଟରେ ନାରାୟଣଙ୍କ ଆରାଧନା। ରାମ–କୃଷ୍ଣ–ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା ଓ ସାଗରକୁ ନମସ୍କାର କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧସମ ପୁଣ୍ୟ, ପାପନାଶ, ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ଏବଂ ଶେଷରେ ବୈଷ୍ଣବ-ଯୋଗରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ଗ୍ରହଣ, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଅୟନ, ବିଷୁବ, ଯୁଗ/ମନ୍ୱନ୍ତରାରମ୍ଭ, ବ୍ୟତୀପାତ, ଆଷାଢ଼ ଓ କାର୍ତ୍ତିକ ଆଦି ଶୁଭକାଳରେ ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଦାନ ଓ ପିଣ୍ଡଦାନ ସହସ୍ରଗୁଣ ଓ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଏ। ବସୁ ସମୁଦ୍ରର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା କହନ୍ତି—ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ, ନଦୀ, ସରୋବର ଏଥିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ସେଠାରେ କୃତ କର୍ମ ଅବିନାଶୀ; ଅଞ୍ଚଳରେ ‘ନିରାନବେ କୋଟି’ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସମୁଦ୍ର ଲୁଣିଆ କାହିଁକି ବୋଲି ମୋହିନୀ ପଚାରିଲେ, ସାତ ସମୁଦ୍ର-ଶିଶୁ, ରାଧିକାଙ୍କ ଶାପ ଓ କୃଷ୍ଣାଜ୍ଞାର କଥା—କନିଷ୍ଠ ସମୁଦ୍ର କ୍ଷାରରୂପ ହେଲା—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ସାଂଖ୍ୟକ୍ରମେ ଗୁଣ-ତତ୍ତ୍ୱରୁ ବିରାଟ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୋତ୍ପତ୍ତିର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି।

68 verses

Adhyaya 59

The Greatness of Puruṣottama (Goloka-tattva and Rādhā–Kṛṣṇa Upāsanā)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବସୁ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିର୍ମଳ ଶୁଦ୍ଧ-ଚେତନା ଓ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ୟୋତି; ସେ ଗୋଲୋକରେ ନିତ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତି ଭାବେ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦୁଇ ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ରହ୍ମରୂପେ ବିରାଜିତ (1–5)। ବୃନ୍ଦାବନ, ଗୋ, ଗୋପ, ବୃକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀ ଆଦି ସହ ଗୋଲୋକର ପବିତ୍ର ପରିବେଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ପ୍ରଳୟକାଳେ ତତ୍ତ୍ୱ-ପରିଚୟ ଆବୃତ ହୁଏ ବୋଲି ସୂଚନା ମିଳେ (3–5)। ପରେ ତେଜୋମୟ ଦର୍ଶନ—ଯୁବ ଶ୍ୟାମ, ବେଣୁଧର, ଦ୍ୱିଭୁଜ ପ୍ରଭୁ; ତାଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ରାଧା ବିରାଜିତ। ରାଧା ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣା, ପ୍ରକୃତିରୁ ପରେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ଅଭିନ୍ନ (6–9)। ପରମ କାରଣ ଅନିର୍ବଚନୀୟ; ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଧାନତଃ ଧ୍ୟାନମାର୍ଗ, ଭକ୍ତମାନେ ତଥାପି ପୁନଃପୁନଃ ଚତୁର୍ଭୁଜ ପ୍ରକାଶରୂପ ଦେଖନ୍ତି; ଲକ୍ଷ୍ମୀ–ସନତ୍କୁମାର–ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ–ନାରାୟଣ–ବ୍ରହ୍ମା–ଧର୍ମପୁତ୍ର ପରମ୍ପରାରେ ନାରଦଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି (10–21)। ପରେ ଲୀଳା-ତତ୍ତ୍ୱ, ଦେବୀମାନଙ୍କ ଏକତା (ରାଧା=ଲକ୍ଷ୍ମୀ/ସରସ୍ୱତୀ/ସାବିତ୍ରୀ; ହରି=ଦୁର୍ଗା), ଶକ୍ତିର ସତୀ/ପାର୍ବତୀ ଆଦି ପ୍ରକାଶ, ଏବଂ ଶେଷରେ ‘ନେତି ନେତି’ ସହ ସାଧନା—ଶରଣାଗତିର ପ୍ରକାର, ପ୍ରକଟ ମନ୍ତ୍ରବିଧାନ, ଗୁରୁଭକ୍ତି, ବୈଷ୍ଣବ-ସମ୍ମାନ, ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ ଓ ଉତ୍ସବ-ବ୍ରତାଚରଣ (22–48)।

49 verses

Adhyaya 60

Abhiṣeka (Consecratory Bathing Rite)

ପୁରୁଷୋତ୍ତମ-ମାହାତ୍ମ୍ୟର ବସୁ–ମୋହିନୀ ସଂବାଦରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସରୋବର (ଅଶ୍ୱମେଧର ଅଙ୍ଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ତୀର୍ଥ)ରେ ପ୍ରବେଶବିଧି କହେ—ଶୁଚିତା, ଆଚମନ, ହରି-ସ୍ମରଣ, ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ତୀର୍ଥମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ। ସ୍ନାନ ପରେ ଦେବ-ଋଷି-ପିତୃଙ୍କୁ ନିୟତ ପରିମାଣରେ ଜଳତର୍ପଣ, ବାକ୍-ସଂଯମ, ପିତୃପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ପୂଜାର ବିଧାନ ଅଛି; ଫଳରେ ଅଶ୍ୱମେଧସମ ପୁଣ୍ୟ, ପିତୃଉଦ୍ଧାର, ସ୍ୱର୍ଗଭୋଗ ଏବଂ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶୁକ୍ଳ ଦଶମୀରୁ ସପ୍ତାହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସବକାଳ—ସେତେବେଳେ ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ର ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, ଦେବଦର୍ଶନରେ ସମସ୍ତ କର୍ମ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ; ଦଶହରା, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ, ପୌର୍ଣ୍ଣମୀ (ପଞ୍ଚଦଶୀ) ଦର୍ଶନ, ବୈଶାଖ ତୃତୀୟାର ଚନ୍ଦନଲେପନ ଦର୍ଶନ ଓ ଫାଲ୍ଗୁନ ଝୁଲାଦର୍ଶନ ବିଶେଷ। ପରେ ସାରା ଭାରତର ତୀର୍ଥ-ନଦୀ-ପର୍ବତ ତାଲିକା ଦେଇ କୁହାଯାଏ—କୃଷ୍ଣଦର୍ଶନ ସମାନ କିଛି ନାହିଁ। ଶେଷରେ ମହାଅଭିଷେକ ମଣ୍ଡପ, ସଙ୍ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ, ବୈଦିକ ଘୋଷ, ଦେବ-ଋଷି ଓ କାଳତତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଗଙ୍ଗାଜଳ ଓ ପୁଷ୍ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଅଭିଷେକ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

