ବସିଷ୍ଠ ରାଜା ମାନ୍ଧାତାଙ୍କୁ ହରିବାସର ପାଳନରେ ଗଢ଼ା ଏକ ଆଦର୍ଶ ରାଜ୍ୟର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଧର୍ମରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମୃଦ୍ଧ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରବୋଧନ ସମୟର ଶୁଭ ଋତୁ-ପରିବେଶରେ ଶୋଭିତ। ପରେ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ–ମୋହିନୀ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ମୋହ ଓ ଭୋଗ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ରାଜା ଦୃଢ଼ ଭାବେ କହନ୍ତି ଯେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନ ଓ କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ ଅବହେଳା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ମୋହିନୀଙ୍କୁ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶିଖାନ୍ତି—ଅଳ୍ପ ସଂଯମ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଏ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରତକଳ୍ପ ବିଧି—କୃଚ୍ଛ୍ର, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଉପବାସ ପ୍ରକାର, ଦୀପଦାନକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦାନ, ପ୍ରବୋଧିନୀ, ଭୀଷ୍ମପଞ୍ଚକ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ପୁଷ୍କର-ଦ୍ୱାରକା-ଶୌକର/ବରାହ ଦର୍ଶନ ତୀର୍ଥଫଳ, ଏବଂ ତେଲ, ମଧୁ, ମାଂସ, ମୈଥୁନ ଓ କିଛି ଖାଦ୍ୟର ନିଷେଧ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବ୍ରତର ଉଦ୍ୟାପନ ନିୟମ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ, ଦକ୍ଷିଣା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଓ ଅବହେଳାର କର୍ମଫଳ ସତର୍କବାଣୀ।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । एवं धर्मांगदो राज्यं चकार वसुधातले । पितुर्ननियोगाद्राजेंद्र पालयन् हरिवासरम् ॥ १ ॥
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଏହିପରି ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ପୃଥିବୀରେ ରାଜ୍ୟ କଲା; ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ହରିବାସର—ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନ—ପାଳନ କରୁଥିଲା ॥ ୧ ॥
Verse 2
न बभूव जनः कश्चिद्यो न धर्मे व्यवस्थितः । नासुखी नाप्रजः कश्चिन्न वा कुष्ठी महीपते ॥ २ ॥
ହେ ମହୀପତେ! ସେଠାରେ ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିର ନଥିବା କେହି ନଥିଲେ। କେହି ଦୁଃଖୀ ନଥିଲେ, କେହି ସନ୍ତାନହୀନ ନଥିଲେ, ଏବଂ କେହି କୁଷ୍ଠରୋଗରେ ପୀଡିତ ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ ॥ ୨ ॥
Verse 3
हृष्टपुष्ट जने तस्मिन् क्ष्मा चैव निधिदायिनी । घटदोग्ध्रीषु नृपते तृप्तवत्सासु धेनुषु ॥ ३ ॥
ହେ ନୃପତେ! ସେଠାରେ ଲୋକେ ହର୍ଷିତ ଓ ପୁଷ୍ଟ ଥିବାବେଳେ ପୃଥିବୀ ନିଜେ ନିଧିଦାତ୍ରୀ ହେଲା; ଧେନୁମାନେ ଘଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଧ ଦେଇ, ବଛଡ଼ାମାନେ ତୃପ୍ତ ଥିଲେ, ସମୃଦ୍ଧି ସ୍ୱତଃ ବିରାଜିତ ହେଲା ॥ ୩ ॥
Verse 4
पुटके कुटके क्षौद्रं द्रोणमात्रं द्रुमे द्रुमे । प्रहृष्टायां तु मेदिन्यां सर्वधान्यसमुद्भवः ॥ ४ ॥
ପ୍ରହୃଷ୍ଟ ମେଦିନୀରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁଟକ ଓ କୁଟକରେ ଦ୍ରୋଣମାତ୍ର ମଧୁ ଥିଲା; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଧାନ୍ୟ ପ୍ରଚୁର ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ॥ ୪ ॥
Verse 5
कृतस्य स्पर्द्धिनि युगे त्रेतान्ते द्वापरे युगे । व्यतीते जलदापाये निर्मले चांबरे गृहे ॥ ५ ॥
ସ୍ପର୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ କୃତଯୁଗରେ, ତ୍ରେତାଯୁଗର ଶେଷରେ ଏବଂ ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ—ବର୍ଷା ଋତୁ ଅତୀତ ହୋଇ, ମେଘ ଛାଡ଼ି ଯାଇ, ଘର ଉପର ଆକାଶ ନିର୍ମଳ ହେଲେ—ଏହି ବିଧି/ଆଚାର ପାଳିତ ହୁଏ।
Verse 6
सुगंधिशालिपक्वाढ्ये कुंभोद्भवविलोकिते । मध्यप्रवाहयुक्तासु निम्नगासु समंततः ॥ ६ ॥
ଚାରିଦିଗରେ ନିମ୍ନଭୂମିର ନଦୀଧାରା ଥିଲା, ଯାହାର ମଧ୍ୟପ୍ରବାହ ସ୍ଥିର; ସୁଗନ୍ଧିତ ପକ୍କ ଶାଳିଧାନରେ ଦେଶ ସମୃଦ୍ଧ, ଏବଂ କୁମ୍ଭଜ ମୁନି (ଅଗସ୍ତ୍ୟ)ଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମଙ୍ଗଳମୟ ହୋଇଥିଲା।
Verse 7
तीरोत्थैः काशपुष्पैश्च शुक्लकेशैरिवांगना । चन्द्रांशुधवले लोके नातितीव्रे दिवाकरे ॥ ७ ॥
ତଟରେ ଉଗିଥିବା କାଶଫୁଲରେ ସୁଶୋଭିତ ଦୃଶ୍ୟଟି ଯେନ ଶ୍ୱେତକେଶୀ ନାରୀ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅତିତୀବ୍ର ନ ଥିବାରୁ ସମଗ୍ର ଲୋକ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ-ଧବଳ ଦିଶେ।
Verse 8
