Tīrtha-vidhi (Procedure for Holy Places) — Prayāgarāja-māhātmya

Verse 1

वसिष्ठ उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु भूपाल मोहिनी विधिनंदिनी । पुरुषोत्तममाहात्म्यं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ १ ॥

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: ହେ ରାଜନ୍, ଏହା ଶୁଣି ବିଧାତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା ମୋହିନୀ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରଦାନକାରୀ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ (ପୁନଃ) ଶ୍ରବଣ କଲା।

Verse 2

पुनः पप्रच्छ तं विप्रं वसुं स्वस्य पुरोहितम् । मोहिन्युवाच । श्रुतमत्यद्भुतं विप्र पुरुषोत्तमसंभवम् ॥ २ ॥

ତାପରେ ମୋହିନୀ ନିଜ ପୁରୋହିତ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସୁଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲା: ହେ ବିପ୍ର, ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ପ୍ରାକଟ୍ୟ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣିଛି।

Verse 3

माहात्म्यं चाधुना ब्रूहि प्रयागस्यापि सुव्रत । तीर्थराजः प्रयागाख्यः श्रुतः पूर्वं मया गुरो ॥ ३ ॥

ଏବେ, ହେ ସୁବ୍ରତ, ପ୍ରୟାଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ କହ। ହେ ଗୁରୋ, ‘ପ୍ରୟାଗ’ ନାମକ ତୀର୍ଥଟି ତୀର୍ଥରାଜ ବୋଲି ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି।

Verse 4

तन्माहात्म्यं ममाख्याहि तीर्थयात्राविधानयुक् । स मान्यानां विशेषाणां तीर्थानां गमने द्विज ॥ ४ ॥

ତାହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମୋତେ ବିସ୍ତାରେ କହ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ବିଧି ସହିତ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ପୂଜ୍ୟ ଓ ବିଶେଷ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଯିବା ନିୟମ ମଧ୍ୟ କହ ॥୪॥

Verse 5

यत्कर्त्तव्यं च विधिना नृभिर्द्धर्मपरायणैः । तच्छ्रुत्वा स द्विजो राजन्मोहिन्या भाषितं वचः ॥ ५ ॥

ହେ ରାଜନ, ଧର୍ମପରାୟଣ ଲୋକମାନେ ବିଧିମତେ ଯାହା କରିବା ଉଚିତ—ମୋହିନୀଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ସେ ଦ୍ୱିଜ ତଦନୁସାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲା/ଆଚରଣ କଲା ॥୫॥

Verse 6

सामान्यविधिपूर्वं तत्प्रयागाख्यानमब्रवीत् । वसुरुवाच । श्रृणु भद्रे प्रवक्ष्यामि तीर्थाभिगमने विधिम् ॥ ६ ॥

ପ୍ରଥମେ ସାଧାରଣ ବିଧି କହି ପରେ ସେ ପ୍ରୟାଗର ଆଖ୍ୟାନ କହିଲା। ବସୁ କହିଲେ—ହେ ଭଦ୍ରେ, ଶୁଣ; ତୀର୍ଥକୁ ଅଭିଗମନ କରିବାର ବିଧି ମୁଁ କହୁଛି ॥୬॥

Verse 7

यं समाश्रित्य मनुजो यथोक्तं फलमाप्नुयात् । तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैरपि विशिष्यते ॥ ७ ॥

ଯାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ କହିଥିବା ଫଳ ପାଏ। ତୀର୍ଥାଭିଗମନ ପୁଣ୍ୟମୟ; ଏହା ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ ॥୭॥

Verse 8

अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यप्यभिगम्य च । अदत्त्वा कांचनं गाश्च दारिद्रो जायते नरः ॥ ८ ॥

ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସୁନା ଓ ଗାଈ ଦାନ କରେ ନାହିଁ, ସେ ଦରିଦ୍ର ହୋଇଯାଏ ॥୮॥

Verse 9

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । न तत्फलमवाप्नोति तीर्थाभिगमनेन यत् ॥ ९ ॥

ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଆଦି ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକୁ ବହୁ ଦକ୍ଷିଣା ସହ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୀର୍ଥଗମନରେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ ସେ ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 10