77 verses

Adhyaya 61

Description of the Fruits of Pilgrimage to Puruṣottama-kṣetra

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବସୁ ମୋହିନୀ/ସୁପ୍ରଭା/ନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଦିବ୍ୟ ସ୍ତୁତି—ଦେବତା ଓ ଦିବ୍ୟଗଣ ରାମ ଓ ସୁଭଦ୍ରା ସହିତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ‘ଜୟ’ ଘୋଷଣା କରି, ତାଙ୍କୁ ଜଗଦୀଶ୍ୱର, ମତ୍ସ୍ୟ-କୂର୍ମ-ବରାହ ଅବତାର ଏବଂ ଚକ୍ର-ଶଙ୍ଖ-ଗଦାଧାରୀ ବୋଲି ସ୍ତବ କରନ୍ତି। ପରେ ଧର୍ମର ସମତୁଲ୍ୟ ନ୍ୟାୟ—ମଣ୍ଡପର ପୀଠରେ ଆସୀନ ତ୍ରୟୀ (କୃଷ୍ଣ-ରାମ-ସୁଭଦ୍ରା)ଙ୍କ କେବଳ ଦର୍ଶନ ମାତ୍ରେ ଗୋଦାନ, କନ୍ୟାଦାନ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣସହିତ ଭୂଦାନ, ଅତିଥିସତ୍କାର, ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ ଓ ବହୁ ତୀର୍ଥପରିକ୍ରମା ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଅଭିଷେକର ଶେଷଜଳର ମହିମା ବିଶେଷ—ତାହା ଛିଟାଇଲେ ବନ୍ଧ୍ୟତ୍ୱ, ରୋଗ, ଗ୍ରହପୀଡା, ରାକ୍ଷସଗ୍ରସ୍ତତା ଆଦି ଦୂର ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ସ୍ନାନ ପରେ, ବିଶେଷକରି ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖ ଗମନରେ, କୃଷ୍ଣଦର୍ଶନ ମହାପାପନାଶକ ଏବଂ ବିଶ୍ୱପରିକ୍ରମା ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ସମାନ ଫଳଦାୟକ। ପରେ ବ୍ରତବିଧି: ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ ସ୍ନାନ, ସୂର୍ଯ୍ୟଜପ, ମନ୍ଦିରରେ ଘିଅ-କ୍ଷୀର-ମଧୁ/ଚନ୍ଦନଜଳ ଅଭିଷେକ, ପଞ୍ଚୋପଚାର ପୂଜା, ବାରଟି ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ରଜପ, ପ୍ରଣାମ, ଗୁରୁପୂଜା, ମଣ୍ଡପ/ମଣ୍ଡଳ, ବାସୁଦେବକଥା-କୀର୍ତ୍ତନ ସହିତ ଜାଗରଣ; ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ବାରଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂଜା, ଗୋ-ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ-ପାତ୍ରଦାନ, ଭୋଜନ ଓ ବିଦାୟକ୍ରିୟା। ଫଳ—ଅନେକ ଦିବ୍ୟଲୋକରେ କଳ୍ପକାଳ ବାସ, ପୁନଃ ଧାର୍ମିକ ରାଜା ଭାବେ ଜନ୍ମ, ଏବଂ ଶେଷରେ ବୈଷ୍ଣବଯୋଗ ଓ କୈବଲ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି।

104 verses

Adhyaya 62

Tīrtha-vidhi (Procedure for Holy Places) — Prayāgarāja-māhātmya

ବସୁ–ମୋହିନୀ ସମ୍ବାଦରେ ମୋହିନୀ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ମହିମା ଶୁଣି ପ୍ରୟାଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ବିଧି ପଚାରନ୍ତି। ବସୁ ପ୍ରଥମେ ସାଧାରଣ ନୀତି କହନ୍ତି—ଦାନ, ସଂଯମ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା-ଭାବ ସହିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଅନେକ ଯଜ୍ଞଫଳଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; କେବଳ ଶରୀରସନ୍ନିଧି (ଗଙ୍ଗାରେ ମାଛ ପରି) ଭକ୍ତି ବିନା ନିଷ୍ଫଳ। କାମ-କ୍ରୋଧ-ଲୋଭ ନିଗ୍ରହ, ତିତିକ୍ଷା, ସନ୍ତୋଷ ଓ ପ୍ରତିଗ୍ରହବିରକ୍ତିକୁ ଆନ୍ତରିକ ଯୋଗ୍ୟତା କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରସ୍ଥାନ ପୂର୍ବରୁ ଗଣେଶପୂଜା, ଦେବ-ପିତୃ-ବ୍ରାହ୍ମଣ-ସାଧୁ ସତ୍କାର, ତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ତର୍ପଣ ବିଧି, ପିଣ୍ଡଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅଶୌଚ-ପରିହାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ପ୍ରୟାଗ ଓ ଗୟାର ବିଶେଷ ନିୟମ—ଶୋକକାଳରେ ମୁଣ୍ଡନ, କାର୍ପଟୀ ବେଶ, ଦାନ/ଉପହାର ଗ୍ରହଣ ନ କରିବା। ଗର୍ବିତ ଯାନର ନିନ୍ଦା ଏବଂ ଯାତ୍ରା ସାଧନ ଅନୁସାରେ ଦୋଷ-ପୁଣ୍ୟ ତାରତମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ମୁଣ୍ଡନ–କ୍ଷୌର ଭେଦ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର-ବିଶାଳା-ବିରଜା-ଗୟା ଆଦି ଅପବାଦ, ଗଙ୍ଗା-ବିଶେଷ ନିଷେଧ ଓ ଜଳ-ଭୂମି-ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି ସହ ଋଷିସମ୍ମତିରେ ତୀର୍ଥପବିତ୍ରତାର ଆଧାର ଦର୍ଶାଯାଇଛି।

56 verses

Adhyaya 63

Prayaga-mahatmya (Glory of Prayaga and the Magha Bath at Triveni)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବସୁ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ସଂବାଦରୂପେ ବେଦସମ୍ମତ ପ୍ରୟାଗ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକରରେ ଥିବା ମାଘକାଳରେ ମାଘବ୍ରତ ଓ ବିଶେଷତଃ ତ୍ରିବେଣୀ-ସ୍ନାନକୁ ପରମ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି। ଗଙ୍ଗାସଂଲଗ୍ନ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ପ୍ରବେଶସ୍ଥାନ, ସଙ୍ଗମ ଓ ପ୍ରବାହଦିଗ ଅନୁସାରେ ପୁଣ୍ୟତାରତମ୍ୟ ଦେଖାଇ ଦୁର୍ଲଭ ବେଣୀ/ତ୍ରିବେଣୀ (ଗଙ୍ଗା–ଯମୁନା, ପରମ୍ପରାରେ ସରସ୍ୱତୀ)କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଇଛି। ମାଘରେ ଦେବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଅପ୍ସରା ଓ ପିତୃଗଣ ସେଠାରେ ସମାଗମ କରନ୍ତି; ସ୍ନାନରେ ମନ୍ତ୍ରଜପ ଓ ମୌନ ଇତ୍ୟାଦିର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିଧି ଅଛି। ସ୍ନାନସ୍ଥାନ (ଘରର ଗରମ ପାଣି, ପୋଖରୀ, ନଦୀ, ମହାସଙ୍ଗମ) ଓ କାଳ (ମକର-ମାଘ) ଅନୁସାରେ ଫଳ ବହୁଗୁଣା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ପ୍ରୟାଗକ୍ଷେତ୍ରମଣ୍ଡଳ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ, ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ, ହଂସପ୍ରତାପନ, ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ, ଋଣମୋଚନକ, ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ, ନରକତୀର୍ଥ ଆଦି ଉପତୀର୍ଥ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ତର୍ପଣ ଆଦି ଆଚାର ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଦାନ—ବିଶେଷକରି ଶ୍ରୋତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଗୋଦାନ—ଏବଂ ଚୂଡାକର୍ମ ଆଦି ପ୍ରଶଂସିତ; ଅନ୍ତର୍ଭକ୍ତିକୁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ପ୍ରୟାଗରେ ମାଘସ୍ନାନରେ ମୋକ୍ଷ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ପ୍ରୟାଗସ୍ମରଣରେ ମଧ୍ୟ ପରମଗତି ମିଳେ ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଦାବି ରହିଛି।