तस्मिन्मनुष्यबहुलैर्जलस्नानविचित्रितैः । यत्रोत्सुकैः प्रयातैस्तु भूमिपालैः समंततः ॥ ८ ॥
ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଅନେକ ଲୋକ ଭିଡ଼ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଜଳସ୍ନାନର ବିଚିତ୍ର ଦୃଶ୍ୟରେ ତାହା ଶୋଭିତ ଥିଲା; ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆସିଥିବା ଭୂମିପାଳ (ରାଜା)ମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଥିଲେ।
Verse 9
प्रबोधसमये विष्णोराश्विनांते जगद्गुरोः । मोहिनी रमयामास तत्काले हृच्छयार्दिता ॥ ९ ॥
ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶେଷରେ, ଜଗଦ୍ଗୁରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରବୋଧ ସମୟରେ, ପ୍ରେମାକାଙ୍କ୍ଷାରେ ଆର୍ଦ୍ର ମୋହିନୀ ସେହି କାଳେ ତାଙ୍କୁ ରମାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା।
Verse 10
राजानं विविधैः सौख्यैः सर्वभावेन सुंदरी । वनेषु गिरिश्रृंगेषु नदीनां संगमेषु च ॥ १० ॥
ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ସର୍ବଭାବେ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସୁଖରେ ରମାଇଲା—ବନମାନେ, ପର୍ବତଶିଖରମାନେ ଓ ନଦୀସଙ୍ଗମସ୍ଥଳମାନେ ମଧ୍ୟ।
Verse 11
पद्मिनी कुसुमाढ्येषु सरःसु विविधेषु च । मलये मन्दरे विंध्ये महेंद्रे विबुधालये ॥ ११ ॥
ସେ ଦେବୀ ‘ପଦ୍ମିନୀ’ ନାମରେ ପଦ୍ମପୁଷ୍ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଭିନ୍ନ ସରୋବରମାନେ ବିରାଜନ୍ତି; ତଥା ମଲୟ, ମନ୍ଦର, ବିନ୍ଧ୍ୟ, ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତ ଓ ଦେବଧାମମାନେ ମଧ୍ୟ।
Verse 12
सह्ये प्रालेयसंज्ञे च दिगंबरगिरौ शुभे । अन्येषु चैव राजानं स्वर्गस्थानादिकेषु च ॥ १२ ॥
ସହ୍ୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀରେ, ‘ପ୍ରାଲେୟ’ ନାମକ ଶିଖରରେ, ଶୁଭ ଦିଗମ୍ବରଗିରିରେ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥାନ ଆଦି ଅନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳମାନେ—ରାଜା (ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
रमयायास राजेंद्र दिव्यरूपा दिने दिने । राजापि मोहिनीं प्राप्य सर्वं कृत्यं परित्यजन् ॥ १३ ॥
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ସେ ମୋହିନୀ ଦିନକୁ ଦିନ ଦିବ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରି ପୁନଃପୁନଃ (ତାଙ୍କୁ) ରମାଇଲା; ରାଜା ମଧ୍ୟ ସେହି ମୋହନୀକୁ ପାଇ ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 14
त्यक्तं न वासरं विष्णोर्जन्ममृत्युनिकृंतनम् । व्रतं नोपेक्षते तत्तु अतिमुग्धोऽपि पार्थिवः ॥ १४ ॥
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଛେଦନକାରୀ ବ୍ରତ—ତାହାର ଏକଟି ପବିତ୍ର ଦିନ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୁଗ୍ଧ ରାଜା ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଅବହେଳା କରେ ନାହିଁ।
Verse 15
क्रीडां त्यजति भूपालो दशम्यादिदिनत्रये । एवं प्रकीडतस्तस्य पूर्णे संवत्सरे गते ॥ १५ ॥
ଦଶମୀଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ତିନି ଦିନ ରାଜା କ୍ରୀଡା ଓ ବିନୋଦ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ନିୟମ ପାଳନ କରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ବର୍ଷ ଗତେ ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 16
काले कालविदां श्रेष्ठः संप्राप्तः कार्तिकः शुभः । निद्राछेदकरो विष्णोः स मासः पुण्यदायकः ॥ १६ ॥
କାଳବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି। ଏହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିଦ୍ରା ଛେଦକ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ମାସ।
Verse 17
यस्मिन्कृतं हि सुकृतं वैष्णवैर्मनुजैर्नृप । अक्षयं हि भवेत्सर्वं विष्णुलोकप्रदायकम् ॥ १७ ॥
ହେ ନୃପ! ସେହି ସମୟରେ ବୈଷ୍ଣବ ମନୁଷ୍ୟମାନେ କରିଥିବା ଯେକୌଣସି ସୁକୃତ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରେ।
Verse 18
न कार्तिकसमो मासो न कृतेन समं युगम् । न धर्मस्तु दया तुल्यो न ज्योतिश्चक्षुषा समम् ॥ १८ ॥
କାର୍ତ୍ତିକ ସମାନ କୌଣସି ମାସ ନାହିଁ; କୃତଯୁଗ ସମାନ କୌଣସି ଯୁଗ ନାହିଁ। ଦୟା ସମାନ କୌଣସି ଧର୍ମ ନାହିଁ; ଚକ୍ଷୁ ସମାନ କୌଣସି ଜ୍ୟୋତି ନାହିଁ।
Verse 19
न वेदेन समं शास्त्रं न तीर्थं गंगया समम् । न भूम्या सदृशं दानं न सुखं भार्यया समम् ॥ १९ ॥
ବେଦ ସମାନ କୌଣସି ଶାସ୍ତ୍ର ନାହିଁ; ଗଙ୍ଗା ସମାନ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ନାହିଁ। ଭୂମିଦାନ ସମାନ କୌଣସି ଦାନ ନାହିଁ; ଭାର୍ଯ୍ୟା ସମାନ କୌଣସି ସୁଖ ନାହିଁ।
Verse 20