अज्ञानेनापि यस्येह तीर्थामिगमनं भवेत् । सर्वकामसमृद्धः स स्वर्गलोके महीयते ॥ १० ॥

ଏଠାରେ ଯେ କେହି ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥଗମନ କରେ, ସେ ସର୍ବକାମରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।

Verse 11

स्थानं च लभते नित्यं धनधान्यसमाकुलम् । ऐश्वर्यज्ञानसंपूर्णः सदा भवति भोगवान् ॥ ११ ॥

ସେ ନିତ୍ୟ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ସ୍ଥିର ସ୍ଥାନ ପାଏ; ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସଦା ଭୋଗବାନ ହୁଏ।

Verse 12

तारिताः पितररतेन नरकात्प्रपितामहाः । यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् ॥ १२ ॥

ଯେ ପିତୃସେବାରେ ରତ, ସେ ନରକରୁ ପ୍ରପିତାମହମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାରେ; ଯାହାର ହାତ, ପାଦ ଓ ମନ ସୁସଂୟତ।

Verse 13

विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते । प्रतिग्रहादपावृत्तः संतुष्टो येन केनचित् ॥ १३ ॥

ସେ ବିଦ୍ୟା, ତପ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥଫଳ ଭୋଗ କରେ; ପ୍ରତିଗ୍ରହରୁ ଦୂରେ ରହି, ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହେ।

Verse 14

अहंकारविमुक्तश्च स तीर्थफलमाप्नुयात । अकल्पको निरारम्भो लघ्वाहारो जितेंद्रियः ॥ १४ ॥

ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ ଲୋକ ହିଁ ସତ୍ୟରେ ତୀର୍ଥଫଳ ପାଏ। ସେ ସରଳ, ନୂତନ ଆରମ୍ଭରୁ ନିର୍ବିକାର, ଲଘୁଆହାରୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ।

Verse 15

विनुक्तः सर्वसंगैस्तु स तीर्थफलभाग्भवेत् । तीर्थान्यनुसरन्धीरः श्रद्दधानः समाहितः ॥ १५ ॥

ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ଲୋକ ତୀର୍ଥଫଳର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ। ଧୀର ହୋଇ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରେ।

Verse 16

कृतपापो विशुध्येत्तु किं पुनः शुद्धकर्मकृत् । अश्रद्दधानः पापार्तो नास्तिकोऽच्छिन्नसंशयः ॥ १६ ॥

ପାପ କରିଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇପାରେ—ତେବେ ଶୁଦ୍ଧ କର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକ କେତେ ଅଧିକ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାହୀନ, ପାପପୀଡିତ, ନାସ୍ତିକ ଓ ଅଛିନ୍ନ ସନ୍ଦେହବାନ, ସେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଏ ନାହିଁ।

Verse 17

हेतुनिष्टश्च पंचैते न तीर्थफलभागिनः । नृणां पापकृतां तीर्थे पापस्य शमनं भवेत् ॥ १७ ॥

କେବଳ ତର୍କରେ ନିଷ୍ଠ ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣ ତୀର୍ଥଫଳର ଭାଗୀ ନୁହନ୍ତି। ପାପ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତୀର୍ଥ ପାପଶମନର ଉପାୟ ହୁଏ।

Verse 18

यथोक्तफलदं तीर्थं भवेच्छुद्धात्मनां नृणाम् । कामं क्रोधं च लोभं च यो जित्वा तीर्थमाविशेत् । न तेन किञ्चिदप्राप्तं तीर्थाभिगमनाद्भवेत् । तीर्थानि च यथाक्तेन विधिना संचरंति ये । सर्वद्वंद्वसहा धीरास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १८ ॥

ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥିବା ତୀର୍ଥ ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ହିଁ ଫଳଦାୟକ। ଯେ କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭକୁ ଜିତି ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ତାହା ପାଇଁ ତୀର୍ଥଗମନରୁ କିଛି ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରାପ୍ତ ରହେ ନାହିଁ। ଏବଂ ଯେମାନେ କହିଥିବା ବିଧି ଅନୁସାରେ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ସଞ୍ଚରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସହିବା ଧୀର ପୁରୁଷମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 19

