ବସିଷ୍ଠ ଧର୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ରାଜଧର୍ମ ଶିଖାନ୍ତି—ଦୁଷ୍ଟ ନିଗ୍ରହ, ସଦା ସଚେତନତା, ବାଣିଜ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା, ଦାନ, କୁଟିଳତା ବର୍ଜନ, ଏବଂ କୋଷ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ବିବେକପୂର୍ବକ ପରିଚାଳନା; ଯେପରି ମଧୁମକ୍ଷୀ ପୁଷ୍ପରୁ ସାର ନେଇଥାଏ। ରାଜକୁମାର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ପିତାଙ୍କୁ ସୁଖସାମଗ୍ରୀ ଦେଇ, ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷାଭାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଶାସନରେ ପ୍ରଜା ପାପବିମୁଖ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି—ବୃକ୍ଷ ଫଳ ଦେଉଛି, କ୍ଷେତ୍ର ଧାନ୍ୟ ଦେଉଛି, ଗାଈ ଅଧିକ କ୍ଷୀର ଦେଉଛି, ପରିବାର ଶିଷ୍ଟ ରହୁଛି, ଚୋରଭୟ ନାହିଁ। ମାଧବ-ଦିନ ସଂପୃକ୍ତ ବ୍ରତକୁ ପରିବେଶ-ସ୍ଥିରତା ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ସହାୟକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ହରିଭକ୍ତିକୁ ସମାଜର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଧୁରା ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। ପରେ କଥା ମୋଡ଼ ନେଉଛି—ବୃଦ୍ଧ ରାଜା ପୁତ୍ରସଫଳତାରେ ଯେନେ ଯୌବନ ପାଇ ବିମୋହିନୀ/ମୋହିନୀରେ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି; କାମମୋହ ବଢ଼ି ଯାଇ, ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ଏମିତି ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି—ମାୟାର ବିବେକହରଣ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । सोऽनुज्ञातो महीपालः प्रियाभिः प्रियकामुकः । प्रहर्षमतुलं लेभे धर्मांगदमुवाच ह ॥ १ ॥
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— ଅନୁମତି ପାଇ ସେ ମହୀପାଳ, ପ୍ରିୟ ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନୁରକ୍ତ ହୋଇ, ଅତୁଳ ହର୍ଷ ପାଇଲେ; ପରେ ଧର୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 2
एतां द्वीपवतीं पृथ्वीं परिपालय पुत्रक । कृत्वा दुष्टवधं त्वादावप्रमत्तः सदोद्यतः ॥ २ ॥
ପୁତ୍ର, ଦ୍ୱୀପସହିତ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ପାଳନ କର। ପ୍ରଥମେ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ନିହତ କର; ସଦା ଅପ୍ରମାଦୀ ଓ ସଦା ପ୍ରସ୍ତୁତ ରୁହ।
Verse 3
सदावसरसंयुक्तः सदाचारनिरीक्षकः । सदा चेतनसंयुक्तः सदा वाणिज्यवल्लभः ॥ ३ ॥
ସେ ସଦା ଯଥାସମୟ ଅବସରରେ ସଂଯୁକ୍ତ, ସଦା ସଦାଚାରର ରକ୍ଷକ; ସଦା ଜାଗୃତ ଚେତନାରେ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ସଦା ବାଣିଜ୍ୟ-ବ୍ୟାପାରର ପ୍ରିୟ।
Verse 4
सदा भ्रमणशीलश्च सदा दानरतिर्भव । सदा कौटिल्यहीनश्च सदाचाररतः सदा ॥ ४ ॥
ସଦା ହିତକର କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଓ ଗତିଶୀଳ ହେଉ; ସଦା ଦାନରେ ଆସକ୍ତ ହେଉ। ସଦା କୁଟିଳତାହୀନ ହେଉ ଏବଂ ସଦା ସଦାଚାରରେ ରତ ହେଉ।
Verse 5
अपरं श्रृणु मे पुत्र यत्कर्त्तव्यं त्वयाधुना । अविश्वासस्तु सर्वत्र भूमिपानां प्रशस्यते ॥ ५ ॥
ହେ ପୁତ୍ର, ଏବେ ତୁମେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଆଉ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବତ୍ର ସାବଧାନତା—ଅର୍ଥାତ୍ ସହଜେ ବିଶ୍ୱାସ ନ କରିବା—ପ୍ରଶଂସିତ।