न कृष्या तु समं वित्तं न लाभः सुरभीसमः । न तपोऽनशनादन्यन्न दमेन समं शिवम् ॥ २० ॥
କୃଷିରୁ ଲଭ୍ୟ ଧନ ସମାନ ଅନ୍ୟ ଧନ ନାହିଁ; ସୁଜାତି ସୁରଭି ଗାଈ ସମାନ ଲାଭ ନାହିଁ। ଉପବାସଠାରୁ ବଡ଼ ତପ ନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନ ସମାନ ଶିବ-ମଙ୍ଗଳ କିଛି ନାହିଁ।
Verse 21
तृप्तिर्न रसनातुल्या न समोऽन्यो द्विजेन च । न धर्मेण समं मित्रं न सत्येन समं यशः ॥ २१ ॥
ରସନିଗ୍ରହ ସମାନ ତୃପ୍ତି ନାହିଁ; ସତ୍ୟ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ) ସମାନ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ। ଧର୍ମ ସମାନ ମିତ୍ର ନାହିଁ, ସତ୍ୟ ସମାନ ଯଶ ନାହିଁ।
Verse 22
नारोग्यसममैश्वर्यं न देवः केशवात्परः । न कार्तिकसमं लोके पावनं कवयो विदुः ॥ २२ ॥
ନିରୋଗତା ସମାନ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ନାହିଁ; କେଶବଠାରୁ ପର ଦେବ ନାହିଁ। ଏହି ଲୋକରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ସମାନ ପାବନ କିଛି ନାହିଁ—ଏହା କବିମାନେ ଜାଣନ୍ତି।
Verse 23
कार्तिकः प्रवरो मासो विष्णोश्चापि प्रियः सदा । अव्रतो हि क्षिपेद्यस्तु मासं दामोदरप्रियम् ॥ २३ ॥
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ସଦା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ଦାମୋଦରପ୍ରିୟ ଏହି ମାସକୁ ଯେ ଅବ୍ରତ ଭାବେ କାଟେ, ସେ ତାହାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ୟର୍ଥ କରେ।
Verse 24
तिर्यग्योनिमवाप्नोति सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ २४ ॥
ସମସ୍ତ ଧର୍ମରୁ ବହିଷ୍କୃତ ହୋଇ ସେ ତିର୍ୟଗ୍ୟୋନି, ଅର୍ଥାତ୍ ପଶୁଜନ୍ମ ପାଏ।
Verse 25
मांधातोवाच । संप्राप्य कार्तिके मासे राजा रुक्मांगदो मुने । मोहिनीं मोहसंयुक्तां कथं स बुभुजे वद ॥ २५ ॥
ମାନ୍ଧାତା କହିଲେ—ହେ ମୁନି! କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଆସିଲେ, ମୋହରେ ବନ୍ଧିତ ମୋହିନୀକୁ ରାଜା ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ କିପରି ଭୋଗ କଲେ? କହନ୍ତୁ।
Verse 26
विष्णुभक्तः श्रुतिपरः प्रवरः स महीक्षिताम् । तस्मिन्पुण्यतमे मासे किं चकार नृपोत्तमः ॥ २६ ॥
ସେ ନୃପୋତ୍ତମ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ଶ୍ରୁତିପରାୟଣ ଏବଂ ରାଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଥିଲେ। ସେହି ପରମ ପୁଣ୍ୟମୟ ମାସରେ ସେ କ’ଣ କଲେ?
Verse 27
वसिष्ठ उवाच । संप्राप्तं कार्तिकं दृष्ट्वा प्रबोधकरणं हरेः । अतिप्रमुग्धो राजेंद्रो मोहिनीं वाक्यमब्रवीत् ॥ २७ ॥
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ହରିଙ୍କ ପ୍ରବୋଧନର କାଳ ଥିବା କାର୍ତ୍ତିକ ଆସିଛି ବୋଲି ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରମୁଦିତ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 28
रतं देवि त्वया सार्द्धं मया संवत्सरान्बहून् । तवापमानभीतेन नोक्तं किञ्चिदपि क्वचित् ॥ २८ ॥
ହେ ଦେବୀ! ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଅନେକ ବର୍ଷ ରତି-ସମ୍ବନ୍ଧରେ ରହିଛି; କିନ୍ତୁ ତୁମ ଅପମାନ ଓ ଅପ୍ରସନ୍ନତାର ଭୟରୁ ମୁଁ କେବେ କିଛି କହିନି।
Verse 29
सांप्रतं वक्तुकामोऽहं तन्निबोध शुभानने । त्वय्यासक्तस्य मे देवि बहवः कार्तिका गताः ॥ २९ ॥
ଏବେ ମୁଁ କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛି—ହେ ଶୁଭାନନେ, ଶୁଣ। ହେ ଦେବୀ! ତୁମପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ମୋ ପାଇଁ ଅନେକ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଅତୀତ ହୋଇଗଲା।
Verse 30
न व्रती कार्तिके जातो मुक्त्वैकं हरिवासरम् । सोऽहं कार्तिकमिच्छामि व्रते न पर्य्युपासितुम् ॥ ३० ॥
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ କେହି ଜନ୍ମତଃ ବ୍ରତୀ ହୁଏ ନାହିଁ; ହରିଙ୍କ ଏକ ପବିତ୍ର ଦିନ ଛାଡ଼ି। ତେଣୁ ମୁଁ କାର୍ତ୍ତିକ-ବ୍ରତକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପାଳନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 31
अव्रतेन गतो येषां कार्तिको मर्त्यधर्मिणाम् । इष्टापूर्तौ वृथा तेषां धर्मो द्रुहिणसंभवे ॥ ३१ ॥
ହେ ବ୍ରହ୍ମାଜନିତ! ଯେ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ବ୍ରତ ବିନା କାର୍ତ୍ତିକ ମାସକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ଓ ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତ୍ତ କର୍ମ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ; ସେମାନଙ୍କର ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ।
Verse 32
मांसाशिनोऽपि भूपाला अत्यर्थं मृगयारताः । ते भांसं कार्तिके त्यक्त्वा गता विष्ण्वालयं शुभे ॥ ३२ ॥