गंगादितीर्थेषु वसंति मत्स्या देवालये पक्षिगणाश्च संति । भावोज्झितास्ते न फलं लभंते तीर्थाच्च देवायतनाच्च मुख्यात् ॥ १९ ॥

ଗଙ୍ଗା ଆଦି ତୀର୍ଥରେ ମାଛମାନେ ବସନ୍ତି, ଦେବାଳୟରେ ପକ୍ଷୀଦଳ ମଧ୍ୟ ରହେ; କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତିଭାବ ଶୂନ୍ୟ ଥିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ମୁଖ୍ୟ ଦେବାଳୟରୁ ମଧ୍ୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 20

भावं ततो हृत्कमले निधाय तीर्थानि सेवेत समाहितात्मा । या तीर्थयात्रा कथिता मुनींद्रैः कृता प्रयुक्ता ह्यनुमोदिता च ॥ २० ॥

ଏହେତୁ ସେହି ପବିତ୍ର ଭକ୍ତିଭାବକୁ ହୃଦୟକମଳରେ ନିଧାନ କରି, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ସାଧକ ତୀର୍ଥସେବା କରୁ। ଏପରି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ କହିଛନ୍ତି—ଆଚରିତ, ବିଧିପୂର୍ବକ ନିୟୋଜିତ ଏବଂ ଅନୁମୋଦିତ।

Verse 21

तां ब्रह्मचारी विधिवत्करोति सुसंयतो गुरुणा संनियुक्तः । सर्वस्वनाशेऽप्यथवाल्पपक्षे स ब्राह्मणानग्रत एव कृत्वा ॥ २१ ॥

ଗୁରୁଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ନିୟୁକ୍ତ, ସୁସଂଯତ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ କରେ। ସର୍ବସ୍ୱ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିମ୍ବା ସାଧନ ଅଳ୍ପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି (ପ୍ରଥମ ସମ୍ମାନ ଦେଇ) ତାହା ସମ୍ପନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 22

यज्ञाधिकारेऽप्यथवा निवृत्ते विप्रस्तु तीर्थानि परिभ्रमेच्च । तीर्थेष्वलं यज्ञफलं हि यस्मात्प्रोक्तं मुनींद्रैरमलस्वभावैः ॥ २२ ॥

ଯଜ୍ଞ କରିବାର ଅଧିକାର ଥାଉ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇଥାଉ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୀର୍ଥମାନେ ପରିଭ୍ରମଣ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ତୀର୍ଥରେ ଯଜ୍ଞଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଳେ—ଏହା ଅମଳ ସ୍ୱଭାବର ମୁନୀନ୍ଦ୍ରମାନେ କହିଛନ୍ତି।

Verse 23

यस्येष्टियज्ञेष्वधिकारितास्ति वरं गृहं गृहधर्माश्च सर्वे । एवं गृहस्ताश्रमसंस्थितस्य तीर्थे गतिः पूर्वतरैर्निषिद्धा । सर्वाणि तीर्थान्यपि चाग्निहोत्रतुल्यानि नैवेति वदंति केचित् ॥ २३ ॥

ଯାହାର ଇଷ୍ଟି-ଯଜ୍ଞରେ ଅଧିକାର ଅଛି, ତାହା ପାଇଁ ଗୃହ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୃହଧର୍ମ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏପରି ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ସ୍ଥିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ତୀର୍ଥଗମନ ପୂର୍ବଜମାନେ ନିଷିଦ୍ଧ କରିଥିଲେ। କେହି କେହି କହନ୍ତି—ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ସମତୁଳ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 24

यो यः कश्चित्तीर्थयात्रां तु गच्छेत्सुसंयतः स च पूर्वं गृहेषु । कृतावासः शुचिरप्रमत्तः संपूजयेद्भक्तिनम्रो गणेशम् ॥ २४ ॥

ଯେ କେହି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଯାଏ, ସେ ସଂୟମରେ ଯାଉ; ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ଘରେ ରହିବା-ପ୍ରସ୍ତୁତି ସଜାଇ, ଶୁଚି ଓ ସତର୍କ ରହି, ଭକ୍ତିସହିତ ବିନମ୍ର ହୋଇ ଶ୍ରୀଗଣେଶଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରୁ।