Verse 6
कोषस्य च परिज्ञानं जनानां जनवल्लभ । रसवद्द्रव्यमाकर्षेः पुष्पेभ्य इव षट्पदः ॥ ६ ॥
ହେ ଜନବଲ୍ଲଭ, କୋଷ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣ; ଏବଂ ଯେପରି ଭୃଙ୍ଗ ପୁଷ୍ପରୁ ମକରନ୍ଦ ଆକର୍ଷେ, ସେପରି ସର୍ବତ୍ରରୁ ରସଯୁକ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆକର୍ଷ କର।
Verse 7
त्वया पुत्रेण संप्राप्तं पुनरेवेह यौवनम् ॥ ७ ॥
ହେ ପୁତ୍ର, ତୁମ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏଠି ନିଜେ ପୁନର୍ବାର ଯୌବନ ପାଇଛି।
Verse 8
इमामपूर्वां वररूपमोहिनीं संप्राप्य भार्यां द्विजराजवक्त्राम् । सुखेन संयोज्य च तेऽद्य भारं सप्तोदधिद्वीपभवं प्ररंस्ये ॥ ८ ॥
ଏହି ଅପୂର୍ବ, ମୋହିନୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠରୂପବତୀ—ଗରୁଡରାଜ ସମ ମୁଖବାଳୀ—ବଧୂକୁ ପାଇ, ମୁଁ ଆଜି ସହଜରେ ତୁମକୁ ସପ୍ତସମୁଦ୍ର ଓ ଦ୍ୱୀପଜନ୍ୟ ଏହି ମହାଭାର ସହିତ ଯୋଗ କରି, ପରେ ତୁମ ପ୍ରଶଂସା ଘୋଷଣା କରିବି।
Verse 9
व्रीडाकरस्तात मनुष्यलोके समर्थपुत्रे सुरताभिकामी । भवेत्पिता चेद्ब्रलिभिश्च युक्तो जीर्णद्विजः श्वेतशिरोरुहश्च ॥ ९ ॥
ହେ ପ୍ରିୟ, ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ସମର୍ଥ ପୁଅମାନେ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଭାଜିପଡ଼ା ଚର୍ମ ଓ ଧଳା କେଶଯୁକ୍ତ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱିଜ ପିତା ଯଦି ଏବେ ମଧ୍ୟ ସୁରତସୁଖ ଚାହେ, ତାହା ଲଜ୍ଜାକର।
Verse 10
जीर्णोऽप्यजीर्णस्तव सौख्यवृद्धो वांछे इमां लोकवरां वरार्हाम् । संत्यज्य देवान्मम हेतुमागतामनंगबाणाभिहतां सुनेत्राम् ॥ १० ॥
ମୁଁ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ଦ୍ୱାରା ସୁଖବୃଦ୍ଧି ହୋଇ ମୋତେ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ପରି ଲାଗେ। ଲୋକର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବରାର୍ହ—କାମବାଣରେ ଆହତ—ସୁନେତ୍ରାକୁ ମୁଁ ଚାହେ; ସେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ମୋ ଆକାଙ୍କ୍ଷାର କାରଣରୂପେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛି।
Verse 11
कामं रमिष्ये द्रुतकां चनाभां ह्येकांतशीलः परिपूर्णचेताः । भूत्वा तु गुप्तो वननिर्झरेषु रम्येषु दिव्येषु नदीतटेषु ॥ ११ ॥
ଏକାନ୍ତପ୍ରିୟ ଓ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣଚିତ୍ତ ହୋଇ, ମୁଁ ସେଇ ଦ୍ରୁତଗାମିନୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣକାନ୍ତିମତୀ ସହ ନିଶ୍ଚୟ ରମିବି—ବନର ନିର୍ଝରମାନଙ୍କ ପାଖରେ, ରମ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ନଦୀତଟମାନେ ଗୁପ୍ତ ରହି।
Verse 12
इयं पुरंध्री मम जीविताधिका सुखेन धार्या त्रिदिवैकनारी । अस्यास्तु हेतोर्विबुधा विमूढा यथा रमायै धरणीशसंघाः ॥ १२ ॥
ଏହି ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ; ତାକୁ ସହଜରେ ପାଳନ-ପୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ତ୍ରିଦିବର ଏକମାତ୍ର ଅନୁପମା ନାରୀ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି—ଯେପରି ରମା (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ପାଇଁ ରାଜମଣ୍ଡଳୀ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ।