ମାଂସାହାରୀ ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ଶିକାରରେ ଆସକ୍ତ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ କାର୍ତ୍ତିକରେ ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରି ଶୁଭ ବିଷ୍ଣୁଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 33
प्रवृत्तानां हि भक्ष्याणां कार्तिके नियमे कृते । अवश्यं विष्णुरूपत्वं प्राप्यते साधकेन हि ॥ ३३ ॥
କାର୍ତ୍ତିକରେ ନିୟମ ପାଳନ କଲେ—ବିଶେଷକରି ଯେଉଁ ଭୋଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରତି ସ୍ୱଭାବତଃ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଥାଏ ସେଥିରେ ସଂଯମ କଲେ—ସାଧକ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁରୂପତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 34
तिष्ठंतु बहुवित्तानि दानानि वरवर्णिनि । हृदयायासकर्तॄणि दीपदानाद्दिवं व्रजेत् ॥ ३४ ॥
ହେ ସୁନ୍ଦରବର୍ଣ୍ଣିନୀ! ବହୁଧନ ଲାଗୁଥିବା, ହୃଦୟକୁ କ୍ଳେଶ ଦେଉଥିବା ଦାନଗୁଡ଼ିକ ରହୁ; ଦୀପଦାନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ।
Verse 35
तस्याप्यभावात्सुभगे परदीपप्रबोधनम् । कर्तव्यं भक्तिभावेन सर्वदानाधिकं च तत् ॥ ३५ ॥
ହେ ସୁଭଗେ! ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଅଭାବ ହେଲେ, ଭକ୍ତିଭାବରେ ମନ୍ଦିର କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ୟଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୀପ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି କର୍ମ ସମସ୍ତ ଦାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 36
एकतः सर्वदानानि दीपदानं हि चैकतः । कार्तिकेन समं प्रोक्तं दीपदानात्प्रबोधनम् ॥ ३६ ॥
ଏକ ପଟେ ସମସ୍ତ ଦାନ, ଅନ୍ୟ ପଟେ କେବଳ ଦୀପଦାନ। ଦୀପ ଅର୍ପଣ ଓ ପ୍ରଜ୍ୱଳନରୁ ଜାଗ୍ରତ ପୁଣ୍ୟ ସମଗ୍ର କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ପୁଣ୍ୟ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 37
कर्तव्यं भक्तिभावेन सर्वदानाधिकं स्मृतम् । कार्तिकीं च तिथिं कृत्वा विष्णोर्नाभिसरोरुहे ॥ ३७ ॥
ଏହା ଭକ୍ତିଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ସମସ୍ତ ଦାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ। କାର୍ତ୍ତିକୀ ତିଥି ପାଳନ କରି, ନାଭିକମଳଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 38
आजन्मकृतपापात्तु मुच्यते नात्रसंशयः । व्रतोपवासनियमैः कार्तिको यस्य गच्छति ॥ ३८ ॥
ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ଯେ ଲୋକ ବ୍ରତ, ଉପବାସ ଓ ନିୟମ ପାଳନ କରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ କାଟେ, ସେ ଜନ୍ମଠାରୁ ସଞ୍ଚିତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 39
देवो वैमानिको भूत्वा स याति परमां गतिम् । तस्मान्मोहिनि मोहं त्वं परित्यज्य ममोपरि ॥ ३९ ॥
ସେ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଦେବ ହୋଇ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ତେଣୁ, ହେ ମୋହିନି! ତୁମ ମୋହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି କେବଳ ମୋ ଉପରେ ମନ ନିବେଶ କର।
Verse 40
आज्ञां विधेहि तत्कालं करिष्ये कार्त्तिकव्रतम् । तव वक्षोजपूजाया विरतो नीरजेक्षणे ॥ ४० ॥
ଆଜ୍ଞା ଦିଅ; ମୁଁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ କରିବି। ହେ ପଦ୍ମନୟନୀ, ତୁମ ବକ୍ଷୋଜ-ପୂଜାରୁ ମୁଁ ବିରତ ରହିବି।
Verse 41
अहं व्रतधरश्चैव भविष्ये हरिपूजने । मोहिन्युवाच । विस्तरेण समाख्याहि माहात्म्यं कार्तिकस्य च ॥ ४१ ॥
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ବ୍ରତଧାରୀ ହୋଇ ହରିପୂଜା କରିବି। ମୋହିନୀ କହିଲା—କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତାରେ କହ।
Verse 42
सर्वपुण्याकरः प्रोक्तो मासोऽयं राजसत्तमा । विशेषात्कुत्र कथितस्तदादिश महामते ॥ ४२ ॥
ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ମାସ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟର ଆକର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ହେ ମହାମତି, ଏହାର ବିଶେଷ ମହିମା କେଉଁଠି କଥିତ—କହ।
Verse 43
श्रुत्वा कार्त्तिकमाहात्म्यं करिष्येऽहं यथेप्सितम् ॥ ४३ ॥
କାର୍ତ୍ତିକର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି, ମୁଁ ଇଚ୍ଛିତ ଭାବେ ଓ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆଚରଣ କରିବି।
Verse 44
रुक्मांगद उवाच । माहात्म्यमभिधास्यामि मासस्यास्य वरानने । येन भक्तिर्भवित्री ते प्रकर्तुं हरिपूजनम् ॥ ४४ ॥
ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ କହିଲେ—ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ଏହି ମାସର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମୁଁ କହିବି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ତୁମର ଭକ୍ତି ଜାଗି ହରିପୂଜା କରିପାରିବ।
Verse 45
कार्त्तिके कृच्छ्रसेवी यः प्राजापत्यचरोऽपि वा । एकांतरोपवासी वा त्रिरात्रोपोषितोऽपि वा ॥ ४५ ॥
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେ କେହି କୃଚ୍ଛ୍ର ତପ କରେ, କିମ୍ବା ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ବ୍ରତ ଆଚରେ, କିମ୍ବା ଏକାନ୍ତରେ ଉପବାସ କରେ, ଅଥବା ତିନି ରାତି ଉପୋଷିତ ହୁଏ—ସେ କଥିତ ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ।
Verse 46
यद्वा दशाहं पक्षं वा मासं वा वरवर्णिनि । क्षपयित्वा नरो याति स विष्णोः परमं पदम् ॥ ४६ ॥
ଅଥବା, ହେ ସୁନ୍ଦରବର୍ଣ୍ଣିନୀ, ଦଶ ଦିନ, କିମ୍ବା ପକ୍ଷକାଳ, କିମ୍ବା ଏକ ମାସ ଏହି ନିୟମ ପୂରଣ କରି ନର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 47
एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । अस्मिन् नरैर्धरा चैव प्राप्यते द्वीपमालिनी ॥ ४७ ॥
ଏକଭକ୍ତ (ଏକଥର ଭୋଜନ), ନକ୍ତ (ରାତିରେ ଭୋଜନ), ଏବଂ ଅୟାଚିତ (ନ ମାଗି ପାଇଥିବା ଅନ୍ନରେ) ଜୀବନ—ଏହି ନିୟମରେ ଏହି ଲୋକରେ ନରମାନେ ଦ୍ୱୀପମାଳିନୀ ଧରାକୁ ପାଆନ୍ତି।
Verse 48
विशेषात्पुष्करे तीर्थे द्वारावत्यां च शौकरे । मासोऽयं भक्तिदः प्रोक्तो व्रतदानार्चनादिभिः ॥ ४८ ॥
ବିଶେଷତଃ ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥରେ, ଦ୍ୱାରାବତୀରେ ଏବଂ ଶୌକର ତୀର୍ଥରେ—ବ୍ରତ, ଦାନ, ଅର୍ଚ୍ଚନା ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଏହି ମାସ ‘ଭକ୍ତିଦାୟକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 49
तस्निन्हरि दिनं पुण्यं तथा वै भीष्मपंचकम् । प्रबोधिनीं नरः कृत्वा जागरेण समन्विताम् ॥ ४९ ॥
ସେଥିରେ ହରିଦିନ ପୁଣ୍ୟମୟ; ଭୀଷ୍ମପଞ୍ଚକ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ପବିତ୍ର। ପ୍ରବୋଧିନୀ ବିଧି କରି, ତାହା ସହ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 50
न मातुर्जठरे तिष्ठेदपि पापान्वितो नरः । तस्मिन्दिने वरारोहे मंडलं यस्तु पश्यति ॥ ५० ॥
ହେ ବରାରୋହେ! ପାପରେ ଯୁକ୍ତ ନର ମଧ୍ୟ ଯଦି ସେହି ଦିନେ ପବିତ୍ର ମଣ୍ଡଳକୁ ଦେଖେ, ତେବେ ସେ ମାତୃଗର୍ଭରେ ମଧ୍ୟ ରହେନାହିଁ॥୫୦॥
Verse 51
विना सांख्येन योगेन स याति परमं पदम् । कार्तिके मंडलं दृष्ट्वा शौकरेः सूकरं शुभे ॥ ५१ ॥
ହେ ଶୁଭେ! ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ବିନା ମଧ୍ୟ, କାର୍ତ୍ତିକରେ ପବିତ୍ର ମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ଶୌକର (ବରାହ)ଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ ସୂକରରୂପ ଦର୍ଶନ କଲେ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ॥୫୧॥
Verse 52
दृष्ट्वा कोकवराहं वा न भूयस्तनयो भवेत् । त्रिविधस्यापि पापस्य दृष्ट्वा मुक्तिर्भवेन्नृणाम् ॥ ५२ ॥
କୋକ-ବରାହଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ପୁଣି ପୁତ୍ରରୂପେ ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ; କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତ୍ରିବିଧ ପାପରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି॥୫୨॥
Verse 53
मंडलं चपलापांगि श्रीधरं कुब्जके तथा । कार्तिके वर्जयेत्तैलं कार्त्तिके वर्जयेन्मधु ॥ ५३ ॥
ହେ ଚପଳାପାଙ୍ଗି! ମଣ୍ଡଳ, ଚପଳାପାଙ୍ଗୀ, ଶ୍ରୀଧର ଓ କୁବ୍ଜକା—ଏହି ବ୍ରତମାନଙ୍କରେ କାର୍ତ୍ତିକରେ ତେଲ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; କାର୍ତ୍ତିକରେ ମଧୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ॥୫୩॥
Verse 54
कार्तिके वर्जयेन्मांसं कार्तिके वर्जयेत्स्त्रियः । निष्पावान्कार्तिके देवि त्यंजेद्विष्णुतत्परः ॥ ५४ ॥
କାର୍ତ୍ତିକରେ ମାଂସ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; କାର୍ତ୍ତିକରେ ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗ (କାମଭୋଗ) ମଧ୍ୟ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ଦେବି! କାର୍ତ୍ତିକରେ ବିଷ୍ଣୁତତ୍ପର ଭକ୍ତ ନିଷ୍ପାବ (ଏକ ପ୍ରକାର ଡାଲି)କୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରୁ॥୫୪॥
Verse 55
संवत्सरकृतात्पापाद्ब्रहिर्भवति तत्क्षणात् । प्राप्नोति राजकीं योनिं सकृद्भक्षणसंभवात् ॥ ५५ ॥
ଏହି ପବିତ୍ର ନୈବେଦ୍ୟକୁ ଏକଥର ଭକ୍ଷଣ କରିଲେ ବର୍ଷଭରି ସଞ୍ଚିତ ପାପ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନଶିଯାଏ; ଏବଂ ସେଇ ଏକ ଭକ୍ଷଣର ପ୍ରଭାବରେ ରାଜକୀୟ ଯୋନି, ଅର୍ଥାତ୍ ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ମିଳେ।