Verse 25

देवान्पितॄन्ब्राह्मणांश्चैव साधून्धीमान्विप्रो वित्तशक्त्या प्रयत्नात् । प्रत्यागतश्चापि पुनस्तथैव देवान्पितृन्ब्राह्मणान्पूजयेच्च ॥ २५ ॥

ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ଧନସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଦେବ, ପିତୃ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସାଧୁମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ-ପୂଜା କରୁ। ଏବଂ ଫେରିଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ପୁନଃ ଦେବ, ପିତୃ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ।

Verse 26

एवं कुर्वतस्तस्य तीर्थाद्यदुक्तं फलं तत्स्यान्नात्र संदेहलेशः ॥ २६ ॥

ଏଭଳି ଆଚରଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ତୀର୍ଥ ଆଦି ସମ୍ବନ୍ଧରେ କୁହାଯାଇଥିବା ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ମିଳେ—ଏଥିରେ ଲେଶମାତ୍ର ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 27

गच्छन्देशान्तरं यस्तु श्राद्धं कुर्यात्स सर्पिषा । यात्रार्थमिति तत्प्रोक्तं प्रवेशे च संशयः ॥ २७ ॥

ଯେ ଲୋକ ଦେଶାନ୍ତରକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ଘିଅ ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ତାହା ‘ଯାତ୍ରାର୍ଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରବେଶ/ଫେରା ସମୟରେ ତାହାର ବିଧି ନେଇ ସନ୍ଦେହ ଅଛି।

Verse 28

प्रयागे तीर्थयात्रायां पितृमातृवियोगतः । कचानां वपनं कुर्याद् वृथा न विकचो भवेत् ॥ २८ ॥

ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ, ଯେ ପିତା-ମାତାଙ୍କୁ ହରାଇଛି (କିମ୍ବା ବିୟୋଗରେ ଅଛି), ସେ କେଶର ବପନ କରୁ, ଯେପରି ସେ ବ୍ୟର୍ଥରେ କେଶହୀନ ନ ହେଉ।

Verse 29

उद्यतश्चेद्गयां गंतुं श्राद्धं कृत्वा विधानतः । विधाय कार्पटीवेषं कृत्वा ग्रामप्रदक्षिणाम् ॥ २९ ॥

ଯଦି କେହି ଗୟାକୁ ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଏ, ତେବେ ବିଧିମତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, କାର୍ପଟୀ (ଭିକ୍ଷୁକ) ବେଶ ଧାରଣ କରି ଗ୍ରାମ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବ।

Verse 30

ततो ग्रामांतरं गत्वा श्राद्धशेषस्य भोजनम् । ततः प्रतिदिनं गच्छैत्प्रतिग्रहविवर्जितः ॥ ३० ॥

ତାପରେ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରାମକୁ ଯାଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଶେଷ ଅନ୍ନମାତ୍ର ଭୋଜନ କରିବ। ପରେ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରତିଗ୍ରହ (ଦାନ ଗ୍ରହଣ) ବର୍ଜନ କରି ଯାତ୍ରା ଜାରି ରଖିବ।

Verse 31

पदेपदेऽश्वमेधस्य स्यात्फलं गच्छतो गयाम् । बलीवर्दसमारूढस्तीर्थं यो याति सुव्रते ॥ ३१ ॥

ହେ ସୁବ୍ରତେ! ଯେ ଗୟାକୁ ଯାଏ, ତାହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ହୁଏ; ଯେ ବଳିବର୍ଦ୍ଦ ଉପରେ ଆରୂଢ଼ ହୋଇ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପୁଣ୍ୟ ପାଏ।

Verse 32

नरके वसते घोरे गवां क्रोधो हि दारुणः । सलिलं च न गृह्णंति पितरस्तस्य देहिनः ॥ ३२ ॥

ସେ ଘୋର ନରକରେ ବସେ; କାରଣ ଗାଈମାନଙ୍କର କ୍ରୋଧ ନିଶ୍ଚୟ ଦାରୁଣ। ସେହି ଦେହୀର ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କ ଅର୍ପିତ ଜଳକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 33

