The Liberation of the Lizard (Godhā-vimukti)

Verse 1

वसिष्ठ उवाच । संप्रस्थितावुभौ राजन्गिरिशीर्षाद्धरातलम् । पश्यमानौ बहून्भावान्गिरिजातान्मनोहरमनोहरान् ॥ १ ॥

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ସେ ଦୁଇଜଣ ପର୍ବତଶିଖରରୁ ଭୂତଳକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ ଏବଂ ପର୍ବତଜାତ ଅନେକ ମନୋହର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖୁଥିଲେ ॥୧॥

Verse 2

केचिद्विद्रुमसंकाशाः केचिद्रजतसन्निभाः । केचिन्नीलसमप्रख्याः केचित्कांचनसत्विषः ॥ २ ॥

କେତେକ ବିଦ୍ରୁମ ପରି, କେତେକ ରୌପ୍ୟ ସଦୃଶ; କେତେକ ନୀଳମଣି-ନୀଳ ଛଟାରେ ଦୀପ୍ତ, ଆଉ କେତେକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତେଜରେ ଜ୍ୱଳିଥିଲେ ॥୨॥

Verse 3

केचित्स्फाटिकवर्णाभा हरितालनिभाः परे । अन्योन्यश्लेषतां प्राप्तौ सकलैः स्थावरैरिव ॥ ३ ॥

କେତେକ ସ୍ଫଟିକ ପରି ସ୍ୱଚ୍ଛବର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ୟେ ହରିତାଳ ସଦୃଶ; ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଲଗ୍ନ ହୋଇଥିଲେ—ଯେପରି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାବର ବସ୍ତୁ ଏକାଠି ଚାପି ଲଗିଥାଏ ॥୩॥

Verse 4

सप्राप्य वसुधां भूपो ह्यपश्यद्वाजिनां वरम् । खन्यमानं खुरेणोर्वी कुलिशाभेन वेगिना ॥ ४ ॥

ଭୂତଳକୁ ପହଞ୍ଚି ରାଜା ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେଇ ଅଶ୍ୱକୁ ଦେଖିଲେ; ସେ ଦ୍ରୁତଗତିରେ ଖୁରଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଖୋଦୁଥିଲା—ବଜ୍ରାଘାତ ପରି ॥୪॥

Verse 5

तस्य दारयतः पृथ्वीं सुतीक्ष्णेन खुरेण हि । गृहगोधाभवत्तस्मिन् भूभागांतर्गता किल ॥ ५ ॥

ତାହାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଖୁରରେ ପୃଥିବୀ ଫାଟୁଥିବାବେଳେ, ସେହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଭୂମିଭାଗର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଗୃହଗୋଧା ଜନ୍ମିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ॥୫॥

Verse 6

निर्गच्छमाना नृपते खुरेण विदलीकृता । विदीर्यमाणां नृपतिरपश्यत्स दयापरः ॥ ६ ॥

ହେ ନୃପତି! ବାହାରୁଥିବାବେଳେ ସେ ଖୁରରେ ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇଗଲା; ଦୟାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜା ତାକୁ ଫାଟୁଥିବା ଦେଖିଲେ॥୬॥

Verse 7

अभ्यधावत वेगेन हा हतेति प्रियां वदन् । ततः स वृक्षपत्रेण कोमलेन महीपतिः ॥ ७ ॥

ସେ ବେଗରେ ଦୌଡ଼ିଗଲା, ପ୍ରିୟାକୁ କହିଲା—“ହା! ମୁଁ ହତ ହେଲି!” ତାପରେ ସେ ମହୀପତି କୋମଳ ବୃକ୍ଷପତ୍ର ନେଇ (ସେବାକୁ ଲାଗିଲେ)॥୭॥

Verse 8

उत्सार्य तां खुरादाशु प्राक्षिपत्तृणशाद्वले । ततस्तु मोहिनीं प्राह प्रेक्ष्य मूर्च्छागतां हि ताम् ॥ ८ ॥

ଖୁରରେ ତାକୁ ଶୀଘ୍ର ହଟାଇ ତୃଣଶାଦ୍ୱଳ ଉପରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲା; ପରେ ମୂର୍ଛାଗତ ମୋହିନୀକୁ ଦେଖି ସେ କହିଲା॥୮॥