Verse 56
कार्तिके शौकरमांसं यस्तु भुञ्जीत दुर्मतिः । षष्टिवर्षसहस्राणि रौरवे परिपच्यते ॥ ५६ ॥
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେ ଦୁର୍ମତି ଲୋକ ଶୂକର ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରେ, ସେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ରୌରବ ନରକରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗେ।
Verse 57
तन्मुक्तो जायते पापी विष्ठाशी ग्राम्यसूकरः । मात्स्यं मांसं न भुञ्जीत न कौर्मं नापि हारिणम् ॥ ५७ ॥
ସେହି ବ୍ରତଭଙ୍ଗରୁ ପତିତ ପାପୀ ପରେ ମଳଭୋଜୀ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଶୂକର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ତେଣୁ ମାଛର ମାଂସ, କଚ୍ଛପର ମାଂସ ଓ ହରିଣର ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 58
चाण्डालो जायते देवि कार्तिके मांसभक्षणात् । कार्तिकः सर्वपापघ्नः किञ्चिद्व्रतधरस्य हि ॥ ५८ ॥
ହେ ଦେବୀ! କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଚାଣ୍ଡାଳ ହୁଏ। କାର୍ତ୍ତିକ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ କେବଳ ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିର, ଯିଏ ଅଳ୍ପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରେ।
Verse 59
कार्तिके तु कृतादीक्षा नृणां जन्मनिकृंतनी । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दीक्षां कुर्वीत कार्तिके ॥ ५९ ॥
କାର୍ତ୍ତିକରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବା ଦୀକ୍ଷା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ବନ୍ଧନକୁ କାଟି ଦିଏ। ତେଣୁ ସର୍ବ ପ୍ରୟାସରେ କାର୍ତ୍ତିକରେ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 60
अदीक्षितस्य वामोरु कृतं सर्वं निरर्थकम् । पशुयोनिमवाप्नोति दीक्षया रहितो नरः ॥ ६० ॥
ହେ ବାମୋରୁ! ଯେ ଦୀକ୍ଷାହୀନ, ତାହାର କୃତ ସମସ୍ତ କର୍ମ ନିରର୍ଥକ ହୁଏ। ଦୀକ୍ଷାବିହୀନ ନର ପଶୁଯୋନି ପାଏ।
Verse 61
न गृहे कार्तिकं कुर्याद्विशेषेण तु कार्तिकीम् । तीर्थे हि कार्तिकीं कुर्वन्नरो याति हरेः पदम् ॥ ६१ ॥
ଗୃହେ କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ବିଶେଷକରି କାର୍ତ୍ତିକୀ ବ୍ରତ। ତୀର୍ଥରେ କାର୍ତ୍ତିକୀ ବ୍ରତ କରୁଥିବା ନର ହରିଙ୍କ ପଦ ପାଏ।
Verse 62
कार्तिके शुक्लपक्षस्य कृत्वा ह्येकादशीं नरः । प्रातर्दत्वा शुभान्कुंभान्प्रयाति हरिमंदिरम् ॥ ६२ ॥
କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଯେ ନର ବିଧିପୂର୍ବକ ଏକାଦଶୀ ପାଳନ କରି, ପ୍ରାତଃ ଶୁଭ କୁମ୍ଭ ଦାନ କରେ, ସେ ହରିମନ୍ଦିରକୁ ଯାଏ।
Verse 63
संवत्सरव्रतानां हि समाप्तिः कार्तिकं स्मृता । विवाहा यत्र दृश्यंते विष्णोर्नाभिसरोरुहे ॥ ६३ ॥
ସଂବତ୍ସର ବ୍ରତମାନଙ୍କର ସମାପ୍ତି କାର୍ତ୍ତିକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; କାରଣ ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭି-କମଳରେ ଦିବ୍ୟ ବିବାହ ଦେଖାଯାଏ।
Verse 64
दिनानि तत्र चत्वारि यथैकं वरावर्णिनि । विनोत्तरायणे कालं लग्नशुद्धिं विनापि च ॥ ६४ ॥
ହେ ବରବର୍ଣ୍ଣିନୀ! ସେଠାରେ ଚାରି ଦିନକୁ ଏକ ଦିନ ପରି ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଉତ୍ତରାୟଣ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାଳରେ ଲଗ୍ନଶୁଦ୍ଧି ନ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସମୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରେ।
Verse 65
दृश्यन्ते यत्र सम्बन्धाः पुत्रपौत्रविवर्द्धनाः । तस्मान्मोहिनि कर्तास्मि कार्तिके व्रतसेवनम् ॥ ६५ ॥
ଯେଉଁଠି ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ରବୃଦ୍ଧିକର ପରିବାରିକ ସମ୍ବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକ ଫଳିଫୁଲି ଦେଖାଯାଏ, ସେହିହେତୁ ହେ ମୋହିନୀ, ମୁଁ କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ ସେବନ କରିବି।
Verse 66
अशेषपापनाशाय तव प्रीतिविवृद्धये । मोहिन्युवाच । अहो माहात्म्यमतुलं कार्तिकस्य त्वयोरितम् ॥ ६६ ॥
“ସମସ୍ତ ପାପନାଶ ପାଇଁ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରୀତିବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ—” ଏହିପରି। ମୋହିନୀ କହିଲା: “ଆହା! ତୁମେ ଦୁଇଜଣ କହିଥିବା କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅତୁଳ।”
Verse 67
चातुर्मास्यव्रतानां हि विधिमुद्यापनं वद । पूर्णता येन भवतगि व्रतानां पृथिवीपते ॥ ६७ ॥
