ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବସୁ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିର୍ମଳ ଶୁଦ୍ଧ-ଚେତନା ଓ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ୟୋତି; ସେ ଗୋଲୋକରେ ନିତ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତି ଭାବେ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦୁଇ ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ରହ୍ମରୂପେ ବିରାଜିତ (1–5)। ବୃନ୍ଦାବନ, ଗୋ, ଗୋପ, ବୃକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀ ଆଦି ସହ ଗୋଲୋକର ପବିତ୍ର ପରିବେଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ପ୍ରଳୟକାଳେ ତତ୍ତ୍ୱ-ପରିଚୟ ଆବୃତ ହୁଏ ବୋଲି ସୂଚନା ମିଳେ (3–5)। ପରେ ତେଜୋମୟ ଦର୍ଶନ—ଯୁବ ଶ୍ୟାମ, ବେଣୁଧର, ଦ୍ୱିଭୁଜ ପ୍ରଭୁ; ତାଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ରାଧା ବିରାଜିତ। ରାଧା ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣା, ପ୍ରକୃତିରୁ ପରେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ଅଭିନ୍ନ (6–9)। ପରମ କାରଣ ଅନିର୍ବଚନୀୟ; ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଧାନତଃ ଧ୍ୟାନମାର୍ଗ, ଭକ୍ତମାନେ ତଥାପି ପୁନଃପୁନଃ ଚତୁର୍ଭୁଜ ପ୍ରକାଶରୂପ ଦେଖନ୍ତି; ଲକ୍ଷ୍ମୀ–ସନତ୍କୁମାର–ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ–ନାରାୟଣ–ବ୍ରହ୍ମା–ଧର୍ମପୁତ୍ର ପରମ୍ପରାରେ ନାରଦଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି (10–21)। ପରେ ଲୀଳା-ତତ୍ତ୍ୱ, ଦେବୀମାନଙ୍କ ଏକତା (ରାଧା=ଲକ୍ଷ୍ମୀ/ସରସ୍ୱତୀ/ସାବିତ୍ରୀ; ହରି=ଦୁର୍ଗା), ଶକ୍ତିର ସତୀ/ପାର୍ବତୀ ଆଦି ପ୍ରକାଶ, ଏବଂ ଶେଷରେ ‘ନେତି ନେତି’ ସହ ସାଧନା—ଶରଣାଗତିର ପ୍ରକାର, ପ୍ରକଟ ମନ୍ତ୍ରବିଧାନ, ଗୁରୁଭକ୍ତି, ବୈଷ୍ଣବ-ସମ୍ମାନ, ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ ଓ ଉତ୍ସବ-ବ୍ରତାଚରଣ (22–48)।
Verse 1
वसुरुवाच । योऽसौ निरंजनो देवश्चित्स्वरूपी जनार्दनः । ज्योतीरूपो महाभागे कृष्णस्तल्लक्षणं श्रृणु ॥ १ ॥
ବସୁ କହିଲେ—ଯେ ସେ ନିରଞ୍ଜନ ଦେବ ଜନାର୍ଦନ, ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଏବଂ ଯିଏ ଜ୍ୟୋତିରୂପ; ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ! ସେଇ କୃଷ୍ଣ—ତାଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ।
Verse 2
गोलोके स विभुर्नित्यं ज्योतिरभ्यंतरे स्थितः । एक एव परं ब्रह्म दृश्यादृष्यस्वरूपधृक् ॥ २ ॥
ଗୋଲୋକରେ ସେ ବିଭୁ ନିତ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତି ରୂପେ ଅନ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେଇ ଏକମାତ୍ର ପରବ୍ରହ୍ମ, ଯିଏ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ—ଦୁହିଁ ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 3
तस्मिँल्लोके तु गावो हि गोपा गोप्यश्च मोहिनि । वृन्दावनं पूर्वतश्च शतश्रृंगस्तथा सरित् ॥ ३ ॥
ହେ ମୋହିନୀ! ସେଇ ଲୋକରେ ଗାଈ, ଗୋପ ଓ ଗୋପୀମାନେ ଅଛନ୍ତି; ଏବଂ ପୂର୍ବଦିଗରେ ବୃନ୍ଦାବନ, ଶତଶୃଙ୍ଗ ପର୍ବତ ଓ ପବିତ୍ର ସରିତା ଅଛି।
Verse 4
विरजा नाम वृक्षाश्च पक्षिणश्च पृथग्विधाः । यावत्कालं तु प्रकृतिर्जागर्ति विधिनंदिनि ॥ ४ ॥
ହେ ବିଧିନନ୍ଦିନି! ‘ବିରଜା’ ନାମର ବୃକ୍ଷ ଅଛି, ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରକୃତି ଯେତେଦିନ ଜାଗ୍ରତ ଓ କ୍ରିୟାଶୀଳ ରହେ, ସେତେଦିନ ସେମାନେ ତେମିତି ରହନ୍ତି।
