Tithi-vicara (Determination of Tithi for Fasts, Parana, and Pitri Rites)

Verse 1

वसिष्ट उवाच । इममेवार्थमुद्दिश्य नैमिषारण्यवासिनः । पप्रच्छुर्मुनयः सूतं व्यासशिष्यं महामतिम् ॥ १ ॥

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଏହି ଅର୍ଥକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ନୈମିଷାରଣ୍ୟବାସୀ ମୁନିମାନେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ମହାମତି ଶିଷ୍ୟ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ॥୧॥

Verse 2

स तु पृष्टो महाभाग एकादश्याः सुविस्तरम् । माहात्म्यं कथयामास उपवासविधिं तथा ॥ २ ॥

ସେଇ ମହାଭାଗ ପ୍ରଶ୍ନିତ ହେଲେ, ଏକାଦଶୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିଲେ ଏବଂ ଉପବାସର ବିଧି ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନ କଲେ ॥୨॥

Verse 3

तद्वाक्यं सूतपुत्रस्य श्रुत्वा द्विजवरोत्तमाः । माहात्म्यं चक्रिणश्चापि सर्वपापौघ शांतिदम् ॥ ३ ॥

ସୂତପୁତ୍ରଙ୍କ ଏହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଚକ୍ରଧାରୀ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପପ୍ରବାହକୁ ଶାନ୍ତ କରେ ॥୩॥

Verse 4

पुनः पप्रच्छुरमलं सूतं पौराणिकं नृप । अष्टादश पुराणानि भवान् जानाति मानद ॥ ४ ॥

ହେ ନୃପ! ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ନିର୍ମଳ ପୌରାଣିକ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—‘ହେ ମାନ୍ୟବର, ଆପଣ ଅଷ୍ଟାଦଶ ପୁରାଣ ଜାଣନ୍ତି ତୋ?’ ॥୪॥

Verse 5

कानीनस्य प्रसादेनः महाभारतमप्युत । तन्नास्ति यन्न वेत्सि त्वं पुराणेषु स्मृतिष्वपि ॥ ५ ॥

କାନୀନଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଆପଣ ମହାଭାରତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଣନ୍ତି। ପୁରାଣ ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଆପଣ ନଜାଣିଥିବା କିଛି ନାହିଁ।

Verse 6

चरिते रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरे । अस्माकं संशयः कश्चिद्धृदये संप्रवर्तते ॥ ६ ॥

ରଘୁନାଥଙ୍କ ଚରିତ୍ରର ଶତକୋଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ମହାବର୍ଣ୍ଣନରେ ଆମ ହୃଦୟରେ ଗୋଟିଏ ସନ୍ଦେହ ଜାଗିଉଠିଛି।

Verse 7

तं भवानर्हति च्छेत्तुं याथार्थ्येन सुविस्तरात् । तिथेः प्रांतमुपोष्यं स्यादाहोस्विन्मूलमेव च ॥ ७ ॥

ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଆପଣ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ସୁବିସ୍ତାରରେ ଛେଦ କରିପାରିବେ। କହନ୍ତୁ—ଉପବାସ ତିଥିର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କି, ନା ତିଥିର ମୂଳ ଅର୍ଥାତ୍ ଆରମ୍ଭରୁ?

Verse 8

दैवे पैत्र्ये समाख्याहि नावेद्यं विद्यते तवल । सौतिरुवाच । तिथेः प्रांतं सुराणां हि उपोष्यं प्रीतिवर्द्धनम् ॥ ८ ॥

ଦୈବ ଓ ପୈତୃକ ବିଧି ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ହେ ତବଲ, ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଅନର୍ପଣୀୟ କିଛି ନାହିଁ। ସୂତ କହିଲେ—ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତିଥିର ଶେଷରେ ଉପବାସ କରିବା ପ୍ରୀତିବର୍ଧକ।