ହେ ପୃଥିବୀପତି, ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ରତମାନଙ୍କର ଉଦ୍ୟାପନ ବିଧି କହନ୍ତୁ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ବ୍ରତମାନେ ସମ୍ୟକ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଉଥାଏ।
Verse 68
अवैकल्यं भवेच्चैव व्रतं पुण्यफलस्य तु । राजोवाच । नक्तव्रती षड्रसेन ब्राह्मणं भोजयेत्प्रिये ॥ ६८ ॥
ବ୍ରତ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଅଭାବ ବିନା ପାଳିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁଣ୍ୟଫଳ ମିଳେ। ରାଜା କହିଲେ: “ହେ ପ୍ରିୟେ, ନକ୍ତବ୍ରତୀ ଷଡ୍ରସ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଉ।”
Verse 69
अयाचिते त्वनङ्काहं सहिरण्यं प्रदापयेत् । अमांसाशीभवेद्यस्त्तु गां प्रदद्यात्सदक्षिणाम् ॥ ६९ ॥
ଅଯାଚିତ ଦାନରେ ଚିହ୍ନବିହୀନ ଗାଈକୁ ସୁନା ସହିତ ଦାନ କରାଇବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଯେ ମାଂସତ୍ୟାଗୀ ହୋଇ ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣା ସହ ଗାଈ ଦାନ କରେ, ସେ ପୁଣ୍ୟର ଭାଗୀ ହୁଏ।
Verse 70
धात्रीस्नाने नरो दद्याद्दधिपायसमेव च । फलानां नियमे सुभ्रु फलदानं समाचरेत् ॥ ७० ॥
ଧାତ୍ରୀ-ସ୍ନାନ ସମୟରେ ନର ଦହି ସହିତ ଦୁଧରେ ପକା ପାୟସ ଦାନ କରୁ। ଏବଂ ଫଳ-ନିୟମ ବ୍ରତରେ, ହେ ସୁଭ୍ରୁ, ଯଥାବିଧି ଫଳଦାନ ଆଚରଣ କରୁ।
Verse 71
तैलत्यागे घृतं दद्याद्धृतत्यागे पयस्तथा । धान्यानां नियमे शालींस्तत्तद्धान्यमथापि वा ॥ ७१ ॥
ତେଲ-ତ୍ୟାଗ ବ୍ରତରେ ଘିଅ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଘିଅ-ତ୍ୟାଗରେ ସେହିପରି ଦୁଧ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଧାନ୍ୟ-ନିୟମ ବ୍ରତରେ ଶାଳି ଚାଉଳ, କିମ୍ବା ବ୍ରତାନୁସାରେ ସେହି ଧାନ୍ୟ ଦାନ କର।
Verse 72
दद्याद्भूशयने शय्यां तूलिकागंडकान्विताम् । पत्रभोजी नरोदद्याद्भाजनं घृतसंयुतम् ॥ ७२ ॥
ଭୂମିରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ବ୍ରତୀ ଗଦା ଓ ତକିଆ ସହିତ ଶୟ୍ୟା ଦାନ କରୁ। ପତ୍ରପାତ୍ରରେ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ନର ଘିଅ ସହିତ ଯଥୋଚିତ ପାତ୍ର ଦାନ କରୁ।
Verse 73
मौने घंटां तिलान्वापि सहिरण्यान्प्रदापयेत् । दंपत्योर्भोजनं कार्यमुभयोः शयनान्वितम् ॥ ७३ ॥
ମୌନ ବ୍ରତରେ ଘଣ୍ଟା, ତିଳ ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଦମ୍ପତିଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଜନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ଉଭୟଙ୍କୁ ଶୟନ ସାମଗ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 74
संभोगं दक्षिणोपेतं व्रतस्य परिपूर्तये । प्रातः स्नाने हयं दद्यान्निःस्नेहे घृतसक्तुकान् ॥ ७४ ॥
ବ୍ରତର ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ସମାପନ କର୍ମ (ଉଦ୍ୟାପନ) ଓ ନିୟତ ବିଧି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ ସମୟରେ ଘୋଡ଼ା ଦାନ କର; ଏବଂ ନିଃସ୍ନେହ (ତେଲବିହୀନ) ବ୍ରତ ପାଇଁ ଘିଅ ମିଶ୍ରିତ ସକ୍ତୁ ଦାନ କର।
Verse 75
नखराणां च केशानां धारणे दर्पणं ददेत् । उपानहौ प्रदद्यात्तु पादत्राणविवर्जने ॥ ७५ ॥
ନଖ ଓ କେଶର ଯଥାଯଥ ଧାରଣ-ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଦର୍ପଣ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ପାଦତ୍ରାଣ (ଜୁତା) ବିନା ଥିଲେ/ତ୍ୟାଗ କଲେ ପାଦୁକାର ଯୁଗଳ ଦାନ କର।
Verse 76
लवणस्य तु संत्यागे दातव्या सुरभिस्तथा । आमिषस्य परित्यागे सवत्सां कपिलां ददेत् ॥ ७६ ॥
ଲବଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ ସୁରଭି—ସୁଗନ୍ଧିତ, ଉତ୍ତମ ଦୁଗ୍ଧଦାୟିନୀ ଗାଈ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କଲେ ବଛଡ଼ା ସହିତ କପିଲା (ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ) ଗାଈ ଦାନ କର।
Verse 77
नित्यं दीपप्रदो यस्तु व्रतेऽभीष्टे सुरालये । स कांचनं तथा ताम्रं सघृतं दीपकं प्रिये ॥ ७७ ॥
ପ୍ରିୟେ! ଇଷ୍ଟ ବ୍ରତ ସମୟରେ ଦେବାଳୟରେ ଯେ ନିତ୍ୟ ଦୀପଦାନ କରେ, ସେ ଘୃତପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ତାମ୍ର ଦୀପକ ଅର୍ପଣ କରିଥାଏ।
Verse 78
प्रदद्याद्वाससा छत्रं वैष्णवे व्रतपूर्तये । एकांतरोपवासी तु क्षौमवस्त्रं प्रदापयेत् ॥ ७८ ॥
ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରତ ପୂର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଛତ୍ର ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ଏକାନ୍ତର (ଏକ ଦିନ ଛାଡ଼ି) ଉପବାସ କରେ, ସେ କ୍ଷୌମ (ତିସି/ଲିନେନ) ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କରୁ।
Verse 79