Verse 13
तद्वाक्यमाकर्ण्य पितुः सुबुद्धिः प्रणम्य भक्त्या जननीसमेतम् । नृपोत्तमं तं नृपनन्दनोऽसौ दिदेश भोगार्थमनेकवित्तम् ॥ १३ ॥
ପିତାଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ସେ ସୁବୁଦ୍ଧି ରାଜକୁମାର ମାତା ସହିତ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କଲା। ପରେ ରାଜନନ୍ଦନ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୃପଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ରାଜସୁଖ ପାଇଁ ଅପାର ଧନ ଦେଲା।
Verse 14
आज्ञाविधेयांस्तु पितुर्नियोज्य दासांश्च दासीश्च हिरण्यकंठीः । मत्स्यध्वजार्त्तस्य सुखाय पुत्रस्ततो महीरक्षणमाचचार ॥ १४ ॥
ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନୁଥିବା ଦାସ ଓ ଦାସୀମାନଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାରରେ ଭୂଷିତ କରି ନିଯୁକ୍ତ କରି—ଆର୍ତ୍ତ ମତ୍ସ୍ୟଧ୍ୱଜଙ୍କ ସୁଖ ପାଇଁ—ପୁତ୍ର ପରେ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲା।
Verse 15
नृपैस्तुतो धर्मविभूषणोऽसौ समावृतो द्वीपवतीं समग्राम् । तस्येत्थमुर्वीं चरतश्च भूप न पापबुद्धिं कुरुते जनौघः ॥ १५ ॥
ନୃପମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ, ସେ ଧର୍ମର ଭୂଷଣ, ଦ୍ୱୀପସହିତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଆବୃତ କରି ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ହେ ଭୂପ! ସେ ଏପରି ଜଗତ୍ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ଜନସମୂହ ପାପବୁଦ୍ଧି କରେନାହିଁ।
Verse 16
न चापि वृक्षः फलपुष्पहीनो न क्षेत्रमासीद्यवशालिहीनम् । स्रवंति गावो घटपूरदुग्धं घृताधिकं शर्करवत्सुमिष्टम् ॥ १६ ॥
କୌଣସି ବୃକ୍ଷ ଫଳ-ପୁଷ୍ପହୀନ ନଥିଲା, କୌଣସି କ୍ଷେତ୍ର ଯବ କିମ୍ବା ଧାନହୀନ ନଥିଲା। ଗାଈମାନେ ଘଟ ପୂରା ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଧ ସ୍ରବଣ କରୁଥିଲେ—ଘୃତସମୃଦ୍ଧ, ଶର୍କରା ମିଶିଥିବା ପରି ଅତିମିଷ୍ଟ।
Verse 17
क्षीरं सुपेयं सकलार्तिनाशनं पापापहं पुष्टिविवर्धनं च । जनो न कश्चिद्विभवस्य गोप्ता भर्तुहिं भार्या न कटूक्तिवादिनी ॥ १७ ॥
କ୍ଷୀର ପାନ କରିବାକୁ ଅତି ଶ୍ରେୟସ୍କର; ଏହା ସମସ୍ତ ଆର୍ତ୍ତି ନାଶ କରେ, ପାପ ହରେ ଓ ପୁଷ୍ଟି ବଢ଼ାଏ। କିନ୍ତୁ ବିଭବର ସତ୍ୟ ରକ୍ଷକ କେହି ନୁହେଁ—ଭର୍ତ୍ତା ପାଇଁ କଟୁକଥା ନ କହୁଥିବା ଭାର୍ଯ୍ୟା ହିଁ ସତ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ।
Verse 18
पुत्रो विनीतः पितृशासने रतो वधूः स्थिता हस्तपुटे च श्वश्रोः । द्विजोपदेशे हि जनो व्यवस्थितो वेदोक्तधर्माचरणाद्द्विजोत्तमाः ॥ १८ ॥
ପୁତ୍ର ପିତାଙ୍କ ଶାସନରେ ବିନୀତ ଓ ନିରତ ରହେ; ବହୁ ସାଶୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହେ। ଲୋକେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ବେଦୋକ୍ତ ଧର୍ମାଚରଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ) ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 19
न भुंजते माधववासरे जना न यांति शोषं भुविः निम्नगास्तु । संभुज्य माना नहि यांति संपदः संभोगयुक्तैरपि मानवैः क्षयम् ॥ १९ ॥