175 verses

Adhyaya 64

The Determination of the Extent of the Sacred Field and Related Matters (Kurukṣetra Māhātmya)

ବସୁ–ମୋହିନୀ ସମ୍ବାଦରେ ମୋହିନୀ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ବିସ୍ତାରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ବସୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପରମ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କହନ୍ତି—ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ପାପହର, ଏହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ମୋକ୍ଷଲାଭ ହୁଏ। ସେ ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତରେ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଦୃଷଦ୍ୱତୀ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ଚାରି ମୋକ୍ଷସାଧନ କହନ୍ତି: ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ, ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଗୋଶାଳାରେ ମୃତ୍ୟୁ, ଏବଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରବାସ। ବ୍ରହ୍ମସର, ରାମହ୍ରଦ ଓ ରାମତୀର୍ଥର ଉଦ୍ଭବ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ, ପରଶୁରାମ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ତପସ୍ୟା ସହ ସମ୍ପର୍କ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସରସ୍ୱତୀର ପ୍ରବାହ, କୁରୁମାନଙ୍କ ଚାଷ, ଏବଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର/ଶ୍ୟାମନ୍ତପଞ୍ଚକର ପରିମାଣ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ବୋଲି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ସ୍ନାନ, ଉପବାସ, ଦାନ, ହୋମ, ଜପ, ଦେବପୂଜାର ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଓ ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଲେ ପୁନରାଗମନ ନଥିବା କଥା କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଯକ୍ଷରକ୍ଷକ ସୁଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶାନ୍ତିବିଧି ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ନିଯୁକ୍ତ ରକ୍ଷକମାନେ ପାପୀଙ୍କୁ ରୋକି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।

33 verses

Adhyaya 65

Description of the Pilgrimage to the Sacred Tīrthas (Kurukṣetra-yātrā-krama)

ମୋହିନୀ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ପୁଣ୍ୟବନ, ନଦୀ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା-ମାର୍ଗର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନା ଚାହାନ୍ତି। ବସୁ ସୁସଂଗଠିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା-ବିଧି କହନ୍ତି—ସାତ ମୁଖ୍ୟ ବନ (କାମ୍ୟକ, ଅଦିତିବନ, ବ୍ୟାସବନ, ଫଳକୀବନ, ସୂର୍ଯ୍ୟବନ, ମଧୁବନ, ସୀତାବନ) ଏବଂ ଋତୁନଦୀ, ଯାହାଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ପାନରେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଯାତ୍ରା ଦ୍ୱାରପାଳ ଯକ୍ଷ ରନ୍ତୁକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ବିମଳ/ବିମଳେଶ୍ୱର, ପାରିପ୍ଲବ, ପୃଥିବୀ-ତୀର୍ଥ, ଦକ୍ଷାଶ୍ରମ (ଦକ୍ଷେଶ୍ୱର), ଶାଳକିନୀ, ନାଗ-ତୀର୍ଥ, ପଞ୍ଚନଦ, କୋଟିତୀର୍ଥ/କୋଟୀଶ୍ୱର, ଅଶ୍ୱିତୀର୍ଥ, ବରାହ-ତୀର୍ଥ, ସୋମ-ତୀର୍ଥ ଓ ଅନେକ ଶିବଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ, ପୂଜା, ଦାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଆଦି ବିଧାନ କରେ। ତୀର୍ଥକର୍ମକୁ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ, ଅଶ୍ୱମେଧ, ରାଜସୂୟ, ସୋମଯଜ୍ଞ ସମତୁଲ୍ୟ କହି ଚୈତ୍ର ଆଚାର, କାର୍ତ୍ତିକରେ କନ୍ୟାଦାନ, ପିତୃପକ୍ଷ/ମହାଳୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଗ୍ରହଣଦାନ ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ସମାନ ତୀର୍ଥ ନାହିଁ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି ସ୍ଥାଣୁ-ତୀର୍ଥକୁ ମୋକ୍ଷର ଶିଖର ଭାବେ ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ-ପାଠ ପାପନାଶକ ଓ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗଦର୍ଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

136 verses

Adhyaya 66

The Greatness of Haridvāra (Gaṅgādvāra-māhātmya)

ବସୁ–ମୋହିନୀ ସମ୍ବାଦରେ ମୋହିନୀ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର (ହରିଦ୍ୱାର)ର ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ବସୁ କହନ୍ତି ଯେ ଭଗୀରଥଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଗଙ୍ଗା ଲାକାନନ୍ଦା ରୂପେ ଅବତରିଲେ ଏବଂ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଯଜ୍ଞଭୂମି ହେବାରୁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ପବିତ୍ର। ପରେ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ ସଙ୍କଟ—ଶିବଙ୍କୁ ବହିଷ୍କାର, ସତୀଙ୍କ ଅପମାନ, ତାଙ୍କ ଦେହତ୍ୟାଗ; ସେଠା ସ୍ନାନ ଓ ତର୍ପଣର ମହାଫଳଦାୟକ ତୀର୍ଥ ହୋଇଯାଏ। ବୀରଭଦ୍ର ଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି, ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଯଜ୍ଞ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ହରିଦ୍ୱାରର ଉପତୀର୍ଥ—ହରିତୀର୍ଥ (ହରିପାଦ), ତ୍ରିଗଙ୍ଗା, କନଖଲ, ଜହ୍ନୁତୀର୍ଥ, କୋଟିତୀର୍ଥ/କୋଟୀଶ, ସପ୍ତଗଙ୍ଗା ଓ ସପ୍ତର୍ଷି ଆଶ୍ରମ, ଆବର୍ତ୍ତ, କପିଲା ସରୋବର, ନାଗରାଜ ତୀର୍ଥ, ଲଲିତକା, ଶାନ୍ତନୁ ତୀର୍ଥ, ଭୀମସ୍ଥଳ ଇତ୍ୟାଦି—ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବ୍ରତ-ଦାନ ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣିତ। କୁମ୍ଭ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଓ ବାରୁଣ/ମହାବାରୁଣକ ପରି ଦୁର୍ଲଭ ଯୋଗରେ ସ୍ନାନର ବିଶେଷ ମହିମା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ସତ୍କାର, ଏବଂ ହରିଦ୍ୱାରରେ ସ୍ମରଣ-ପାଠ, ଗଙ୍ଗାସହସ୍ରନାମ ଜପ, ପୁରାଣଶ୍ରବଣ ଓ ଲିଖିତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଧାରଣର ରକ୍ଷାଫଳ କୁହାଯାଇଛି।