Verse 9

मूलं तिथेः पितॄणां तु कालज्ञैः प्रियमीरितम् । अतः प्रांतमुपोष्यं हि तिथेर्दशफलेप्सुभिः ॥ ९ ॥

ତିଥିର ‘ମୂଳ’ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ—ଏହି କଥା କାଳଜ୍ଞମାନେ କହିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ତିଥିର ଦଶଗୁଣ ଫଳ ଚାହୁଁଥିବାମାନେ ତିଥିର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 10

मूलं हि पितृतृप्त्यर्थं विज्ञेयं धर्मकांक्षिभिः । पूर्वविद्धा न कर्तव्या द्वितीया चाष्टमी तथा ॥ १० ॥

ଧର୍ମକାମୀମାନେ ଜାଣିବା ଉଚିତ ଯେ ‘ମୂଳ’ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଧି ପିତୃତୃପ୍ତି ପାଇଁ। ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟା ଓ ଅଷ୍ଟମୀ ପୂର୍ବବିଦ୍ଧା ହେଲେ ସେଗୁଡ଼ିକର ବ୍ରତ/ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 11

षष्ठी चैकादशी भूप धर्मकामार्थलिप्सुभिः । पूर्वविद्धा द्विजश्रेष्ठाः कर्तव्या सप्तमी सदा ॥ ११ ॥

ହେ ରାଜନ୍! ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ଆକାଂକ୍ଷୀମାନେ ଷଷ୍ଠୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ପୂର୍ବବିଦ୍ଧା ହେଲେ ହିଁ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସପ୍ତମୀ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ସଦା ଏହି ନିୟମରେ କରିବା ଦରକାର।

Verse 12

दर्शश्च पौर्णमासश्च पितुः सांवत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धानिमांस्त्यक्त्वा नरकं प्रतिपद्यते ॥ १२ ॥

ଦର୍ଶ, ପୌର୍ଣ୍ଣମାସ ଓ ପିତାଙ୍କ ବାର୍ଷିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦିନ—ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 13

हानिं च संततेर्भूपदौर्भाग्यं समवाप्नुयात् । एतच्छ्रुतं मया विप्राः कृष्णद्वैपायनात्पुरा ॥ १३ ॥

ଏପରି କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସନ୍ତାନହାନି ଓ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୌର୍ଭାଗ୍ୟ (ଦଣ୍ଡ/କ୍ଲେଶ) ପାଏ। ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ଏହା ମୁଁ ପୂର୍ବେ କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ (ବ୍ୟାସ) ଠାରୁ ଶୁଣିଥିଲି।

Verse 14

आदित्योदयवेलायां यास्तोकापि तिथिर्भवेत् । पूर्वविद्धा तु मंतव्या प्रभूता नोदयं विना ॥ १४ ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ଯେ ତିଥି ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଥାଏ, ସେହି ତିଥିକୁ ପୂର୍ବବିଦ୍ଧା ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ତିଥି ଦୀର୍ଘ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ ନ କରେ, ସେ ତିଥି (ସେ ଦିନ ପାଇଁ) ଗ୍ରାହ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 15

पारणे मरणे नॄणां तिथिस्तात्कालिकी स्मृता । पित्र्येऽस्तमनवेलायां स्पर्शे पूर्णा निगद्यते ॥ १५ ॥

ପାରଣ ଓ ମନୁଷ୍ୟର ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ସେଇ କ୍ଷଣରେ ଯେ ତିଥି ପ୍ରବର୍ତ୍ତମାନ, ସେହି ତିଥି ଗ୍ରାହ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ପିତୃକର୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସନ୍ନିହିତ ସମୟକୁ ଯେ ତିଥି ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ସେହି ତିଥି ‘ପୂର୍ଣ୍ଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 16

न तत्रोदयिनी ग्राह्या दैवस्योदयिकी तिथिः । प्रत्यहं शोधयेत्प्राज्ञस्तिथिं दैवज्ञचिंतकात् ॥ १६ ॥