त्रिरात्रे कांचनोपेतां दद्याच्छय्यां स्वलंकृताम् । षड्ररात्राद्युपवासेषु शिबिकां छत्रसंयुताम् ॥ ७९ ॥
ତ୍ରିରାତ୍ର ବ୍ରତରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣସହିତ ସୁଶୋଭିତ ଶୟ୍ୟା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଷଡ୍ରାତ୍ର ଆଦି ଉପବାସରେ ଛତ୍ରସଂଯୁକ୍ତ ଶିବିକା (ପାଳଙ୍କି) ଦାନ କର।
Verse 80
सवाहपुरुषं पीनमनङ्वाहमथार्पयेत् । अजाविकं त्वेकभक्ते फलाहारे सुवर्णकम् ॥ ८० ॥
ତାପରେ ଯାନଯୋଗ୍ୟ, ପୁଷ୍ଟ ଓ ବଳବାନ ସେବକ ଏବଂ ଭାରବାହକକୁ ଅର୍ପଣ କରିବ। ଏକଭକ୍ତ କିମ୍ବା ଫଳାହାରୀ ବ୍ରତୀଙ୍କୁ ଦାନରୂପେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଛେଳି କିମ୍ବା ଭେଡ଼ ଦେବ।
Verse 81
शाकाहारे फलं दद्यात्सौवर्णं घृतसंयुतम् । रसानां चैव सर्वेषां त्यागेऽनुक्तस्य वापि च ॥ ८१ ॥
ଶାକାହାରୀ ବ୍ରତୀଙ୍କୁ ଦାନରୂପେ ଫଳ ଦେବ, ସହିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଘୃତ ଯୋଗ କରିବ। ସମସ୍ତ ରସ ତ୍ୟାଗରେ, କିମ୍ବା ଏଠାରେ ଅନୁକ୍ତ ତ୍ୟାଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ହିଁ।
Verse 82
दातव्यं राजतं पात्रं सौवर्ण वापि शक्तितः । यथोक्तस्याप्रदाने तु यथोक्ताकरणेऽपि वा ॥ ८२ ॥
ରଜତ ପାତ୍ର ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ମଧ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଯଥୋକ୍ତ ଦାନ ନ ଦିଆଗଲେ, କିମ୍ବା ଯଥୋକ୍ତ ବିଧି ନ କରାଗଲେ, କର୍ମ ଦୋଷପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
Verse 83
विप्रवाक्यं चरेत्सुभ्रु विष्णुस्मरणपूर्वकम् । वृथा विप्रवचो यस्तु मन्यते मनुजः शुभे ॥ ८३ ॥
ହେ ସୁଭ୍ରୁ! ବିଷ୍ଣୁସ୍ମରଣ ପୂର୍ବକ ବିପ୍ରଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ହେ ଶୁଭେ! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ବିପ୍ରବଚନକୁ ବ୍ୟର୍ଥ ଭାବେ ମାନେ—
Verse 84
दक्षिणां नैव दद्याद्वा स याति नरकेध्रुवम् । व्रतवैकल्यमासाद्य कुष्ठी चांधः प्रजायते ॥ ८४ ॥
ଦକ୍ଷିଣା ନ ଦିଲେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନରକକୁ ଯାଏ। ଏବଂ ବ୍ରତରେ ତ୍ରୁଟି ହେଲେ ସେ କୁଷ୍ଠୀ ଓ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଏ।
Verse 85
धरामराणां वचने व्यवस्थिता दिवौकसस्तीर्थगणा मखाश्च । को लंघयेत्सुभ्रु वचो हि तेषां श्रेयोभिकामो मनुजस्तु विद्वान् ॥ ८५ ॥
ଭୂମିଜ ଋଷିମାନେ ଓ ଅମରମାନଙ୍କ ବଚନରେ ଦେବଗଣ, ତୀର୍ଥସମୂହ ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ସୁନିୟମରେ ସ୍ଥାପିତ। ହେ ସୁଭ୍ରୁ! ଶ୍ରେୟ ଚାହୁଁଥିବା ବିଦ୍ୱାନ ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ସେମାନଙ୍କ ବଚନ ଲଂଘିବ?
Verse 86
इदं मया धर्मरहस्ययुक्तं विरंचये श्रीपतिना यथोक्तम् । प्रकाशितं तुभ्यमनन्यवाच्यं फलप्रदं माधवतुष्टिहेतुम् ॥ ८६ ॥
ହେ ବିରଞ୍ଚ (ବ୍ରହ୍ମା)! ଶ୍ରୀପତି (ବିଷ୍ଣୁ) ଯେପରି କହିଥିଲେ ସେପରି ଧର୍ମରହସ୍ୟଯୁକ୍ତ ଏହି ଉପଦେଶ ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରକାଶ କଲି। ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଫଳଦାୟକ ଓ ମାଧବଙ୍କ ତୁଷ୍ଟିର କାରଣ।
Verse 87
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे कार्तिकमाहात्म्यं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ ‘କାର୍ତ୍ତିକମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ନାମ ଦ୍ୱାବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
The chapter frames dīpa-dāna as a concentrated act of bhakti that ‘awakens’ auspicious merit during Viṣṇu’s Prabodhinī season; it is explicitly weighed against all dānas and declared equal to the merit of the entire Kārtika month when performed with devotion, making it an accessible yet high-yield Vrata-kalpa centerpiece.
It discourages performing the Kārtika/Kārtikī observance at home and elevates tīrtha-performance: observing the vow at a sacred ford (tīrtha) is said to lead to Hari’s abode, aligning Kārtika discipline with Tīrtha-māhātmya theology in the Uttara-bhāga.
Udyāpana is the concluding completion-rite that seals a vrata’s merit. The chapter insists that only a vow observed without deficiency yields full results; therefore it prescribes matched gifts (dāna) and priestly honorarium (dakṣiṇā) corresponding to each restraint (oil, salt, ground-sleeping, silence, etc.), and warns of negative karmic outcomes if dakṣiṇā or procedure is omitted.