57 verses

Adhyaya 67

Badarikāśrama-māhātmya: The Five Śilās, Tīrthas, and the Path of Liberation

ବସୁ ଓ ମୋହିନୀଙ୍କ ସମ୍ବାଦରେ ବଦରୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ—ଏହା ହରିଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର, ଯେଉଁଠାରେ ନର–ନାରାୟଣ ଲୋକହିତାର୍ଥେ ଯୁଗଯୁଗ ତପ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନି/ବହ୍ନି-ତୀର୍ଥ ସ୍ନାନେ ପାପଦାହ, ନାରଦୀ ଶିଳା ଓ ନାରଦକୁଣ୍ଡରେ ଶୁଦ୍ଧି, ପଞ୍ଚଗଙ୍ଗାରେ ତର୍ପଣେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରୁ ପୁନରାଗମନ-ନିବୃତ୍ତି କୁହାଯାଇଛି। ଗରୁଡଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବରଦାନରୁ ବୈନତେୟ-ଶିଳା ପ୍ରତିଷ୍ଠା; ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ବାରାହୀ ଓ ନରସିଂହ ଶିଳା ଅବତାରକାର୍ଯ୍ୟ ସହ ଯୁକ୍ତ—ଦୁର୍ଗତି ନିବାରଣ ଓ ବୈଷ୍ଣବଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ପଞ୍ଚମ ନର–ନାରାୟଣ ଶିଳା ଯୁଗଧର୍ମାନୁସାରେ—ପୂର୍ବଯୁଗେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, କଳିରେ ନାରଦକୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଶିଳାର୍ଚ୍ଚନା (ବୈଶାଖ/କାର୍ତ୍ତିକ) ଦ୍ୱାରା ସୁଲଭ। କପାଳମୋଚନ ଆଦି ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଯାତ୍ରା-ଜାଲ ଗଢ଼ାଯାଇଛି। ଶେଷେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ବଦରୀରେ ପାଠ, ବାସ ଓ ଭକ୍ତିରେ ପାପଶୂନ୍ୟତା, ସମୃଦ୍ଧି, ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ-ନିବାରଣ ଓ ହରିଦର୍ଶନ ମିଳେ।

83 verses

Adhyaya 68

Kāmodākhyāna (Glory of the Kāmodā Sacred Place)

ମୋହିନୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ବସୁ ଗଙ୍ଗାତଟର ‘କାମୋଦା’ ତୀର୍ଥର ମହିମା କହନ୍ତି। ସେ ଏହାକୁ କ୍ଷୀରସାଗର-ମଥନ ସହ ଯୋଡ଼ି, ସେଠାରୁ ଚାରି ‘କନ୍ୟା-ରତ୍ନ’—ରମା, ବାରୁଣୀ, କାମୋଦା, ବରା—ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ବାରୁଣୀକୁ ଅସୁରମାନେ ନେଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତେବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଚଳ ସହଧର୍ମିଣୀ ହେଲେ। ଦେବମାନେ ଭବିଷ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜାଣି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ କାମୋଦା-ନଗରରେ ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ, ବିଷ୍ଣୁ-ସଂଯୋଗକାମିନୀ ଦେବୀ କାମୋଦାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ସେଠାରେ ହୃଦୟଭକ୍ତିରେ ବିଷ୍ଣୁ ସୁଲଭ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେବୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁ ଗଙ୍ଗାରେ ପଡ଼ି ସୁଗନ୍ଧିତ ହଳଦିଆ ‘କାମୋଦ’ ପଦ୍ମ ସହ ଜଡିତ। ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜାରେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି, ଅବିଧିରେ ଦୁଃଖ। ତୀର୍ଥ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରର ଉପରେ; ଏକ ବର୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରଜପ, ବାର ବର୍ଷେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ। ଚୈତ୍ର ଦ୍ୱାଦଶୀ ସ୍ନାନ-ଶ୍ରବଣରେ ପୁଣ୍ୟ ଓ କାମନାପୂର୍ତ୍ତି; ଭକ୍ତିରେ କଥାଶ୍ରବଣ ପାପନାଶକ।

26 verses

Adhyaya 69

Kāmākṣā-māhātmya (Glory of Kāmākṣā) with Siddhanātha Account

ବସୁ–ମୋହିନୀ ସମ୍ବାଦରେ, ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଥିବା ପାପନାଶକ କଥା ପରେ ମୋହିନୀ କାମାକ୍ଷା-ପୂଜାର ଫଳ ପଚାରେ। ବସୁ ପୂର୍ବ ସମୁଦ୍ରତଟ ଅଞ୍ଚଳରେ କାମାକ୍ଷାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଦେଖାଇ ବ୍ରତସଦୃଶ ପଦ୍ଧତି କହେ—ନିୟମିତ ଆହାର, ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ପୂଜା ଓ ଏକ ରାତି ବାସ; ତାହାରେ ଦର୍ଶନ ମିଳେ। ଦେବୀ ଭୟଙ୍କର ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ଅଚଳ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧିର ମାପଦଣ୍ଡ, ଭୟ ଓ ଚଞ୍ଚଳତା ବାଧା। ପରେ ପାର୍ବତୀପୁତ୍ର ସିଦ୍ଧନାଥଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା—କଳିଯୁଗରେ ସାଧାରଣତଃ ଗୁପ୍ତ, କିନ୍ତୁ କଳିର ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ମାୟା–ଉପାୟରେ ଲୋକଙ୍କୁ ବଶ କରି କଳିର ତ୍ରିବିଧ ଗତିକୁ ତୀବ୍ର କରିବେ। ସିଦ୍ଧେଶଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଏକ ବର୍ଷ ନିରନ୍ତର କାମାକ୍ଷାଙ୍କ ଆରାଧନା କଲେ ସ୍ୱପ୍ନଦର୍ଶନ, ସିଦ୍ଧି ଓ ଲୋକଭ୍ରମଣାଦି ବର ମିଳେ। ତାପରେ ମତ୍ସ୍ୟନାଥ କଥା—ସମୁଦ୍ରେ ଫେଙ୍କା ଶିଶୁ ମାଛ ଗିଳିଲା; ଶିବଙ୍କ ପରତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ (ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ହୋଇ ଉମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ନାଥ’ ଭାବେ ଗ୍ରହୀତ। ଶେଷରେ ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣରେ ପବିତ୍ରତା, ଇଷ୍ଟଫଳ ଓ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତିର ପ୍ରଶଂସା ଅଛି।