ସେଥିରେ ‘ଉଦୟିନୀ’ ତିଥି ଗ୍ରାହ୍ୟ ନୁହେଁ; ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ‘ଉଦୟିକୀ’ (ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ-ଆଧାରିତ) ତିଥି ହିଁ ଗ୍ରାହ୍ୟ। ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ପ୍ରତିଦିନ ଦୈବଜ୍ଞଙ୍କୁ ପଚାରି ତିଥି ଶୋଧନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 17

तिथिप्रमाणं विप्रेंद्राः क्षपाकरदिवाकरौ । चंद्रार्कचारविज्ञानात्कालं कालविदो विदुः ॥ १७ ॥

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ! ତିଥିର ପ୍ରମାଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତିବିଜ୍ଞାନରୁ କାଳବିଦ୍ମାନେ କାଳକୁ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 18

पूर्वायाः संगदोषेण न योग्यास्ताः प्रपूजने । वर्जयन्ति नरास्तज्ज्ञा यामांश्च चतुरो द्विजाः ॥ १८ ॥

ପୂର୍ବସଙ୍ଗଦୋଷ ହେତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ପୂଜାରେ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ନିୟମଜ୍ଞ ଲୋକେ—ବିଶେଷକରି ଦ୍ୱିଜମାନେ—ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଓ ଚାରି ଯାମକୁ ବର୍ଜନ କରନ୍ତି।

Verse 19

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि स्नानपूजाविधिक्रमम् । न दिवा शुद्धिमाप्नोति तदा रात्रौ विधीयते ॥ १९ ॥

ଏହାପରେ ମୁଁ ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜାର ବିଧିକ୍ରମ କହିବି। ଯଦି ଦିନେ ଶୁଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ ନ ହୁଏ, ତେବେ ରାତିରେ ସେହି ବିଧି କରିବା ଉଚିତ।

Verse 20

दिनकार्यमशेषं हि कर्तव्यं शर्वरीमुखे । विधिरेष मया ख्यातो नराणामुपवासिनाम् ॥ २० ॥

ରାତିର ଆରମ୍ଭରେ ଦିନର ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଉପବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବିଧି ମୁଁ କହିଛି।

Verse 21

अल्पायामथ विप्रेंद्रा द्वादश्यामरुणोदये । स्नानार्चनक्रिया कार्य्या दानहोमादिसंयुता ॥ २१ ॥

ତାପରେ, ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଦ୍ୱାଦଶୀର ଅରୁଣୋଦୟେ ଅଳ୍ପ ପ୍ରହରରେ ସ୍ନାନ ଓ ଅର୍ଚ୍ଚନ କର; ଦାନ-ହୋମ ଆଦି ସହିତ।

Verse 22

त्रयोदश्यां हि शुद्दायां पारणे पृथिवीफलम् । शतयज्ञाधिकं वापि नरः प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ २२ ॥

ଶୁଦ୍ଧ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ପାରଣ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପୃଥିବୀ-ଫଳ ସମାନ, ଏବଂ ଶତ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ପାଏ।

Verse 23

एतस्मात्कारणाद्विप्राः प्रत्यूषे स्नानमाचरेत् । पितृतर्पणसंयुक्तं न दृष्ट्वा द्वादशीदिनम् ॥ २३ ॥

ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ପ୍ରତ୍ୟୂଷେ ସ୍ନାନ କର; ପିତୃତର୍ପଣ ସହିତ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନକୁ ଅଦୃଷ୍ଟ କରି ଯିବାକୁ ଦିଅନି।

Verse 24

महाहानिकरा ह्येषा द्वादशी लंघिता नृभिः । करोति धर्महरणमस्नातेव सरस्वती ॥ २४ ॥

ନରମାନେ ଲଂଘନ କରିଥିବା ଏହି ଦ୍ୱାଦଶୀ ମହାହାନିକାରୀ; ଏହା ଧର୍ମ-ପୁଣ୍ୟ ହରଣ କରେ, ସ୍ନାନ ବିନା ସରସ୍ୱତୀରେ ପ୍ରବେଶ ପରି।