Verse 5
तावत्कालं तु गोलोके दृश्य एव विभुः स्थितः । लये सुप्ता गवाद्यास्तु न जानंति विभुं परम् ॥ ५ ॥
ସେତେକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୋଲୋକରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ଗାଈ ଆଦି ପ୍ରାଣୀ ନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ହୋଇ ପରମ ବିଭୁଙ୍କୁ ଚିହ୍ନନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 6
ज्योतिःसमूहांतरतः कमनीयवपुर्द्धरः । किशोरो जलदश्यामः पीतकौशांबरावृतः ॥ ६ ॥
ଜ୍ୟୋତିର ସମୂହର ଅନ୍ତରୁ ଏକ ମନୋହର ଦେହଧାରୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ—କିଶୋର, ଜଳଦ-ଶ୍ୟାମ, ଏବଂ ପୀତ କୌଶେୟ ବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ।
Verse 7
द्विभुजो मुरलीहस्तः किरूटादिविभूषितः । आस्ते कैवल्यनाथस्तु राधावक्षस्थलोज्ज्वलः ॥ ७ ॥
ସେ ଦ୍ୱିଭୁଜ, ହାତରେ ମୁରଳୀ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, କିରୀଟ ଆଦି ଆଭୂଷଣରେ ବିଭୂଷିତ। ସେଇ କୈବଲ୍ୟନାଥ ଆସୀନ, ଯାହାଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ରାଧାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
Verse 8
प्राणाधिकप्रियतमा सा राधाराधितो यया । सुवर्णवर्णा देवी सा चिद्रूपा प्रकृतेः परा ॥ ८ ॥
ସେ ପ୍ରାଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟତମା; ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଧାଙ୍କ ଆରାଧନା ହୁଏ। ସେଇ ଦେବୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣା, ଚିଦ୍ରୂପା, ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ପରେ।
Verse 9
तयोर्देहस्थयोर्नास्ति भेदो नित्यस्वरूपयोः । धावल्यदुग्धयोर्यद्वत्पृथिवीगंधयोर्यथा ॥ ९ ॥
ଏକେ ଦେହରେ ଅବସ୍ଥିତ ନିତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ ନାହିଁ; ଯେପରି ଦୁଧରୁ ଧବଳତା ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ପୃଥିବୀରୁ ଗନ୍ଧ ଅଲଗା ନୁହେଁ।
Verse 10
तत्कारणं कारणानां निर्द्देष्टुं नैव शक्यते । वेदानिर्वचनीयं यत्तद्वक्तुं नैव शक्यते ॥ १० ॥
କାରଣମାନଙ୍କର ପରମ କାରଣକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରି ଦେଖାଇବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଯାହା ବେଦମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅବ୍ୟାଖ୍ୟେୟ, ତାହାକୁ କଥାରେ କହିହେବ ନାହିଁ।
Verse 11
ज्योतिरंतरतः प्रोक्तं यद्रूपं श्यामसुंदरम् । शिवेन दृष्टं तद्रूपं कदाचिद्ध्यानगोचरम् ॥ ११ ॥
ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତି ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ସେଇ ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର ରୂପକୁ ଶିବ ଏକଦା ଦେଖିଥିଲେ; ସେ ରୂପ କେବେ କେବେ ଧ୍ୟାନର ଗୋଚର ହୁଏ।
Verse 12
ततः प्रभृति जानंति गोलोकाख्यानमीप्सितम् । नारदाद्या विधिसुते सनकाद्याश्च योगिनः ॥ १२ ॥
ସେହି ସମୟରୁ, ହେ ବିଧିସୁତ, ‘ଗୋଲୋକ’ ନାମକ ଇପ୍ସିତ ଆଖ୍ୟାନକୁ ନାରଦ ଆଦି ଏବଂ ସନକ ଆଦି ଯୋଗୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି।
Verse 13