28 verses

Adhyaya 70

Prabhāsa-kṣetra: Circuit of Tīrthas and Shrines Leading to Bhukti and Mokṣa

ମୋହିନୀ ବସୁଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସର ମହିମା କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ବସୁ ପ୍ରଭାସକୁ ବିଶାଳ ପୁଣ୍ୟ-ପରିକ୍ରମା କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ, ମଧ୍ୟ ବେଦିକାସହ ଏବଂ ଅର୍କସ୍ଥଳରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସୂକ୍ଷ୍ମ-ତୀର୍ଥ ଥିବା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ସୋମନାଥଙ୍କ ସ୍ନାନ-ପୂଜାରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପରେ ସେ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଯାତ୍ରା କହନ୍ତି—ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅସଂଖ୍ୟ ଲିଙ୍ଗପୂଜା, ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ଓ କପର୍ଦ୍ଦୀଶ, କେଦାରେଶ ସହ ଅନେକ ଶୈବ ଧାମ, ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରହ/ଆଦିତ୍ୟ ପରିକ୍ରମା (ମଙ୍ଗଳ, ବୃହସ୍ପତି, ଚନ୍ଦ୍ର, ଶୁକ୍ର, ଶନି, ରାହୁ, କେତୁ)। ମାର୍ଗରେ ଦେବୀପୂଜା, ଗଣେଶ/ବିନାୟକ ବିଧି, ବୈଷ୍ଣବ ପ୍ରସଙ୍ଗ (ଆଦି-ନାରାୟଣ, ନଗରାଦିତ୍ୟ ନିକଟେ କୃଷ୍ଣ-ସାୟୁଜ୍ୟ), ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ପିଣ୍ଡଦାନ—ଗୟାସମ ଫଳ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା—ସମ୍ମିଳିତ। କୂଆ, ନଦୀ, ସଙ୍ଗମ, କୁଣ୍ଡ ନାମାବଳୀ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ-ତୀର୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ। ଅନ୍ତେ ପ୍ରଭାସର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟତା ଏବଂ ପ୍ରଭାସ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ/ପାଠ କିମ୍ବା ଲିଖିତ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ ରକ୍ଷା ଓ ଭୟନାଶ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

96 verses

Adhyaya 71

Puṣkara-Māhātmya (The Glory of Puṣkara)

ମୋହିନୀ ପୁଷ୍କରୋଦ୍ଭବ ପୁଷ୍କରର ମହାତ୍ମ୍ୟ ପଚାରିଲେ ବସୁ ପୁଷ୍କରକୁ ନିତ୍ୟ ଇଚ୍ଛାପୂରଣକାରୀ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ମହାଦେବତାମାନେ ଯେଉଁଠି ବସନ୍ତି ଏବଂ ଶିବଦୂତୀ ଯାହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସରେ ସେଠାରେ ବାସ ଓ ସ୍ନାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ; ଏକବାର ସ୍ନାନ କିମ୍ବା କେବଳ ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ମହା ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ପୁଷ୍କରର ଭିତର ତୀର୍ଥ-ଭୂଗୋଳ—ଶିଖର, ଝରଣା, ତିନି ସରୋବର (ଜ୍ୟେଷ୍ଠ/ମଧ୍ୟ/କନିଷ୍ଠ), ସରସ୍ୱତୀ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଘାଟ, ଏବଂ ନନ୍ଦା, କୋଟିତୀର୍ଥ, ଅଗସ୍ତ୍ୟାଶ୍ରମ, ସପ୍ତର୍ଷିଆଶ୍ରମ, ମନୁସ୍ଥାନ, ଗଙ୍ଗାଉଦ୍ଗମ, ବିଷ୍ଣୁପଦ, ନାଗତୀର୍ଥ, ପିଶାଚତୀର୍ଥ, ଶିବଦୂତୀ-ସରୋବର, ଆକାଶ-ପୁଷ୍କର ଇତ୍ୟାଦି—ଗଣନା କରାଯାଇଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥରେ ଗୋଦାନ, ଭୂମିଦାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ନ, ଧାନ୍ୟ, ତିଳଦାନ ଆଦି ଓ ତାହାର ଫଳ—ପାପକ୍ଷୟ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସମୃଦ୍ଧି, ଋଷିସାଲୋକ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମ/ବିଷ୍ଣୁ/ରୁଦ୍ରଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। କାର୍ତ୍ତିକ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ନକ୍ଷତ୍ର-ଯୋଗ ନିୟମ ଦିଆଯାଇ ଶେଷରେ ସ୍ମରଣ, ନାମୋଚ୍ଚାରଣ ଓ ମହାତ୍ମ୍ୟ-ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ପୁଷ୍କରପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Adhyaya 72

An Account of the Power of Sage Gautama’s Austerities (Gautamāśrama-māhātmya)

ବସୁ–ମୋହିନୀ ସମ୍ବାଦରେ ମୋହିନୀ, ପୁଷ୍କରର ପୁଣ୍ୟ ଶୁଣି ଗୌତମାଶ୍ରମର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପଚାରେ। ବସୁ କହେ—ଗୌତମଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଆଶ୍ରମ ପାପନାଶକ ଆଶ୍ରୟ, କ୍ଲେଶଶାନ୍ତିକର; ଦୀର୍ଘ ବ୍ରତ-ଭକ୍ତିରେ ଶିବଲୋକ ଦାୟକ। ବାରୋ ବର୍ଷର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ଭୁକ୍ତା ଋଷିମାନେ ଆସି ଅନ୍ନ ମାଗିଲେ, କରୁଣାମୟ ଗୌତମ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ; ଗଙ୍ଗା ଭୂମିରୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଗୋଦାବରୀ ରୂପେ ବହିଲେ। ତପୋବଳରେ ସେହି ଦିନେ ଧାନ ବୁଣା ଓ କଟା ହୋଇ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୋଜନ ମିଳିଲା। ପ୍ରସନ୍ନ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଦେଲେ ଓ ସମୀପ ପର୍ବତରେ ନିତ୍ୟନିବାସର ବର ଦେଲେ; ସେ ପର୍ବତ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଗୋଦାବରୀରେ ସ୍ନାନ, ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ପୂଜା, ପିତୃକର୍ମ, ପଞ୍ଚବଟୀର ବ୍ରତ—ରାମଙ୍କ ତ୍ରେତାୟୁଗ ବାସରେ ପବିତ୍ର—ମୋକ୍ଷଦାୟକ; ପାଠ-ଶ୍ରବଣରେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଇଷ୍ଟଫଳ ମିଳେ।

Adhyaya 73

Vedapāda-stava (Hymn in Vedic Quarters): Śiva’s Tāṇḍava at Puṇḍarīkapura

ବସୁ–ମୋହିନୀ ସଂବାଦରେ ମୋହିନୀ ଗୋଦାବରୀ–ପଞ୍ଚବଟୀ ନିକଟରେ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ଡରୀକପୁରରେ ମହାଦେବ ତାଣ୍ଡବ କରିଥିଲେ ସେହି ସ୍ଥାନର ଉତ୍ପତ୍ତି ପଚାରନ୍ତି। ବସୁ କହନ୍ତି—ବ୍ୟାସଶିଷ୍ୟ ଜୈମିନି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଆସି ନଗରସଦୃଶ ତୀର୍ଥଭୂମି ଦେଖି ସ୍ନାନ କରି, ତର୍ପଣ ଓ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କରି, ମାଟିର ଶିବଲିଙ୍ଗ ଗଢ଼ି ଷୋଡଶୋପଚାରରେ ପୂଜା କଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବ ଉମା, ଗଣେଶ ଓ ସ୍କନ୍ଦ ସହ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ଜୈମିନିଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଅଦ୍ଭୁତ ନୃତ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରି ପ୍ରମଥମାନଙ୍କୁ ଡାକି ଉନ୍ମତ୍ତ ତାଣ୍ଡବ କଲେ—ଭସ୍ମ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଗଙ୍ଗା, ତୃତୀୟ ନେତ୍ର, ସର୍ପ, ଚର୍ମ ଆଦି ଲକ୍ଷଣରେ ଜଗତ କମ୍ପିତ ହେଲା। ଜୈମିନି ବେଦପଦଯୁକ୍ତ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ଶିବଙ୍କ ବିଶ୍ୱାଧିପତ୍ୟ, ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମରୂପ (ଈଶାନ, ତତ୍ପୁରୁଷ, ଅଘୋର/ଘୋର, ବାମଦେବ, ସଦ୍ୟୋଜାତ) ଓ ସଂସାରଭୟରୁ ଶରଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଆୟୁ, ଆରୋଗ୍ୟ, ବିଦ୍ୟା, ସମୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତର ଦାସ୍ୟ ବର ମାଗନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପାଠରେ ବିଜୟ, ବୁଦ୍ଧି, ଧନ, ପୁତ୍ରଲାଭ, ଶିବଲୋକ/ସାୟୁଜ୍ୟ; ତାଣ୍ଡବତୀର୍ଥ ସ୍ନାନେ ମୋକ୍ଷ, ପିତୃଶ୍ରାଦ୍ଧ ସିଦ୍ଧି ଓ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Adhyaya 74