ऐश्वर्याल्लोभमोहाद्वा गच्छेद्यानेन यो नरः । निष्फलं तस्य तत्तीर्थं तस्माद्यान विवर्जयेत् ॥ ३३ ॥

ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦେଖାଦେଖି, ଲୋଭ କିମ୍ବା ମୋହରୁ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଯାନରେ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଏ, ତାହା ପାଇଁ ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ; ତେଣୁ ଏମିତି ଯାନ ବର୍ଜନୀୟ।

Verse 34

गोयाने गोवधः प्रोक्तो हययाने तु निष्फलम् । नरयाने तदर्द्धं स्यात्पद्भ्यां तच्च चतुर्गुणम् ॥ ३४ ॥

ବଳଦଗାଡ଼ିରେ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଗୋହତ୍ୟାସମ ପାପ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଘୋଡ଼ାଗାଡ଼ିରେ ଯିବା ନିଷ୍ଫଳ। ପାଲଙ୍କି ପରି ମନୁଷ୍ୟବାହନରେ ଯିବାରେ ଦୋଷ ଅର୍ଧ; ପାଦେ ଯିବାରେ ସେହି ଦୋଷ ଚାରିଗୁଣ ହୁଏ।

Verse 35

वर्षातपादिके छत्री दंडी शर्करकंटके । शरीरत्राणकामोऽसौ सोपानत्कः सदा व्रजेत् ॥ ३५ ॥

ବର୍ଷା ଓ ତାପର ସମୟରେ ସଦା ଛତା ଓ ଦଣ୍ଡ ଧରି ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ। ମାର୍ଗ ଶିଳାକଣା କିମ୍ବା କଣ୍ଟକରେ ଭରିଥିଲେ, ଶରୀରରକ୍ଷା ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ପାଦୁକା ପିନ୍ଧି ଚାଲିବ।

Verse 36

तीर्थं प्राप्यानुषंगेण स्नानं तीर्थे समाचरन् । स्रानजं फलमाप्नोति तीर्थयात्राफलं न तु ॥ ३६ ॥

ଯେ ଲୋକ କେବଳ ପ୍ରସଙ୍ଗବଶତଃ ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚି ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ସ୍ନାନଜନ୍ୟ ଫଳମାତ୍ର ପାଏ; ସଙ୍କଳ୍ପପୂର୍ବକ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ନୁହେଁ।

Verse 37

षोडशांशं स लभते यः परार्थेन गच्छति । अर्द्धं तीर्थफलं तस्य यः प्रसंगेन गच्छति ॥ ३७ ॥

ଯେ ଅନ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଯାଏ, ସେ କେବଳ ଷୋଡଶାଂଶ ଫଳ ପାଏ। ଯେ ପ୍ରସଙ୍ଗବଶତଃ ଯାଏ, ତାହାର ତୀର୍ଥଫଳ ଅର୍ଧ ହୁଏ।

Verse 38

तीर्थेषु ब्राह्मणं नैव परीक्षेत कदाचन । अत्रार्थिनमनुप्राप्तं भोज्यं तं मनुरब्रवीत् ॥ ३८ ॥

ତୀର୍ଥସ୍ଥାନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କେବେ ଯାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ସାହାଯ୍ୟ ଚାହିଁ ଆସିଥିବା ଦରିଦ୍ରକୁ ଭୋଜନ କରାଇବାକୁ ମନୁ କହିଛନ୍ତି।

Verse 39

सक्तुभिः पिंडदानं च संयावैः पायसेन वा । बदरामलकैर्वापि पिण्याकैर्वा सुलोचने ॥ ३९ ॥

ହେ ସୁଲୋଚନେ! ସକ୍ତୁ (ଭୁନା ଯବ ଚୁଣା) ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ସଂୟାବ ପିଠାଦି ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ପାୟସ (ଖିର) ଦ୍ୱାରା ପିଣ୍ଡଦାନ କରାଯାଇପାରେ; ଅଥବା ବଦର ଓ ଆମଳକ ଫଳ ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ପିଣ୍ୟାକ (ତେଲଖଳି) ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ।

Verse 40

श्राद्धं तु तत्र कर्तव्यमर्च्चावाहनवर्जितम् । श्वध्वांक्षगृध्रपापानां नैव दृष्टिहतं च यत् ॥ ४० ॥

କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅର୍ଚ୍ଚା-ଆବାହନ (ଔପଚାରିକ ଆହ୍ୱାନ-ପୂଜା) ବିନା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ କୁକୁର, କାଉ, ଗୃଧ୍ର ଓ ପାପୀ-ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି/ହସ୍ତକ୍ଷେପରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 41

श्राद्धं तु तैर्थिकं प्रोक्तं पितॄणां तृप्तिकारकम् । अकालेऽप्यथवा काले तीर्थश्राद्धं तथा नरैः ॥ ४१ ॥

ତୀର୍ଥରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ‘ତୈର୍ଥିକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ତେଣୁ ସମୟ ହେଉ କି ଅସମୟ, ନରମାନେ ତୀର୍ଥ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 42

प्राप्तैरेव सदा तत्र कर्तव्यं पितृतर्पणम् । विलंबो नैव कर्तव्यो नैव विघ्नं समाचरेत् ॥ ४२ ॥

ସେଠାରେ ସଦା ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ସେହିଦ୍ୱାରା ପିତୃତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। କିଛିମାତ୍ରେ ବିଳମ୍ବ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ନାହିଁ କି ଯେକୌଣସି ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ଆଚରଣ କରିବା।

Verse 43

प्रतिकृतिं कुशमयीं तीर्थवारिणि मज्जयेत् । यमुद्दिश्य विशालाक्षि सोऽष्टमांशं फलं लभेत् ॥ ४३ ॥

ହେ ବିଶାଳାକ୍ଷି! କୁଶଘାସରେ ତିଆରି ପ୍ରତିକୃତିକୁ ତୀର୍ଥଜଳରେ ଡୁବାଇବା ଉଚିତ। ଯାହାକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଏହା କରାଯାଏ, ସେ ଏହି ପୁଣ୍ୟଫଳର ଅଷ୍ଟମାଂଶ ପାଏ।

Verse 44

कुशोऽसि कुशपुत्रोऽसि ब्रह्मणा निर्मितः पुरा । त्वयि स्नाते तु स स्नातो यस्येदं ग्रंथिबन्धनम् ॥ ४४ ॥

ତୁମେ କୁଶ, କୁଶଙ୍କ ପୁତ୍ର; ବ୍ରହ୍ମା ପୁରାତନକାଳେ ତୁମକୁ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ତୁମେ ସ୍ନାନ କଲେ, ଯାହା ପାଇଁ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥି-ବନ୍ଧନ କରାଯାଏ ସେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାତ ମନାଯାଏ।

Verse 45

मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः । वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् ॥ ४५ ॥

ମୁଣ୍ଡନ ଓ ଉପବାସ—ଏହି ବିଧି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ଅଛି; କିନ୍ତୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ବିଶାଳା, ବିରଜା ଓ ଗୟାକୁ ଛାଡ଼ି।

Verse 46

भौमानामथ तीर्थानां पुण्यत्वे कारणं श्रृणु । यथा शरीरस्योद्देशाः केचिन्मुख्यतमाः स्मृताः ॥ ४६ ॥

ଏବେ ଭୂମିସ୍ଥ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ପୁଣ୍ୟତ୍ୱର କାରଣ ଶୁଣ; ଯେପରି ଶରୀରର କିଛି ଅଂଶ-ପ୍ରଦେଶ ସର୍ବାଧିକ ମୁଖ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 47

प्रभावादद्भूमेः सलिलस्य च तेजसः । परिग्रहान्मुनीनां च तीर्थानां पुण्यता स्मृता ॥ ४७ ॥

ଜଳ, ଭୂମି ଓ ତେଜ (ଅଗ୍ନି-ପ୍ରଭା)ର ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରଭାବରୁ, ଏବଂ ମୁନିମାନଙ୍କ ପରିଗ୍ରହ/ଆଶ୍ରୟରୁ—ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ପୁଣ୍ୟତା ସ୍ମୃତ।

Verse 48

गंगां संप्राप्य यो देवि मुंडनं नैव कारयेत् । क्रिया तस्याक्रिया सर्वा तीर्थद्रोही भवेत्तथा ॥ ४८ ॥