श्रुतं ध्यायंति तं सर्वे न तैर्दृष्टं कदाचन । साक्षाद्द्रष्टुं तु तपते शिवोऽद्यापि सनातनः ॥ १३ ॥
ସମସ୍ତେ ଶ୍ରୁତିରେ ଶୁଣିଥିବା ରୂପରେ ମାତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ କେବେ ଦେଖିନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ସନାତନ ଶିବ ଆଜି ମଧ୍ୟ ତପ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 14
नैव पश्यति तद्रूपं ध्यायति ध्यानगोचरम् । कदाचित्क्रीडतोर्देवि राधामाधवयोर्वपुः ॥ १४ ॥
ସେ ସେହି ରୂପକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖେ ନାହିଁ; ଧ୍ୟାନଗୋଚର ଯାହା, ତାହାକୁ ହିଁ ଧ୍ୟାନ କରେ। ହେ ଦେବୀ, କେବେ କେବେ କ୍ରୀଡାରତ ରାଧା-ମାଧବଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦେହକୁ ସ୍ମରେ॥୧୪॥
Verse 15
द्विधाभूतमभूत्तत्र वामांगं तु चतुर्भुजम् । समानरूपावयवं समानांबरभूषणम् ॥ १५ ॥
ସେଠାରେ ସେହି ରୂପ ଦ୍ୱିଧା ହେଲା; ବାମ ଅଂଶ ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପ ଧାରଣ କଲା। ଅଙ୍ଗ-ଅବୟବ ସମାନ, ଏବଂ ବସ୍ତ୍ର-ଭୂଷଣ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଥିଲା॥୧୫॥
Verse 16
तद्वद्राधास्वरूपं च द्विधारूपमभूत्सति । ताभ्यां दृष्टं तत्स्वरूपं साक्षात्तावपि तत्समौ ॥ १६ ॥
ସେହିପରି ରାଧାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିରୂପ ହେଲା। ସେଇ ଦୁଇଜଣ ସାକ୍ଷାତ୍ ସେହି ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖିଲେ; ଏବଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ମୂଳ ରୂପ ସମାନ ଥିଲେ॥୧୬॥
Verse 17
चतुर्भुजं तु यद्रूपं लक्ष्मीकांतं मनोहरम् । तद्दृष्टं तु शिवाद्यैश्च भक्तवृन्दैरनेकशः ॥ १७ ॥
ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତଙ୍କ ସେହି ମନୋହର ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପକୁ ଶିବ ଆଦି ଏବଂ ଅନେକ ଭକ୍ତବୃନ୍ଦ ବହୁବାର ଦର୍ଶନ କରିଛନ୍ତି॥୧୭॥
Verse 18
सकृत्तु ब्रह्मणा दृष्टं देवि रूपं चतुर्भुजम् । सृष्टिकार्यप्रमुग्धेन दर्शितं कृपया स्वयम् ॥ १८ ॥
ହେ ଦେବୀ, ଏକଥର ବ୍ରହ୍ମା ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପକୁ ଦେଖିଥିଲେ; ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟରେ ମୋହିତ ହୋଇ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ହେବାବେଳେ, ତୁମେ ସ୍ୱୟଂ କୃପାକରି ସେହି ରୂପ ଦର୍ଶାଇଥିଲା॥୧୮॥
Verse 19
लक्ष्म्या सनात्कुमाराय वर्णितं विधिनंदिनि । विष्वक्सेनाय तूद्दिष्टं स्वरूपं तत्त्वमूर्तये ॥ १९ ॥
ହେ ବିଧିନନ୍ଦିନୀ! ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ତତ୍ତ୍ୱମୂର୍ତ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ; ସେହି ସ୍ୱରୂପ ବିଷ୍ୱକ୍ସେନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉପଦେଶ ହେଲା।
Verse 20
नारायणेन विधिजे ततो ध्यायंति सर्वशः । धर्मपुत्रेण देवेशि नारदाय समीरितम् ॥ २० ॥
ତାପରେ ନାରାୟଣ ଏହାକୁ ବିଧିଜ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଘୋଷଣା କଲେ; ତାହା ପରେ ସର୍ବତ୍ର ଏହାର ଧ୍ୟାନ ହୁଏ। ହେ ଦେବେଶୀ! ଧର୍ମପୁତ୍ର ଏହାକୁ ନାରଦଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିଥିଲେ।
Verse 21