ମାଧବଙ୍କ ଦିନରେ ଯଦି ଲୋକେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ପୃଥିବୀ ଓ ନଦୀମାନେ ଶୁଷ୍କ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଯଥାବିଧି ମାନ-ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସହ ଉପଭୋଗ କରାଯାଇଥିବା ସମ୍ପଦ, ଭୋଗରେ ଲୀନ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ପାଉନାହିଁ।
Verse 20
विवृद्धिमायांति जलैरिवोर्द्ध्वं दूर्वातृणं शाद्वलतामुपैति । कृती च लोको ह्यभवत्समस्तो धर्मांगदे पालनसंप्रवृत्ते ॥ २० ॥
ଜଳ ସିଞ୍ଚନରେ ଦୂର୍ବା ଘାସ ଉପରକୁ ବଢ଼ି ଘନ ଶ୍ୟାମଳ ଶାଦ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେପରି ସବୁ କିଛି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ଯେତେବେଳେ ରକ୍ଷା ଓ ପାଳନ-ଶାସନ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ସମଗ୍ର ଲୋକ ସଫଳ ଓ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହେଲା।
Verse 21
भुक्त्वा तु सौख्यानि च यांति मानवा हरेः पदं तद्दिनसेवनेन । द्वाराणि सध्वान्तनिशासु भूप गुप्तानि कुर्वंति न दस्यु भीताः ॥ २१ ॥
ସାଂସାରିକ ସୁଖ ଭୋଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେହି ପବିତ୍ର ଦିନର ସେବାଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଶେଷେ ହରିଙ୍କ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ହେ ରାଜନ, ଘୋର ଅନ୍ଧକାର ରାତିରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଦ୍ୱାର ରକ୍ଷାରେ ବନ୍ଦ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଦସ୍ୟୁଭୟ ନଥାଏ।
Verse 22
न चापि गोपेषु ददंति वृत्तिं स्वेच्छाचरा मंदिरमाव्रजंति । क्षीरं क्षरंत्यो घटवत्सुभूरिशो वत्सप्रियाः शांतिकराश्च गावः ॥ २२ ॥
ସେମାନେ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଗୋପମାନଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ବିଚରଣ କରି ନିଜେ ମନ୍ଦିରକୁ ଆସନ୍ତି। ଘଟରେ ପ୍ରଚୁର କ୍ଷୀର ଝରାଇଥିବା, ବଛାପ୍ରିୟ ସେହି ଗାଈମାନେ ଶାନ୍ତି ଓ ମଙ୍ଗଳର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 23
अकृष्टपच्या धरणी समस्ता प्ररूढसस्या किल लांगलं विना । मातुः पयोभिः शिशवः सुपुष्टा भर्तुः प्रयोगैः प्रमदाः सुपुष्टाः ॥ २३ ॥
କୁହାଯାଏ—ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଚାଷ ନକରି, ହଳ ବିନା ମଧ୍ୟ ଧାନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଥିଲା। ମାତୃଦୁଗ୍ଧରେ ଶିଶୁମାନେ ସୁପୁଷ୍ଟ ହୁଅଥିଲେ, ଏବଂ ପତିଙ୍କ ପ୍ରୟାସରେ ନାରୀମାନେ ସୁପରିପାଳିତ ଥିଲେ।
Verse 24
नृपैः सुगुप्तास्तु जनाः सुपुष्टाः सत्याभियुक्तो हि वृषः सुपुष्टः । एवंविधे धर्मरतिप्रधाने जने प्रवृत्ते हरिभक्तियुक्ते । संरक्ष्यमाणे हि नृपात्मजेन जगाम कालः सुखहे तुभूतः ॥ २४ ॥
ରାଜାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ହେବାରୁ ପ୍ରଜା ସୁପୁଷ୍ଟ ହେଲେ; ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଯୁକ୍ତ ଧର୍ମରୂପୀ ବୃଷ ମଧ୍ୟ ସବଳ ହେଲା। ଏପରି ଧର୍ମରତି-ପ୍ରଧାନ, ହରିଭକ୍ତିରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଜନସମାଜରେ, ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ତଳେ କାଳ ଯେନ ସୁଖର ହେତୁ ମାତ୍ର ହୋଇ ଗତି କଲା।