The Greatness of Gokarṇa (Gokarṇa-māhātmya)

ବସୁ–ମୋହିନୀ ସଂବାଦରେ ମୋହିନୀ ପୁଣ୍ଡରୀକପୁରର କଥା ଶୁଣି ଗୋକର୍ଣ୍ଣର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି। ବସୁ କହନ୍ତି—ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଗୋକର୍ଣ୍ଣର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ; ଏହା ଅନେକ ତୀର୍ଥ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଉପବନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶାଳ ପୁଣ୍ୟଭୂମି, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟ ବସନ୍ତି। ସାଗରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଖୋଦନରେ ସମୁଦ୍ର ଫୁଲିଉଠି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣର ଋଷିମାନେ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରି କ୍ଷେତ୍ର ପୁନଃସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଉପାୟ ଖୋଜନ୍ତି। ସେମାନେ ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତରେ ପରଶୁରାମଙ୍କ ଶାନ୍ତ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ ସତ୍କାର ପାଆନ୍ତି ଓ ସମୁଦ୍ରକୁ ପଛକୁ ହଟାଇ କ୍ଷେତ୍ର ଫେରାଇବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ପରଶୁରାମ ତଟକୁ ଯାଇ ବରୁଣକୁ ଡାକନ୍ତି; ବରୁଣ ଗର୍ବରେ ବିଳମ୍ବ କଲେ ଭାର୍ଗବାସ୍ତ୍ର ଆହ୍ୱାନ କରି ଜଳ ଶୋଷାଇବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଅନ୍ତି। ଭୟଭୀତ ବରୁଣ ଶରଣ ନେଇଥାଏ; ଜଳ ପଛକୁ ସରେ ଓ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ପରଶୁରାମ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ‘ଗୋକର୍ଣ୍ଣ’ ନାମରେ ପୂଜନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ସ୍ମରଣ, ଦର୍ଶନ, ନିବାସ ଓ ସେଠାରେ କୃତ କର୍ମରେ ବହୁଗୁଣ ପୁଣ୍ୟ; ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁରେ ସ୍ୱର୍ଗ; ଶିବସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାପନାଶକ।

Adhyaya 75

The Greatness of Lakṣmaṇācala, with the Narrative of Rāma and Lakṣmaṇa

ମୋହିନୀ–ବସୁ ସମ୍ବାଦରେ ମୋହିନୀ ଗୋକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପାପନାଶକ ମହିମା ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣାଚଳର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି। ବସୁ ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ପରିଚୟ କହନ୍ତି—ରାମ ନାରାୟଣ, ଭରତ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅନିରୁଦ୍ଧ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଙ୍କର୍ଷଣ (ଶିବ/ମଙ୍ଗଳ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ)। ପରେ ସଂକ୍ଷେପ ରାମାୟଣ: ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯଜ୍ଞ, ତାଡକା–ସୁବାହୁ ବଧ, ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରଲାଭ, ମିଥିଲାରେ ଶିବଧନୁ ଭଙ୍ଗ ଓ ବିବାହ, ପରଶୁରାମଙ୍କ ନମ୍ରତା, ବନବାସ, ସୀତାହରଣ, ସୁଗ୍ରୀବ ସଖ୍ୟ, ହନୁମାନଙ୍କ ଦୂତ୍ୟ, ସେତୁବନ୍ଧ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ–ରାବଣ ବଧ, ସୀତା ଅଗ୍ନିପରୀକ୍ଷା, ଅଯୋଧ୍ୟା ଫେରି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ, ସୀତାତ୍ୟାଗ, କୁଶ–ଲବ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ପ୍ରସଙ୍ଗ, ଏବଂ ଦୁର୍ବାସା ଘଟଣାରୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆତ୍ମତ୍ୟାଗୀ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଓ ରାମଙ୍କ ପରମଧାମ ଗମନ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପର୍ବତରେ ତପ କରି ସ୍ଥାୟୀ ତୀର୍ଥାଧିକାର ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଲକ୍ଷ୍ମଣାଚଳ ଦର୍ଶନରେ ଜୀବନସିଦ୍ଧି ଓ ହରିଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି, ଦାନ-କର୍ମ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ, ପାଠ-ଶ୍ରବଣରେ ରାମପ୍ରିୟତା; ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଅନୁମତିକୁ ମୋକ୍ଷଦର୍ଶନର ଦ୍ୱାର ଭାବେ ବିଶେଷ କୁହାଯାଇଛି।

Adhyaya 76

Setu-māhātmya (The Glory of Setu and the Fruits of its Tīrthas)

ବସୁ–ମୋହିନୀ ସମ୍ବାଦରେ ମୋହିନୀ ପୂର୍ବ ରାମାୟଣ ପାଠକୁ ପାପନାଶକ ଓ ପୁଣ୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରି ସେତୁର ପରମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି। ବସୁ କହନ୍ତି—ସେତୁର କେବଳ ଦର୍ଶନ ମାତ୍ରେ ସଂସାରସାଗରରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, କାରଣ ସେଠାରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀରାମେଶ୍ୱର ବିରାଜନ୍ତି; ସଂଯମିତ ମନରେ ପୂଜା କଲେ ପରମ ପଦ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ପରେ ସେତୁର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ—ଚକ୍ରତୀର୍ଥ, ତାଳତୀର୍ଥ, ସୀତାକୁଣ୍ଡ, ମଙ୍ଗଳତୀର୍ଥ, ଅମୃତବାପୀ, ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ, ଲକ୍ଷ୍ମଣତୀର୍ଥ, ଜଟାତୀର୍ଥ, ହନୁମତ୍କୁଣ୍ଡ, ଅଗସ୍ତ୍ୟତୀର୍ଥ, ରାମକୁଣ୍ଡ, ଲକ୍ଷ୍ମୀତୀର୍ଥ, ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ, ଶିବତୀର୍ଥ, ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥ, କୋଟିତୀର୍ଥ, ସାଧ୍ୟାମୃତ, ସର୍ବତୀର୍ଥ, ଧନୁଷ୍କୋଟି, କ୍ଷୀରକୁଣ୍ଡ, କପିତୀର୍ଥ, ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ସରସ୍ୱତୀ ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ଋଣମୋଚନ—ପ୍ରତ୍ୟେକର ଭିନ୍ନ ଫଳ (ଅମରତ୍ୱ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ/ଶିବଲୋକ, ଯୋଗଗତି, ଆରୋଗ୍ୟ, ବିଜୟ, ସନ୍ତାନ-ଧନ, ସମୃଦ୍ଧି-ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ବନ୍ଧନ/ଋଣମୁକ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟ ଜନ୍ମ ନିବାରଣ) କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଏହି ସେତୁ-ତୀର୍ଥ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପଢ଼ିଲେ କିମ୍ବା ଶୁଣିଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି ଉପସଂହାର।