गोलोकवर्णनं सर्वं राधाकृष्णमयं तथा । या तु राधा विधिसुते देवी देववरार्चिता ॥ २१ ॥
ଏହିପରି ଗୋଲୋକର ସମଗ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା ରାଧାକୃଷ୍ଣମୟ। ଏବଂ ସେଇ ରାଧା, ହେ ବିଧିସୁତେ, ଦେବୀ—ଯାହାଙ୍କୁ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ମଧ୍ୟ ଆରାଧନା କରନ୍ତି।
Verse 22
सा स्वयं शिवरूपाभूत्कौतुकेन वरानने । तदृष्ट्वा सहसाश्चर्यं कृष्णो योगेश्वरेश्वरः ॥ २२ ॥
ହେ ବରାନନେ! ସେ କୌତୁକବଶେ ନିଜେ ଶିବରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ତାହା ଦେଖି ଯୋଗେଶ୍ୱରେଶ୍ୱର କୃଷ୍ଣ ହଠାତ୍ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲେ।
Verse 23
मूलप्रकृतिरूपं तु दध्रे तत्समयोचितम् । विपरीतं वपुर्धृत्वा वामदेवो मुदान्वितः ॥ २३ ॥
ତେବେ ଆନନ୍ଦିତ ବାମଦେବ ସେହି ସମୟୋଚିତ ମୂଳପ୍ରକୃତିର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ ଏବଂ ବିପରୀତ (ଉଲ୍ଟା/ବିରୋଧୀ) ଦେହରୂପ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 24
ध्यायेदहर्निशं देवं दुर्गारूप धरं हरिम् । या राधा सैव लक्ष्मीस्तु सावित्री च सरस्वती ॥ २४ ॥
ଦିନରାତି ଦୁର୍ଗାରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ରାଧା, ସେଇ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସାବିତ୍ରୀ ଓ ସରସ୍ୱତୀ।
Verse 25
गंगा च ब्रह्मतनये नैव भेदोऽस्ति वस्तुतः । पंचधा सा स्थिता विद्याकामधेनुस्वरूपिणी ॥ २५ ॥
ଗଙ୍ଗା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ବାସ୍ତବରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ। ସେ ପଞ୍ଚଧା ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ—ବିଦ୍ୟାସ୍ୱରୂପା ଓ କାମଧେନୁସ୍ୱରୂପିଣୀ।
Verse 26
यः कृष्णो राधिकानाथः स लक्ष्मीशः प्रकीर्तितः । स एव ब्रह्मरूपश्च धर्मो नारायणस्तथा ॥ २६ ॥
ଯିଏ କୃଷ୍ଣ, ରାଧିକାନାଥ, ସେଇ ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ ଭାବେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ସେଇ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ, ସେଇ ଧର୍ମ, ଏବଂ ସେଇ ନାରାୟଣ।
Verse 27
एवं तु पंचधा रूपमास्थितो भगवानजः । कार्यकारणरूपोऽसौ ध्यांयंति जगतीतले ॥ २७ ॥
ଏହିପରି ଅଜ (ଅଜନ୍ମା) ଭଗବାନ୍ ପଞ୍ଚଧା ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଜଗତୀତଳେ କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଧ୍ୟାନିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 28
तेन वै प्रेमसंबद्धो विषयी यः शिवः स तु । राधेशं राधिकारूपं स्वयं सच्चित्सुखात्मकम् ॥ २८ ॥
ଏହେତୁ ବିଷୟସଂବଦ୍ଧ ଯେ ଶିବ, ସେ ପ୍ରେମରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ, ରାଧିକାରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ରାଧେଶଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂ ସତ୍-ଚିତ୍-ସୁଖାତ୍ମକ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
Verse 29
देवतेजः समुद्भूता मूलप्रकृतिरीश्वरी । कृष्णरूपा महाभागे दैत्यसंहारकारिणी ॥ २९ ॥
ଦେବତେଜରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ସେଇ ଈଶ୍ୱରୀ, ଯିଏ ମୂଳପ୍ରକୃତିର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ; ହେ ମହାଭାଗେ! କୃଷ୍ଣରୂପେ ପ୍ରକଟି ଦୈତ୍ୟସଂହାରକାରିଣୀ ଅଟେ।