Verse 25

क्षये वाप्यथवा वृद्धौ संप्राप्ते वा दिनोदये । उपोष्या द्वादशी पुण्या पूर्वविद्धां विवर्जयेत् ॥ २५ ॥

ତିଥି କ୍ଷୟ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଥବା ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟମୟ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବତିଥି-ବିଦ୍ଧ (ପୂର୍ବବିଦ୍ଧା) ଦ୍ୱାଦଶୀକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 26

ब्राह्मण उवाच । यदा च प्राप्यते सूत द्वादश्यां पूर्वसंभवा । तदोपवासो हि कथं कर्तव्यो मानवैर्वद ॥ २६ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— ହେ ସୂତ! ପୂର୍ବରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଏକାଦଶୀ ଯଦି ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ପଡ଼େ, ତେବେ ଲୋକେ କିପରି ଉପବାସ କରିବେ? କହନ୍ତୁ।

Verse 27

उपवासदिनं विद्धं यदा भवति पूर्वया । द्वितीयेऽह्नि यदा न स्यात्स्वल्पाप्येकादशी तिथिः ॥ २७ ॥

ଯେତେବେଳେ ଉପବାସ ଦିନ ପୂର୍ବତିଥି ଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ ପରଦିନ ଏକାଦଶୀ ତିଥିର ସାନା ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ନଥାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଉପବାସଦିନକୁ ବିଦ୍ଧ (ଦୋଷଯୁକ୍ତ) ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 28

तत्रोपवासो विहितः कथं तद्वद सूतज । सौतिरुवाच । यदा न प्राप्यते विप्रा द्वादश्यां पूर्वसम्भवम् ॥ २८ ॥

ସେଠାରେ ଉପବାସ କିପରି ବିଧିବଦ୍ଧ? ହେ ସୂତପୁତ୍ର, କହ। ସୌତି କହିଲେ— ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ପୂର୍ବସମ୍ଭବ (ଯୋଗ୍ୟ) ସମୟ ମିଳେ ନାହିଁ…

Verse 29

रविचन्द्रार्कजाहं तु तदोपोष्यं परं दिनम् । बह्वा गमविरोधेषु ब्राह्मणेषु विवादिषु ॥ २९ ॥

କିନ୍ତୁ ଯଦି (ଉପବାସଦିନ) ରବିବାର, ସୋମବାର କିମ୍ବା ଶନିବାର ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ପରଦିନ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ—ବିଶେଷକରି ଅନେକ ଆଗମ-ବିରୋଧ ହେତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ଥିଲେ।

Verse 30

उपोष्या द्वादशी पुण्या त्रयोदश्यां तु पारणम् । एकादश्यां तु विद्धायां संप्राप्ते श्रवणे तथा ॥ ३० ॥

ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ପାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଏକାଦଶୀ ‘ବିଦ୍ଧା’ ହେଲେ ଓ ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ର ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ହିଁ॥୩୦॥

Verse 31

उपोष्या द्वादशी पुण्या पक्षयोरुभयोरपि । एष वो निर्णयः प्रोक्तो मया शास्त्रविनिर्णयात् ॥ ३१ ॥

ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ—ଉଭୟ ପକ୍ଷରେ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଶାସ୍ତ୍ର-ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଅନୁସାରେ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି କହିଛି॥୩୧॥

Verse 32

किमन्यच्छ्रोतुकामा हि तद्भवंतो ब्रुवंतु मे । ऋषय ऊचुः । युगादीनां वद्विधिं सौते सम्यग्यथातथम् ॥ ३२ ॥

ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା? ତେବେ, ହେ ପୂଜ୍ୟମାନେ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୂତ! ଯୁଗାଦି ବିଷୟର ବିଧିକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ, ସଠିକ୍ ଭାବେ କହ॥୩୨॥

Verse 33

रविसंक्रातिकादीनां नावेद्यं विद्यते तव । सौतिरुवाच । द्वे शुक्ले द्वे तथा कृष्णे युगाद्याः कवयो विदुः ॥ ३३ ॥