Adhyaya 77

नर्मदातीर्थमाहात्म्ये तीर्थसंग्रहः (The Greatness of the Sacred Fords of the Narmadā)

ସେତୁର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ମୋହିନୀ ରେବା/ନର୍ମଦାର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ସମଗ୍ର ବିବରଣୀ ଚାହାନ୍ତି। ବସୁ ଉଭୟ ତଟରେ ବିସ୍ତୃତ ଚାରିଶେ ତୀର୍ଥର ‘ଗୁଚ୍ଛ’, ତଟଅନୁସାରେ ଗଣନା ଓ ରେବାର ସାଗର-ସଙ୍ଗମର ବିଶେଷତା କହନ୍ତି। ପରେ ଫଳ-ନକ୍ଷାରେ—ଓଂକାର କ୍ଷେତ୍ରର ଦୁଇ କ୍ରୋଶ ପରିଧିରେ ‘ସାଢେ ତିନି କୋଟି’ ପୁଣ୍ୟ, କପିଲା-ସଙ୍ଗମ ଓ ଅଶୋକ-ବନ ପରି ସଙ୍ଗମ-ବନର ମହାତୀର୍ଥ-ସମ ଫଳ, ଏବଂ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଶତଗୁଣ, ସହସ୍ରଗୁଣ, ଦଶସହସ୍ରଗୁଣ ଇତ୍ୟାଦି ବୃଦ୍ଧିଶୀଳ ଫଳକ୍ରମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। 108 ପରି ନିୟତ ସଂଖ୍ୟାର ସଙ୍ଗମ, ପ୍ରମୁଖ ଶୈବ ଲିଙ୍ଗସ୍ଥାନ ଓ ‘ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ-ତୀର୍ଥ’ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ। ଶେଷରେ ଶୈବ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶାକ୍ତ, ମାତୃକା, ବ୍ରହ୍ମ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଓ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ତୀର୍ଥବିଭାଗ କରି—ନର୍ମଦାର ପୁଣ୍ୟ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମିଳେ; ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ-ପାଠ-ଲେଖନ ପାପନାଶ କରି ଗୃହରକ୍ଷା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Adhyaya 78

The Glory of Avantikā (Avanti-māhātmya)

ମୋହିନୀ ବସୁଙ୍କୁ ଅବନ୍ତୀ/ଅବନ୍ତିକା (ଉଜ୍ଜୟିନୀ)ର ପବିତ୍ର ଉତ୍ପତ୍ତି, ମହିମା ଏବଂ ଦେବପୂଜିତ ମହାକାଳଙ୍କ ଗୌରବ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରେ। ବସୁ ମହାକାଳବନକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ତୀର୍ଥ-ସୂଚୀ କହନ୍ତି—ଏହା ଅତୁଲ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ତପସ୍ଥଳ, ଯେଉଁଠାରେ ମହାକାଳ ବିରାଜନ୍ତି। ଅନେକ ନାମିତ ତୀର୍ଥ, କୁଣ୍ଡ, ସରୋବର ଓ ଲିଙ୍ଗ, ସ୍ନାନ-ପୂଜା ବିଧି ଏବଂ ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖିତ—କପାଳମୋଚନରେ ମହାପାପଶୁଦ୍ଧି, କଳକଳେଶରେ ବିବାଦଜୟ, ସମୃଦ୍ଧି, ଆରୋଗ୍ୟ, ନିର୍ଭୟତା, କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି, ସ୍ୱର୍ଗଲାଭ ଓ ଶେଷେ ଶିବଲୋକ କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି। ଯାତ୍ରାଚାରରେ ଅନ୍ତଃମନ୍ଦିର ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ ବିଘ୍ନେଶ, ଭୈରବ ଓ ଉମାଙ୍କ ପୂଜା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ମହାକାଳବନରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ; ଯେକୌଣସି ଦେଖା ଲିଙ୍ଗ ପୂଜିଲେ ଭକ୍ତ ଶିବପ୍ରିୟ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଅବନ୍ତୀ ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ପାପନାଶ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Adhyaya 79

The Description of the Greatness of Mathurā (Mathurā-māhātmya)

ବସୁ–ମୋହିନୀ ସମ୍ବାଦରେ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅବନ୍ତୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ମୋହିନୀ ମଥୁରାର ଗୌରବ ପଚାରନ୍ତି। ବସୁ କହନ୍ତି—ମଥୁରା ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରକଟ କ୍ଷେତ୍ର; ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମ, ଗୋକୁଳ-ଲୀଳା ଓ କଂସର ଦୈତ୍ୟବଧ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର। ପରେ ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ବନ ଗଣନା କରନ୍ତି—ମଧୁବନ, ତାଲାହ୍ୱୟ, କୁମୁଦ, କାମ୍ୟବନ (ବିମଳ-ହ୍ରଦ ସହ), ବହୁଳ, ଭଦ୍ରବନ, ଖାଦିର, ମହାବନ, ଲୋହଜଂଘ, ବିଲ୍ୱାରଣ୍ୟ, ଭାଣ୍ଡୀର ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୃନ୍ଦାବନ—ପ୍ରତ୍ୟେକଠାରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜାର ଭକ୍ତିଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ମଥୁରା-ମଣ୍ଡଳକୁ ବିଶ ଯୋଜନର ତୀର୍ଥପରିକ୍ରମା ଭାବେ ଦେଖାଇ, ଯେଉଁଠି କେଉଁଠି ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ଲଭ୍ୟ ବୋଲି କହାଯାଇଛି। ବିଶ୍ରାନ୍ତି/ବିମୁକ୍ତ, ରାମତୀର୍ଥ, ପ୍ରୟାଗ, କନଖଲ, ତିନ୍ଦୁକ, ପଟୁସ୍ୱାମୀ, ଧ୍ରୁବ, ଋଷିତୀର୍ଥ, ମୋକ୍ଷତୀର୍ଥ, ବୋଧିନୀ, କୋଟିତୀର୍ଥ, ଅସିକୁଣ୍ଡ, ନବତୀର୍ଥ, ସଂୟମନ, ଧାରାୟତନ, ନାଗତୀର୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ/ଘଣ୍ଟାଭରଣ, ସୋମ, ପ୍ରାଚୀ ସରସ୍ୱତୀ, ଚକ୍ରତୀର୍ଥ, ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ, ବିଘ୍ନରାଜ, ଅନନ୍ତ ଆଦି ତୀର୍ଥ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଶେଷରେ କେଶବଙ୍କ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ, ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହ ଦିବ୍ୟ ସନ୍ନିଧି ଓ ମଥୁରା-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ-ପାଠର ତାରକ ଶକ୍ତି ପ୍ରତିପାଦିତ।