Verse 30
सती दक्षसुता भूत्वा विषयेशं शिवं श्रिता । भर्तुर्विनिंदनं श्रुत्वा सती त्यक्त्वा कलेवरम् ॥ ३० ॥
ସତୀ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ହୋଇ ସର୍ବଭୂତେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ; ଏବଂ ପତିଙ୍କ ନିନ୍ଦା ଶୁଣି ସତୀ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 31
जज्ञे हिमवतः क्षेत्रे मेनायां पुनरेव च । ततस्तप्त्वा तपो भद्रे शिवं प्राप शिवप्रदा ॥ ३१ ॥
ପୁନର୍ବାର ସେ ହିମବତଙ୍କ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ମେନାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ହେ ଭଦ୍ରେ! ତପ କରି ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ—ସେ ଶିବପ୍ରଦା।
Verse 32
वस्तुतः कृष्णराधासौ शिवमोहनतत्परा । जगदंबास्वरूपा च यतो माया स्वयं विभुः ॥ ३२ ॥
ବାସ୍ତବରେ ସେଇ କୃଷ୍ଣରାଧା ଶିବଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବାରେ ତତ୍ପର; ଏବଂ ସେ ଜଗଦମ୍ବାର ସ୍ୱରୂପା, କାରଣ ସେ ନିଜେ ସର୍ବବ୍ୟାପି ମାୟାଶକ୍ତି।
Verse 33
अत एव ब्रह्मसुते स्कंदो गणपतिस्तथा । स्वयं कृष्णो गणपतिः स्वयं स्कंदः शिवोऽभवत् ॥ ३३ ॥
ଏହିପରି, ହେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର! ସ୍କନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଗଣପତି ହେଲେ; ସ୍ୱୟଂ କୃଷ୍ଣ ଗଣପତି ହେଲେ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ସ୍କନ୍ଦ ଶିବ ହେଲେ।
Verse 34
शिवमेवं वदंत्येके राधारूपं समाश्रितम् । कृष्णवक्षःस्थलस्थानं तयोर्भेदो न लक्ष्यते ॥ ३४ ॥
କେହି କହନ୍ତି—ଶିବ ରାଧାରୂପ ଆଶ୍ରୟ କରି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 35
कृष्णो वा मूलप्रकृतिः शिवो वा राधिका स्वयम् । एवं वा मिथुनं वापि न केनापीति निश्चितम् ॥ ३५ ॥
କୃଷ୍ଣ ମୂଳପ୍ରକୃତି କି, ଶିବ କି; ରାଧିକା ସ୍ୱୟଂ ସେଇ ପରମତତ୍ତ୍ୱ କି—ନା ଏହି ଦିବ୍ୟ ଯୁଗଳ ହିଁ କି—ଏହା କେହି ନିଶ୍ଚିତ କରିନାହାନ୍ତି।
Verse 36
अनिर्देश्यं तु यद्वस्तु तन्निर्देष्टुं न च क्षमम् । उपलक्षणमेतद्धि यन्निदेशनमैश्वरम् ॥ ३६ ॥
ଯେ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ତାହାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିହେବ ନାହିଁ; ତାହାର ‘ବର୍ଣ୍ଣନା’ କେବଳ ଉପଲକ୍ଷଣ—ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଧିକାରପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂଚନାମାତ୍ର।
Verse 37
शास्त्रं वेदाश्च सुभगे वर्णयंति यदीश्वरम् । तत्सर्वं प्राकृतं विद्धिनिर्देष्टुं शक्यमेव च ॥ ३७ ॥
ହେ ସୁଭଗେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ ଯେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ସେ ସବୁ ପ୍ରକୃତିର ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ବୋଲି ଜାଣ; ତେଣୁ ତାହାକୁ କହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିହେବ।
Verse 38
अनिर्देश्यं तु यद्देवि तन्नेतीति निषिध्तयते । निषेधशेषः स विभुः कीर्तितः शरणागतैः ॥ ३८ ॥