ତୁମର ରବି-ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଆଦି ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ। ସୂତ କହିଲେ—ପଣ୍ଡିତମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ଯୁଗାରମ୍ଭ ଚାରିଟି; ଦୁଇଟି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଓ ଦୁଇଟି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ॥୩୩॥

Verse 34

शुक्ले पूर्वाह्णिके ग्राह्ये कृष्णे ग्राह्येऽपराह्णिके । अयनं दिनभागाढ्यं संक्रमः षोडशः पलः ॥ ३४ ॥

ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ପୂର୍ବାହ୍ନରେ ଗ୍ରହଣୀୟ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଅପରାହ୍ନରେ ଗ୍ରହଣୀୟ। ଅୟନରେ ଦିନର ଏକ ଅତିରିକ୍ତ ଭାଗ ଯୋଗ ହୁଏ, ଏବଂ ସଂକ୍ରମ (ସୂର୍ଯ୍ୟ-ପ୍ରବେଶ) ଷୋଳ ପଳ ପରିମାଣ ମନାଯାଏ॥୩୪॥

Verse 35

पूर्वे तु दक्षिणे भागे व्यतीते चोत्तरो मतः । मध्यकाले तु विषुवे त्वक्षया परिकीर्तिता ॥ ३५ ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବଗତିରେ ଥିଲେ ତାହାକୁ ଦକ୍ଷିଣାୟନର ଭାଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାହା ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ଉତ୍ତରାୟନ ବୁଝାଯାଏ; ମଧ୍ୟକାଳରେ, ବିଷୁବ ସମୟରେ, ତାହା ‘ଅକ୍ଷୟା’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ।

Verse 36

ज्ञात्वा विप्रास्तिथिं सम्यक्सांवत्सरसमीरिताम् । कर्तव्यो ह्युपवासस्तु अन्यथा नरकं व्रजेत् ॥ ३६ ॥

ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ସାଂବତ୍ସର ଗଣନାନୁସାରେ କୁହାଯାଇଥିବା ତିଥିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣି ନିଶ୍ଚୟ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ; ନହେଲେ ନରକଗତି ହୁଏ।

Verse 37

पूर्वविद्धां प्रकुर्वाणो नरो धर्मं निकृंतति । संततेस्तु विनाशाय संपदां हरणाय च ॥ ३७ ॥

ଯେ ମଣିଷ ପୂର୍ବବିଦ୍ଧ (ଦୋଷଯୁକ୍ତ/ନିନ୍ଦିତ) ପ୍ରକାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ଧର୍ମକୁ ହିଁ କାଟିଦିଏ—ଫଳରେ ସନ୍ତତିର ବିନାଶ ଓ ସମ୍ପଦର ହରଣ ହୁଏ।

Verse 38

पलवेधेऽपि विप्रेंद्रा दशम्या वर्जयेच्छिवाम् । सुराया बिंदुना स्पृष्टं यथा गंगाजलंत्यजेत् ॥ ३८ ॥

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଅଭାବକାଳରେ (ପଲବେଧେ) ମଧ୍ୟ ଦଶମୀ ଦିନ ଶିବପୂଜା ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; ଯେପରି ସୁରାର ଗୋଟିଏ ବିନ୍ଦୁ ସ୍ପର୍ଶିତ ଗଙ୍ଗାଜଳକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ।

Verse 39

श्वहतं पंचगव्यं च दशम्या दूषितां त्यजेत् । एकादशीं द्विजश्रेष्ठाः पक्षयोरुभयोरपि ॥ ३९ ॥

ଶ୍ୱହତ (ନଷ୍ଟ/ବିଗଡ଼ିଥିବା) ପଞ୍ଚଗବ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଦଶମୀ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ଏକାଦଶୀକୁ ମଧ୍ୟ—ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ଉଭୟ ପକ୍ଷରେ—ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 40