Verse 9

शीघ्रमाहर चार्वंगिजलं जलजलोचने । येन मूर्च्छागतां सिंचे गृहगोधां विमर्द्दिताम् ॥ ९ ॥

“ଶୀଘ୍ର ଜଳ ଆଣ, ହେ ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗି, ହେ ପଦ୍ମନୟନୀ! ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆଘାତରେ ମୂର୍ଛିତ ଗୃହଗୋଧା ଉପରେ ଛିଟାଇ ତାକୁ ସଚେତନ କରିପାରିବୁ।”॥୯॥

Verse 10

सा भर्तुर्वचनाच्छीघ्रमानयच्छीतलं जलम् । तेनाभ्यषिं चन्नृपतिर्गृहगोधां विमूर्च्छिताम् ॥ १० ॥

ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ବଚନରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ଶୀତଳ ଜଳ ଆଣିଲା। ସେହି ଜଳରେ ନୃପତି ମୂର୍ଛିତ ଗୃହ-ଗୋଧା ଉପରେ ଜଳ ଛିଟାଇଲେ॥ ୧୦ ॥

Verse 11

अवाप चेतनां राजन् शीतलाज्जलसेचनात् । अभिघातेषु सर्वेषु शस्तं वारिप्रसेचनम् ॥ ११ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଶୀତଳ ଜଳ ସେଚନରେ ସେ ଚେତନା ପାଇଲା। ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଆଘାତରେ ଜଳ ଛିଟାଇବା ହିତକର ବୋଲି କୁହାଯାଏ॥ ୧୧ ॥

Verse 12

अथवा क्लिन्नवस्त्रेण सहसा बंधनं हितम् । संप्राप्तचेतना भूप गोधा वचनमब्रवीत् ॥ १२ ॥

ଅଥବା ଭିଜା ବସ୍ତ୍ରରେ ସହସା ବାନ୍ଧିଦେବା ମଧ୍ୟ ହିତକର। ଚେତନା ପାଇ, ହେ ଭୂପ, ଗୋଧା ଏହି ବଚନ କହିଲା॥ ୧୨ ॥

Verse 13

राजानमग्रतो वीक्ष्य वेदनार्ता शनैः शनैः । रुक्मांगद महाबाहो निबोध मम चेष्टितम् ॥ १३ ॥

ସାମ୍ନାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ବେଦନାରେ କାତର ହୋଇ ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ କହିଲା—ହେ ମହାବାହୁ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ, ମୋର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝ॥ ୧୩ ॥

Verse 14

शाकले नगरे रम्ये भार्याहं ह्यग्रजन्मनः । रूपयौवनसंपन्ना तस्य नातिप्रिया विभो ॥ १४ ॥

ରମ୍ୟ ଶାକଲ ନଗରରେ ମୁଁ ଏକ ଅଗ୍ରଜନ୍ମ ପୁରୁଷଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲି। ରୂପ-ଯୌବନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ବିଭୋ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ବିଶେଷ ପ୍ରିୟା ନ ଥିଲି॥ ୧୪ ॥

Verse 15

सदा विद्वेषसंयुक्तो मयि निष्ठुरजल्पकः । नान्यस्य कस्यचिद्द्वेष्टा स तु मे नृपते पतिः ॥ १५ ॥

ହେ ନୃପତେ, ସେ ସଦା ଦ୍ୱେଷରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ମୋତେ କଠୋର କଥା କହେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ କାହା ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ—ସେଇ ମୋର ପତି।

Verse 16

ततोऽह क्रोधसंयुक्ता वशीकरणलंभनात् अपृच्छं प्रमदा राजन्यास्त्यक्ताः पतिभिः किल ॥ १६ ॥

ତାପରେ ମୁଁ କ୍ରୋଧରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ—ବଶୀକରଣର ଉପାୟ ଲାଭ କରି—ହେ ରାଜନ୍, ପତିମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣାଯାଉଥିବା ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲି।

Verse 17

ताभिरुक्ता ह्यहं भूप वश्यो भर्ता भविष्यति । अस्माकं प्रत्ययो जातो भर्तृत्यागावमाननात् ॥ १७ ॥