Verse 25
निरामयो भूतिसमन्वितश्च सभूरिवर्षोत्सवकारकश्च । पृथ्वीपतिश्चातिविमोहितश्च विमोहिनीचेष्टितसौख्ययुक्तः ॥ २५ ॥
ସେ ନିରାମୟ ହୋଇ ଐଶ୍ୱର୍ୟସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପ୍ରଚୁର ବର୍ଷା ଓ ଉତ୍ସବର କାରଣ ହୁଏ। ସେ ପୃଥିବୀର ଅଧିପତି ମଧ୍ୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୋହିତ—ବିମୋହିନୀ (ମାୟା)ର ଚେଷ୍ଟାଜନିତ ସୁଖରେ ରତ ରହେ।
Verse 26
दिनं न जानाति न चापि रात्रिं मासं च पक्षं च स वत्सरं च । अतीव मुग्धः सुरतेन तस्या विरंचिपुत्र्याः शुभचेष्टितायाः ॥ २६ ॥
ବିରଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ କନ୍ୟା, ଶୁଭ ଓ ମନୋହର ଚେଷ୍ଟାଯୁକ୍ତ ତାଙ୍କ ସହ ସୁରତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ସେ ଦିନ ନ ଜାଣିଲା, ରାତି ନ ଜାଣିଲା; ମାସ, ପକ୍ଷ, ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ନ ଜାଣିଲା।
Verse 27
विमोहिनीसंगमने नृपस्य बभूव शक्तिस्त्वधिका मनोजे । यथा यथा सेवत एव भूपस्तथा तथा वृद्धिमियर्ति वीर्यम् । पक्षेषु शुक्लेष्विव शीतभानुर्न क्षीयते संततसेवनेन ॥ २६ ॥
ବିମୋହିନୀ ସହ ସଙ୍ଗମରେ ରାଜାଙ୍କ କାମଶକ୍ତି ଅଧିକ ହେଲା। ଭୂପ ଯେତେ ଯେତେ ଭୋଗ କରେ, ସେତେ ସେତେ ତାଙ୍କ ବୀର୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି, ନିରନ୍ତର ସେବନରେ ମଧ୍ୟ ତାହା କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 28
वृंदारकः पीतसुधारसो यथा संस्पृश्य संस्पृश्य पुनर्नवोऽसौ । पिबंस्तु पानं सुमनोहरं हि श्रृण्वंस्तु गीतं सुपदप्रयुक्तम् ॥ २७ ॥
ଯେପରି ଦେବତା ଅମୃତରସର ସାରକୁ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ପର୍ଶ କରି ନିତ୍ୟ ନବୀନ ହୁଏ, ସେପରି ଯେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ପାନ ପିଏ ଏବଂ ସୁପଦରେ ଯୁକ୍ତ ଗୀତ ଶୁଣେ, ତାହାର ମନ ପୁନଃପୁନଃ ନବତା ପାଏ।
Verse 29
पश्यंश्च रूपं स नितंबिनीनां स्पृशन्स्पृशन्मोहिनिवक्त्रचंद्रम् । विमर्द्दमानस्तु करेण तुंगौ सुखेन पीनौ पिशितोपरूढौ ॥ २९ ॥
ସେ ନିତମ୍ବିନୀମାନଙ୍କ ରୂପକୁ ନିହାରି, ମୋହିନୀର ଚନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ମୁଖକୁ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ହାତରେ ତାହାର ଉଚ୍ଚ, ପୀନ, ସୁଗଠିତ ସ୍ତନଦ୍ୱୟକୁ ସୁଖରେ ମୃଦୁ ମର୍ଦନ କଲା।
Verse 30
घनस्तनौ कांचनकुंभतुल्यौ प्रच्छादितौ हारविभूषणेन । वलित्रयं नातिविवर्द्धमानं मनोहरं लोमशराजिशोभम् ॥ ३० ॥
ତାହାର ଘନ ସ୍ତନଦ୍ୱୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭ ସଦୃଶ, ହାର-ଭୂଷଣରେ ପ୍ରଚ୍ଛାଦିତ; ଏବଂ କଟିର ତିନିଟି ଭାଜ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବେ ଉଦ୍ଭାସିତ ନୁହେଁ—ମନୋହର, ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୋମରେଖାର ଶୋଭାରେ ଶୋଭିତ।
Verse 31
स्तनस्य रूपं परितो विलोक्य दध्रे वरांग्याः शुभलोचनायाः । नहीदृशं चारुतरं नितांतं नितंबिनीनां मनसोऽभिरामम् ॥ ३१ ॥
ସେ ଶୁଭଲୋଚନା ଵରାଙ୍ଗୀର ସ୍ତନରୂପକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ନିହାରି ବିସ୍ମୟାକୁଳ ହେଲା; ନିତମ୍ବିନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର, ମନକୁ ହରିନେବା ସୌନ୍ଦର୍ୟ ସେ କେବେ ଦେଖିନଥିଲା।