पूर्वविद्धा पुरा दत्ता सा तिथिर्यदुमौलिना । दानवेभ्यो द्विजश्रेष्ठाः प्रीणनार्थं महात्मनाम् ॥ ४० ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ‘ପୂର୍ବବିଦ୍ଧା’ ଯେ ତିଥି, ସେହି ତିଥିକୁ ପୁରାତନକାଳେ ଯଦୁମୌଳି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ।

Verse 41

अकाले यद्धनं दत्तमपात्रेभ्यो द्विजोत्तमाः । संक्रुद्वैरपि यद्दत्तं यद्दत्तं चाप्यसत्कृतम् ॥ ४१ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ଅକାଳରେ ଦିଆ ଧନ, ଅପାତ୍ରକୁ ଦିଆ, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ବୈରଭାବରେ ଦିଆ, ଏବଂ ସତ୍କାର ବିନା ଦିଆ—ଏପରି ଦାନ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

Verse 42

पूर्वविद्धतिथौ दत्तं तद्दत्तमसुरेष्वथ । यदुच्छिष्टेन दत्तं तु यद्दत्तं पतितेष्वपि ॥ ४२ ॥

ପୂର୍ବବିଦ୍ଧ ତିଥିରେ ଦିଆ ଦାନ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ଦିଆ ଭଳି ଗଣାଯାଏ। ଏବଂ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ସହିତ ଦିଆ ଦାନ ପତିତମାନଙ୍କୁ ଦିଆ ଭଳି ହୁଏ।

Verse 43

स्त्रीजेतेषु च यद्दत्तं यद्दत्तं जलवर्जितम् । पुनः कीर्तनसंयुक्तं तद्दत्तमसुरेषु वै ॥ ४३ ॥

ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗରେ (ବିଷୟବିକ୍ଷେପରେ) ଯେ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ଏବଂ ଜଳାର୍ପଣ ବିନା ଯେ ଦାନ—ସେ ଦାନ ପୁନଃ କୀର୍ତ୍ତନ-ସ୍ତୁତି ସହିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଶ୍ଚୟ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ଦିଆ ଭଳି ଗଣାଯାଏ।

Verse 44

तस्माद्विप्रा न कर्त्व्या विद्धाप्येकादशी तिथिः । यथा हंतिपुरा पुण्यं श्राद्धं च वृषलीपतिः ॥ ४४ ॥

ଏହିହେତୁ ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ‘ବିଦ୍ଧା’ ଏକାଦଶୀ ତିଥି ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେପରି ବୃଷଳୀପତି ନଗରର ପୁଣ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରେ, ସେପରି ସେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ପୁଣ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରେ।

Verse 45

दत्तं जप्तं हुतं स्नातं तथा पूजा कृता हरेः । तिथौ विद्धे क्षयं याति तमः सूर्योदये यथा ॥ ४५ ॥

ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ସ୍ନାନ ଏବଂ ହରିଙ୍କ ପୂଜା—‘ବିଦ୍ଧ’ ତିଥିରେ କରାଗଲେ—ସବୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟେ ଅନ୍ଧକାର ନଶେ।

Verse 46

जीर्णं पतिं यौवनगर्विता यथा त्यजंति नार्यो झषकेतुनार्दिताः । तथा हि वेधं विबुधास्त्यजंति तिथ्यंतरं धर्मविवृद्धये सदा ॥ ४६ ॥

ଯେପରି ଯୌବନଗର୍ବିତା ନାରୀମାନେ, ମୀନଧ୍ୱଜ କାମଦେବର ଉଦ୍ଦୀପନାରେ, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ପତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ସେପରି ବିବୁଧମାନେ ‘ବିଦ୍ଧ’ ତିଥିକୁ ଛାଡ଼ି ଧର୍ମବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସଦା ଅନ୍ୟ ତିଥି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

Verse 47

श्रीबृहन्नारदीयपुरणोत्तरभागे तिथिविचारो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ ‘ତିଥି-ବିଚାର’ ନାମକ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।