ହେ ଭୂପ, ସେମାନେ ମୋତେ କହିଲେ—‘ତୁମର ପତି ନିଶ୍ଚୟ ବଶ ହେବ।’ ପତିଙ୍କ ତ୍ୟାଗ ଓ ଅବମାନରୁ ଆମର ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଜନ୍ମିଛି।

Verse 18

प्रव्रज्याभेषजैर्वश्या जाता हि पतयस्तु नः । त्वं पृच्छ तां वरारोहे दास्यते भेषजं शुभम् ॥ १८ ॥

‘ପ୍ରବ୍ରଜ୍ୟାର ଔଷଧରେ ଆମ ପତିମାନେ ବଶ ହେଉନାହାନ୍ତି। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ପଚାର; ସେ ତୁମକୁ ଶୁଭ ଔଷଧ ଦେବ।’

Verse 19

न विकल्पस्त्वया कार्यो भविता दासवत्पतिः । ततोऽहं त्वरितं गत्वा तासां वाक्येन भूपते ॥ १९ ॥

ହେ ଭୂପତେ, ତୁମେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସ୍ୱାମୀ ଦାସ ପରି ଆଜ୍ଞାକାରୀ ହେବ। ତାପରେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ କଥାଅନୁସାରେ ଶୀଘ୍ର ଯିବି।

Verse 20

प्रासादः कथितस्तस्याः पृच्छंत्या मम मानवैः । शतस्तंभसमायुक्तः कांतिमत्सुधया युतः ॥ २० ॥

ହେ ମାନବମାନେ, ସେ ପଚାରିଲାବେଳେ ମୁଁ ତାକୁ ଗୋଟିଏ ପ୍ରାସାଦ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି—ଶତ ସ୍ତମ୍ଭରେ ସୁଶୋଭିତ, କାନ୍ତିମୟ, ଏବଂ ଅମୃତସମ ଉତ୍କର୍ଷରେ ଯୁକ୍ତ।

Verse 21

प्रविश्य तं सुतेजस्कामपश्यं ब्रह्यचारिणीम् । प्रावृतां दीर्घवस्त्रेण सन्ध्यारागसवर्णिनीम् ॥ २१ ॥

ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମୁଁ ଗୋଟିଏ ସୁତେଜସ୍ବିନୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲି—ଦୀର୍ଘ ବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ, ସନ୍ଧ୍ୟାର ରକ୍ତିମ ରଙ୍ଗ ସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣଧାରିଣୀ।

Verse 22

दीर्घाभिः सा जटाभिस्तु संवृता दीप्तिसयुता । परिचारकैस्तु संयुक्ता वीज्यमाना शनैः शनैः ॥ २२ ॥

ସେ ଦୀର୍ଘ ଜଟାରେ ଆବୃତ ଓ ଦୀପ୍ତିଯୁକ୍ତ ଥିଲା; ପରିଚାରକମାନଙ୍କ ସହିତ ଥାଇ, ତାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ପଖା କରାଯାଉଥିଲା।

Verse 23

अक्षसूत्रकरा सा तु जपन्ती भगमालिनी । सर्ववश्यकरं मन्त्रं क्षोभकं प्रत्ययावहम् ॥ २३ ॥

ହାତରେ ଅକ୍ଷସୂତ୍ର ଧରି ସେ ଭଗମାଲିନୀ ଜପ କରୁଥିଲା—ସର୍ବବଶ୍ୟକର, ମନ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ କ୍ଷୋଭିତ କରୁଥିବା, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଦେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ର।

Verse 24

ततोऽहं प्रणता भूत्वा पद्भ्यां न्यस्यांगलीयकम् । मृदुकांचनसंभूतं अतिरिक्तप्रभान्वितम् ॥ २४ ॥

ତାପରେ ମୁଁ ପ୍ରଣତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗୁଠି ରଖିଲି—ମୃଦୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣରୁ ନିର୍ମିତ, ଏବଂ ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରଭାରେ ଯୁକ୍ତ।