Verse 32
यादृग्विधं मोहिनमोहनार्थं विनिर्मितं यद्विधिना स्वरूपम् । मृगेंद्रशत्रोःकरसन्निकाशे जंघे विलोमे द्रुतकांचनाभे ॥ ३२ ॥
ମୋହିନୀକୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ବିଧାତା ଯେପରି ସ୍ୱରୂପ ଗଢ଼ିଥିଲେ—ତାହାର ଜଂଘା ମୃଗେନ୍ଦ୍ରଶତ୍ରୁର କରସଦୃଶ; ରୋମ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ପଡ଼ିଥିଲା, ଏବଂ ଦେହ ଦ୍ରୁତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା।
Verse 33
शशांककांतिर्द्दशनस्य पंक्तिर्निगूढगुल्फे जनमोहनार्थम् । आपादशीर्षं किल तत्स्वरूपं संपश्यतच्चारुविशालनेत्र्याः ॥ ३३ ॥
ତାହାର ଦନ୍ତପଙ୍କ୍ତି ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା; ଜନମୋହନାର୍ଥେ ତାହାର ଗୁଲ୍ଫଦେଶ ସୂକ୍ଷ୍ମଭାବେ ଗୁପ୍ତ ଥିଲା। ପାଦରୁ ଶିର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଇ ବିଶାଳନେତ୍ରୀ ସୁନ୍ଦରୀର ସମଗ୍ର ରୂପ ସେ ଦେଖିଲା॥ ୩୩ ॥
Verse 34
मेने सुराणामधिकं हि राजा कृतार्थमात्मानमतीव हर्षात् । अहो सुतन्वी विपुलेक्षणेयं याचिष्यते यच्च तदेव देयम् ॥ ३४ ॥
ଅତ୍ୟଧିକ ହର୍ଷରେ ରାଜା ନିଜକୁ ଦେବମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ କୃତାର୍ଥ ମନେ କଲା। ସେ ଭାବିଲା—“ଆହା! ଏହି ସୁତନ୍ୱୀ, ବିଶାଳନେତ୍ରୀ ଯାହା ଯାଚିବ, ସେହିଟି ନିଶ୍ଚୟ ଦେବା ଉଚିତ।”॥ ୩୪ ॥
Verse 35
अस्यास्तु रम्ये सुरते शुभाया दास्यामि चांते निजवित्तजातम् । सुदुर्लभं देयमदेयमन्यैर्दास्यामि चास्या यदि वाप्यदेयम् ॥ ३५ ॥
ଏହି ଶୁଭ ଓ ରମ୍ୟ ସୁରତ ସମାପ୍ତି ପରେ ମୋର ନିଜ ଧନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ କିଛି ମୁଁ ତାକୁ ଦେବି। ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ—ଅନ୍ୟେ ଦିଅନ୍ତୁ କି ନ ଦିଅନ୍ତୁ—ସାଧାରଣତଃ ଅଦେୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତାକୁ ଦେବି॥ ୩୫ ॥
Verse 36
यद्यप्यदेयं मम जीवितं हि याचिष्यते चेद्यदि हेमवर्णा । दास्यामि चेदं न विचारयिष्ये पुत्रं विना नास्ति नदेयमस्याः ॥ ३६ ॥
ମୋର ଜୀବନ ଯଦିଓ ଅଦେୟ, ତଥାପି ସେ ହେମବର୍ଣ୍ଣା ଯଦି ତାହା ଯାଚେ, ମୁଁ ତାହା ମଧ୍ୟ ଦେବି; କୌଣସି ଭାବନା କରିବି ନାହିଁ। ତାହାର ପୁତ୍ର ବ୍ୟତୀତ ତାହା ପାଇଁ ଅଦେୟ କିଛି ନାହିଁ॥ ୩୬ ॥
Verse 37
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीप्रणयवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ “ମୋହିନୀପ୍ରଣୟବର୍ଣ୍ଣନ” ନାମକ ଊନବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା॥ ୧୯ ॥
It encodes a śāstric ideal of artha-management: the king should extract the ‘essence’ of resources (revenue, value, talent) without harming the source—balancing protection, taxation, and welfare so prosperity remains renewable and dharma-aligned.
Even when a kingdom is orderly and prosperous, personal indulgence can eclipse viveka (discernment). The king’s readiness to give even the ‘not-to-be-given’ signals how kāma amplified by māyā destabilizes ethical boundaries, a classic purāṇic caution for rulers.