ହେ ଦେବୀ! ଯେ ଗଙ୍ଗାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମୁଣ୍ଡନ କରାଏ ନାହିଁ, ତାହାର ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଅକ୍ରିୟା ସମାନ ହୋଇଯାଏ; ଏବଂ ସେ ତୀର୍ଥଦ୍ରୋହୀ ହୁଏ।

Verse 49

गंगायां भास्करक्षेत्रे मुंडनं यो न कारयेत् । स कोटिकुलसंयुक्त आकल्पं रौरवं व्रजेत् ॥ ४९ ॥

ଗଙ୍ଗାର ଭାସ୍କରକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେ ମୁଣ୍ଡନ କରାଏ ନାହିଁ, ସେ କୋଟି କୁଳସହିତ କଳ୍ପପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୌରବ ନରକକୁ ଯାଏ।

Verse 50

गंगां प्राप्य सरिच्छ्रेष्ठां कल्पांतपापसंचयाः । केशानाश्रित्य तिष्ठंति तस्मात्तान्परिवर्जयेत् ॥ ५० ॥

ସରିତ୍‌ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଗଙ୍ଗାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ କଳ୍ପାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଞ୍ଚିତ ପାପରାଶି କେଶକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ରହେ; ତେଣୁ ସେହି କେଶ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 51

यावंति नखलोमानि गंगातोये पतंति वै । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ ५१ ॥

ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ଯେତେ ନଖ ଓ ଲୋମ ପଡ଼େ, ସେତେ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସେ ମହିମାସହିତ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।

Verse 52

प्रयागव्यतिरेके तु गंगायां मुंडनं न हि । योऽन्यथा कुरुते मोहात्स महारौरवं विशेत् ॥ ५२ ॥

ପ୍ରୟାଗ ବ୍ୟତୀତ ଗଙ୍ଗାରେ ମୁଣ୍ଡନର ବିଧାନ ନାହିଁ; ଯେ ମୋହବଶେ ଅନ୍ୟଥା କରେ, ସେ ମହାରୌରବ ନରକକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।

Verse 53

स जीवत्पितृको यस्तु तीर्थं प्राप्य विधानवित् । क्षौरं समाचरेन्नैव श्मश्रूणां वपनं सति ॥ ५३ ॥

ଯାହାର ପିତା ଜୀବିତ, ସେ ବିଧାନ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ କ୍ଷୌରକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସେଠାରେ ଦାଢ଼ି-ଗୋଫ ମଧ୍ୟ କାଟିବା ନୁହେଁ।

Verse 54

गयादावपि देवेशि श्मश्रूणां वपनं विना । न क्षौरं मुनिभिः सर्वैर्निषिद्धं चेति कीर्तितम् ॥ ५४ ॥

ହେ ଦେବେଶି! ଗୟାରେ ମଧ୍ୟ ଶିରୋକ୍ଷୌରକୁ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ନିଷିଦ୍ଧ ବୋଲି କହିନାହାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଦାଢ଼ି ଓ ଗୋଫ କାଟିବା ତ୍ୟାଜ୍ୟ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 55

सश्मश्रुकेशवपनं मुंडनं तद्विदुर्बुधाः । न क्षौरं मुंडनं सुभ्रु कीर्तितं वेदवेदिभिः ॥ ५५ ॥

ବୁଧଜନ ଦାଢ଼ି ଓ କେଶ—ଦୁହିଁର ବପନକୁ ‘ମୁଣ୍ଡନ’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ହେ ସୁଭ୍ରୁ! କେବଳ କ୍ଷୌରକୁ ମୁଣ୍ଡନ ବୋଲି ବେଦବେଦୀମାନେ କହନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 56

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे प्रयागराजमाहगात्म्ये तीर्थविधिर्नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६२ ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନର ଉତ୍ତରଭାଗରେ, ବସୁ-ମୋହିନୀ ସଂବାଦାନ୍ତର୍ଗତ ପ୍ରୟାଗରାଜ-ମାହାତ୍ମ୍ୟର ‘ତୀର୍ଥବିଧି’ ନାମକ ଦ୍ୱିଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।