Verse 25

ततो हृष्टाऽभवद्दृष्ट्वा पदस्थं चांगुलीयकम् । अपृष्टया तया ज्ञातं मम भर्त्तुर्विमाननम् ॥ २५ ॥

ତାପରେ ସେ ହର୍ଷିତ ହେଲା, ପାଦପାଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ଅଙ୍ଗୁଠି ଦେଖି। ପଚାରିବା ବିନା ହିଁ ସେ ଜାଣିଲା ଯେ ମୋ ପତିଙ୍କୁ ଅପମାନ କରାଯାଇଛି।

Verse 26

तयोक्ताहं ततो भूप तापस्या प्रणता स्थिता । चूर्णो रक्षान्वितो ह्येष सर्वभूतवशानुगः ॥ २६ ॥

ତାପରେ, ହେ ରାଜନ୍, ସେମାନଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ମୁଁ ସେଠାରେ ନମସ୍କାର କରି ତପସ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲି। ଏହି ଚୂର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ଷାଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ; ଏହା ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ବଶ ଓ ଅନୁଗତ କରେ।

Verse 27

त्वया भर्तरि संयोज्यो रक्ष्यं ग्रीवाशयांकुरम् । भविष्यति पतिर्वश्यो नान्यां यास्यति सुन्दरीम् ॥ २७ ॥

ତୁମେ ଏହାକୁ ନିଜ ପତି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ କରି ପ୍ରୟୋଗ କର; ଗ୍ରୀବାର ଖାଳି ସ୍ଥାନରେ ରଖା ଅଙ୍କୁର-ସଦୃଶ ରକ୍ଷାକବଚକୁ ସାବଧାନରେ ରକ୍ଷା କର। ତୁମ ପତି ବଶ ହେବେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଅନ୍ୟ ନାରୀ ପାଖକୁ ଯିବେ ନାହିଁ।

Verse 28

चूर्णरक्षां गृहीत्वाहं प्राप्ताभर्तृगृहं पुनः । प्रदोषे पयसा युक्तश्चूर्णो भर्तरि योजितः ॥ २८ ॥

ଚୂର୍ଣ୍ଣ-ରକ୍ଷା ନେଇ ମୁଁ ପୁଣି ପତିଙ୍କ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚିଲି। ପ୍ରଦୋଷ ସମୟରେ ଦୁଧ ସହ ମିଶାଇ ସେଇ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ପତିଙ୍କ ଉପରେ ଲଗାଗଲା।

Verse 29

ग्रीवायां हि कृता रक्षा न विचारो मया कृतः । यदा स पीतचूर्णस्तु भर्ता नृपवरोत्तमा ॥ २९ ॥

ମୁଁ ଗ୍ରୀବାରେ ରକ୍ଷାକବଚ ବାନ୍ଧିଦେଲି, କିନ୍ତୁ ଆଉ କିଛି ବିଚାର କଲି ନାହିଁ। ତାପରେ, ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ପତି ପୀତ ଚୂର୍ଣ୍ଣରେ ଲେପିତ ହେଲେ।

Verse 30

तदहः क्षयरोगोऽभूत्पतिः क्षीणो दिने दिने । गुह्ये तु क्रिमयो जाताः क्षतदुष्टव्रणोद्भवाः ॥ ३० ॥

ସେହି ଦିନଠାରୁ ପତିଙ୍କୁ କ୍ଷୟରୋଗ ହେଲା ଏବଂ ସେ ଦିନକୁ ଦିନ ଅଧିକ କ୍ଷୀଣ ହେଉଥିଲେ। ଗୁହ୍ୟାଙ୍ଗରେ ଆଘାତପ୍ରାପ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଘାଉରୁ କୃମି ଜନ୍ମିଲା॥୩୦॥

Verse 31

दिनैः कतिपयैर्जातैर्दीपवद्रविदर्शनात् । हततेजास्तथा भर्त्ता मामुवाचाकुलेन्द्रियः ॥ ३१ ॥

କିଛି ଦିନ ପରେ, ଦୀପ ପରି ଚକ୍ଷୁକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ଧନ ଦେଖି, ତେଜ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଶାନ୍ତ ଥିବା ମୋ ପତି ମୋତେ କହିଲେ॥୩୧॥