ହେ ଦେବୀ, ଯାହା ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ତାହାକୁ ‘ନେତି ନେତି’—‘ଏହା ନୁହେଁ, ସେହା ନୁହେଁ’ ବୋଲି ନିଷେଧ ଦ୍ୱାରା ସୂଚନା କରାଯାଏ। ସମସ୍ତ ନିଷେଧ ପରେ ଯେ ଶେଷ ରହେ, ସେଇ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ ଶରଣାଗତମାନେ କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।
Verse 39
शास्त्रं नियामकं भद्रे सर्वेषां कर्मणां भवेत् । कर्मी तु जीवः कथित ईश्वरांशो विभुः स्वयम् ॥ ३९ ॥
ହେ ଭଦ୍ରେ! ଶାସ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ କର୍ମର ନିୟାମକ ଅଟେ। କର୍ମକର୍ତ୍ତା ଜୀବ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଂଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ନିଜ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ୱୟଂ କର୍ତୃତ୍ୱଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ଓ ବ୍ୟାପକ।
Verse 40
प्रकृतेस्तु परो नित्यो मायया मोहितः शुभे । यस्तु साक्षी स्वयं पूर्णः सहानुशयिता स्थितः ॥ ४० ॥
ହେ ଶୁଭେ! ନିତ୍ୟ ପରତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକୃତିର ପରେ; ତଥାପି ମାୟାଦ୍ୱାରା ମୋହିତ ଭଳି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ। ଯେ ସ୍ୱୟଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାକ୍ଷୀ, ସେ ଅନୁଶୟ (ସଂସ୍କାର) ସହିତ ଅନ୍ତର୍ନିୟନ୍ତା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 41
न वेत्ति तं चानुशयी वेदानुशयिनं स तु । शंखचक्रगदापद्मैरलंकृतभुजद्वयाः ॥ ४१ ॥
ବେଦମାନଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆଧାର ସେଇ ହରିଙ୍କୁ ସଦା ଅଧ୍ୟୟନଶୀଳ ମଧ୍ୟ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଭୁଜ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମରେ ଅଲଙ୍କୃତ।
Verse 42
प्रपन्नास्ते तु विज्ञेयाः द्विविधा विधिनंदिनि । आर्तदृप्तविभेदेन तत्रार्ता असहा मताः ॥ ४२ ॥
ହେ ବିଧିନନ୍ଦିନି! ଶରଣାଗତମାନେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଆର୍ତ ଓ ଦୃପ୍ତ—ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆର୍ତମାନେ ଦୁଃଖ ସହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 43
दृप्ता जन्मांतरसहा निर्भयाः सदसज्जनाः । ये प्रपन्ना महालक्ष्म्यां सखिभावं समाश्रिताः ॥ ४३ ॥
ଯେମାନେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସଖିଭାବ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୃପ୍ତ (ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସୀ), ଜନ୍ମାନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସହନଶୀଳ, ନିର୍ଭୟ ଏବଂ ସଦା ସତ୍ସଙ୍ଗୀ ହୋଇଥାନ୍ତି।
Verse 44
तेषां मंत्रं प्रवक्ष्यामि प्रयांति विधिबोधितम् । गोपीजनपदस्यांते वल्लभेति समुच्चरेत् ॥ ४४ ॥
ଏବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ମନ୍ତ୍ର କହୁଛି; ବିଧିଦ୍ୱାରା ବୋଧିତ ହୋଇ ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ‘ଗୋପୀଜନପଦ’ ଶବ୍ଦର ଶେଷରେ ‘ବଲ୍ଲଭା’ ଉଚ୍ଚାରଣ କର॥
Verse 45
चरणञ्च्छरणं पश्चात्प्रपद्ये पदमीरयेत् । षोडशार्णो मंत्रराजः साक्षाल्लक्ष्म्या प्रकाशितः ॥ ४५ ॥
‘ଚରଣଂ ଶରଣଂ’ କହି ପରେ ‘ପ୍ରପଦ୍ୟେ’ ପଦ ଜପ କର। ଏହି ଷୋଡଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରାଜ ସାକ୍ଷାତ୍ ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ॥