Adhyaya 80

The Greatness of Śrī Vṛndāvana (Śrī-vṛndāvana-māhātmya)

ମୋହିନୀ ବସୁଙ୍କୁ ବୃନ୍ଦାବନର ଗୁପ୍ତ ପବିତ୍ରତା ପଚାରନ୍ତି। ବସୁ ଗୁହ୍ୟ ପରମ୍ପରା କହନ୍ତି—ନାରଦ ବୃନ୍ଦାଦେବୀଙ୍କଠାରୁ ଗୋପୀକେଶ (ଗୋପୀମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ)ଙ୍କ ଗୋପନ ଉପଦେଶ ପାଇଥିଲେ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଥୁରା-ମଣ୍ଡଳରେ ବୃନ୍ଦାରଣ୍ୟର ସ୍ଥିତି—ପୁଷ୍ପସର, କୌସୁମସର, ଯମୁନାତଟ, ଗୋପୀକେଶର, ସଖିସ୍ଥଳ ନିକଟ ଗୋବର୍ଧନ—ଏବଂ ନାରଦଙ୍କ ବୃନ୍ଦା ଆଶ୍ରମାଗମନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମାଧବୀଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତଟରେ ସ୍ନାନ କରି ନାରଦ ରୂପାନ୍ତରକାରୀ ଦର୍ଶନ ପାଆନ୍ତି—ନାରଦୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ରତ୍ନମୟ ଭବନରେ ପ୍ରବେଶ, ଗୋପୀକେଶ୍ୱରଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର, ପରେ ଫେରି ପୁରୁଷରୂପ ପୁନଃଲାଭ। ବୃନ୍ଦା କୁବ୍ଜା/ସଙ୍କେତ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନ୍ତରରହସ୍ୟ କହି, ଗୁରୁ–ଶିଷ୍ୟ ଗୋପ୍ୟ ‘ଦଗ୍ଧ-ଷଟ୍କର୍ଣ୍ଣଗ’ ମନ୍ତ୍ରସାଧନା ଦେଇ, ଶେଷରେ ଏକମେବ ଅଦ୍ୱୈତ ପରତତ୍ତ୍ୱ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ବୃନ୍ଦାବନ ତୀର୍ଥ ଓ ଫଳ—ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ, ଗୋବିନ୍ଦକୁଣ୍ଡ, ତତ୍ତ୍ୱପ୍ରକାଶ ଘାଟ, ଅରିଷ୍ଟକୁଣ୍ଡ, ଶ୍ରୀକୁଣ୍ଡ, ରୁଦ୍ର/କାମକୁଣ୍ଡ ଇତ୍ୟାଦି—ବର୍ଣ୍ଣନା, କଳିଯୁଗରେ ବୃନ୍ଦାବନାଶ୍ରୟର ମହିମା, ଗୋବର୍ଧନ ପାବନ କଥା ଏବଂ ବୃନ୍ଦାବନକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତୀର୍ଥ ଓ ଭକ୍ତିଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ଉପସଂହାର ହୁଏ।

Adhyaya 81

The Exposition of the Deeds of Vasu (Vasu’s Vrindavan Boon and the Future Deeds of Hari)

ବସୁ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ତୀର୍ଥ-ପରିକ୍ରମାର ଫଳ ପାଇବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ପରେ ମୋହିନୀ-ପ୍ରସଙ୍ଗ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଜଣାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ବସୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ବର ଦିଅନ୍ତି; ବସୁ ବୃନ୍ଦାରଣ୍ୟ (ବୃନ୍ଦାବନ) ରେ ନିବାସ ବାଛି ଦୀର୍ଘ ତପ କରେ, ତେବେ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସେଇ ବରକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ବୃନ୍ଦାବନର ରହସ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ବସୁ ନାରଦଙ୍କୁ ଭେଟି ଭକ୍ତି ବଢ଼ାଇବା ଧର୍ମ ପଚାରେ। ନାରଦ ଶିବଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ପାଇଥିବା ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କହନ୍ତି—ଶିବ ଗୋଲୋକରେ ସୁରଭିଠାରୁ ଶୁଣିଥିଲେ: ପୃଥିବୀର ଭାର ହରିବାକୁ ହରିଙ୍କ ଅବତାର, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବ୍ରଜ-ଲୀଳା (ପୂତନା-ବଧ, କାଳିୟ-ଦମନ, ଅନ୍ୟ ଦୈତ୍ୟ-ବଧ), ମଥୁରାରେ କଂସ-ବଧ, ଦ୍ୱାରକାରେ ବିବାହ ଓ ଯୁଦ୍ଧ, ଶେଷରେ ଯାଦବମାନଙ୍କ ଉପସଂହାର ଏବଂ ହରିଙ୍କ ସ୍ୱଧାମଗମନ। ନାରଦ ବୀଣା ବଜାଇ ଗାଇ ଚାଲିଯାନ୍ତି; ବସୁ ବ୍ରଜରେ କୃଷ୍ଣଲୀଳା ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆତୁର ରହେ।

Adhyaya 82

The Fruits of Hearing the Mahāpurāṇas; Mohinī’s Tīrtha-Yātrā; Mohinī Ekādaśī Discipline

ଋଷିମାନେ କୃଷ୍ଣଲୀଳା କଥନ ପାଇଁ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ବସୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଇଥିବା ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟା ମୋହିନୀ କ’ଣ କଲେ ବୋଲି ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ କହନ୍ତି—ବସୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଥିବା ବିଧି ଅନୁସାରେ ମୋହିନୀ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କଲେ: ଗଙ୍ଗା ଆଦି ନଦୀରେ ସ୍ନାନ, ବିଷ୍ଣୁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦେବପୂଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ, ଗୟାରେ ପିଣ୍ଡଦାନ, କାଶୀରେ ଆରାଧନା, ଏବଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଦ୍ୱାରକା, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, ବଦରୀ (ନର-ନାରାୟଣ), ଅଯୋଧ୍ୟା, ଅମରକଣ୍ଟକ, ଓଂକାର, ତ୍ର୍ୟମ୍ବକେଶ୍ୱର, ପୁଷ୍କର, ମଥୁରାରେ ଅନ୍ତଃପରିକ୍ରମା ସହ ଦର୍ଶନ ଓ ଗୋଦାନ। ପରେ ବ୍ରତ-କଳ୍ପରେ ଏକାଦଶୀର ଯାତ୍ରା/ସମୟ ନିୟମ, ‘ମୋହିନୀ-ବେଧ’ ଏଡାଇବା, ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା ଦ୍ୱାରା ବୈକୁଣ୍ଠପ୍ରାପ୍ତିର ଫଳ କୁହାଯାଏ। ‘ମୋହିନୀ’ ନାମକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ସହ ଯୋଡ଼ି, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାର ସଙ୍କେତ ଓ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିର ଅଭେଦ୍ୟତା ପ୍ରତିପାଦିତ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ, ସମସ୍ତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ଗ୍ରାହ୍ୟତା, ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ହିତ, ଏବଂ ଶିବ/ପ୍ରଧାନ/ପୁରୁଷ/କର୍ମ ଶବ୍ଦରେ ବ୍ୟକ୍ତ ଅଦ୍ୱୈତ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ମହିମା ଘୋଷଣା କରେ।