Verse 46
पूर्वं सनत्कुमाराय शंभवे तदनंतरम् । सखिभावं समाश्रित्य गोपिकावृंदमध्यगम् ॥ ४६ ॥
ପ୍ରଥମେ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ, ତାପରେ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ)ଙ୍କୁ (ସେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ)। ପରେ ସଖୀଭାବ ଆଶ୍ରୟ କରି ଗୋପିକାବୃନ୍ଦର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ॥
Verse 47
आत्मानं चिंतयेद्भद्रे राधामाधवसंज्ञकम् । गुरुष्वीश्वरभावेन वर्त्तेत प्रणतः सदा ॥ ४७ ॥
ହେ ଭଦ୍ରେ, ରାଧା-ମାଧବ ସଂଜ୍ଞାଯୁକ୍ତ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ଚିନ୍ତନ କର। ଗୁରୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଈଶ୍ୱରଭାବ ରଖି ସଦା ପ୍ରଣତ ହୋଇ ବ୍ୟବହାର କର॥
Verse 48
वैष्णवेषेु च सत्कृत्य तथा समतयान्यतः । दिवानिशं चिंतनं च स्वामिनोः प्रेमबंधनात् । कुर्यांत्पर्वस्वपि सदा यात्रापर्वमहोत्सवान् ॥ ४८ ॥
ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମତା ରଖିବା ଉଚିତ। ଦିବ୍ୟ ଯୁଗଳଙ୍କ ପ୍ରେମବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧି ଦିନରାତି ପ୍ରଭୁଦ୍ୱୟଙ୍କ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଅବସରରେ ସଦା ଯାତ୍ରା, ପର୍ବ ଓ ମହୋତ୍ସବ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ॥
Verse 49
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे पुरुषोत्तममाहात्म्यं नाम एकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥ ५९ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ ବସୁ–ମୋହିନୀ ସଂବାଦାନ୍ତର୍ଗତ ‘ପୁରୁଷୋତ୍ତମ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ନାମକ ଏକୋଣଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା ॥୫୯॥
The two-armed flute-bearing form functions as the intimate Goloka identity (rasa-oriented upāsanā), while the four-armed form operates as a widely witnessed revelatory form accessible to devotees and invoked in transmission narratives. The chapter uses this hierarchy to distinguish meditative accessibility and devotional vision without denying non-duality at the level of tattva.
It asserts that the highest Reality cannot be fully captured by descriptive predicates, even when scripture provides authoritative indicators. ‘Neti neti’ functions as an apophatic method: negating all objectifiable categories to point to the remainder—Brahman/Īśvara as the all-pervading witness and inner regulator.
It outlines śaraṇāgati categories (distressed vs self-satisfied), praises refuge in Mahālakṣmī with a friendly (sakhya-like) intimacy, gives a revealed mantra formula, and prescribes conduct: identifying oneself in devotion to Rādhā–Mādhava, bowing with guru-reverence, honoring Vaiṣṇavas, maintaining equanimity, constant remembrance, and observing pilgrimages and holy festivals.