Verse 32

क्रंदमानो दिवा रात्रौ दासोऽस्मि तव शोभने । त्राहि मां शरणं प्राप्तं न गच्छेयं परिस्त्रियम् ॥ ३२ ॥

ଦିନରାତି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ସେ କହିଲେ—‘ହେ ଶୋଭନେ, ମୁଁ ତୁମର ଦାସ। ଶରଣାଗତ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ଯେପରି ମୁଁ ପରସ୍ତ୍ରୀ ପାଖକୁ ନ ଯାଉ’॥୩୨॥

Verse 33

तत्तस्य रुदितं श्रुत्वा भयभीता महीपते । तस्यां निवेदितं सर्वं कथं भर्ता भवेत्सुखी ॥ ३३ ॥

ହେ ମହୀପତେ, ତାଙ୍କର ରୋଦନ ଶୁଣି ସେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ସବୁ କଥା ନିବେଦିତ ହେଲାପରେ ପତି କିପରି ସୁଖୀ ରହିପାରିବେ?॥୩୩॥

Verse 34

तयापि भेषजं दत्तं द्वितीयं दाहशांतये । दत्ते तु भेषजे तस्मिन्सुस्थोऽभूत्तत्क्षणात्पतिः ॥ ३४ ॥

ଦାହ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଔଷଧ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ। ସେହି ଔଷଧ ଦିଆମାତ୍ରେ ପତି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସୁସ୍ଥ ହେଲେ॥୩୪॥

Verse 35

पूर्वचूर्णोद्भवो दाहः शांतस्तेनौषधेन ह । ततः प्रभृति मे भर्ता वश्योऽभूद्वचने स्थितः ॥ ३५ ॥

ପୂର୍ବ ଚୂର୍ଣ୍ଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦାହ ସେହି ଔଷଧରେ ଶାନ୍ତ ହେଲା। ତାହାପରେ ମୋ ସ୍ୱାମୀ ମୋ ବଚନରେ ଅଟୁଟ ରହି ବଶ ହେଲେ।

Verse 36

कालेन पञ्चतां प्राप्ता गता नरकयातनाम् । ताम्रभ्राष्ट्रे ह्यहं दग्धा युगानि दश पञ्च च ॥ ३६ ॥

କାଳକ୍ରମେ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇ ନରକ-ଯାତନାକୁ ନୀତ ହେଲି। ‘ତାମ୍ରଭ୍ରାଷ୍ଟ୍ର’ ନରକରେ ମୁଁ ପନ୍ଦର ଯୁଗ ଦଗ୍ଧ ହେଲି।

Verse 37

सूक्ष्माणि तिलमात्राणि कृत्वा खण्डान्यनेकशः । किंचित्पातकशेषेण धरायामवतारिता ॥ ३७ ॥

ତିଳମାତ୍ର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନେକ ଖଣ୍ଡ କରି, ଅଳ୍ପ ପାପଶେଷ ଥିବାରୁ ତାକୁ ଧରାରେ ଅବତାରିତ କରାଗଲା।

Verse 38

गृहगोधामयं रूपं कृतं भास्करजेन मे । साहमत्र स्थिता भूप वर्षाणामयुतं पुरा ॥ ३८ ॥

ଭାସ୍କରଜ ମୋ ପାଇଁ ଗୃହଗୋଧା (ଘର ଗୋଧି) ରୂପ ଗଢ଼ିଲେ। ହେ ଭୂପ, ମୁଁ ଏଠାରେ ପୁରାତନ କାଳରୁ—ଦଶହଜାର ବର୍ଷ—ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 39

यान्यापि युवतिर्भूप भर्तुर्वश्यं समाचरेत् । वृथाधर्मा दुराचारा दह्यते ताम्रभ्राष्ट्रके ॥ ३९ ॥

ହେ ଭୂପ, ଯେ କୌଣସି ଯୁବତୀ ସ୍ୱାମୀକୁ ବଶ କରିବା ପାଇଁ ଏପରି ଆଚରଣ କରେ—ବ୍ୟର୍ଥ ଧର୍ମ ଓ ଦୁରାଚାରରେ ଲିପ୍ତ—ସେ ‘ତାମ୍ରଭ୍ରାଷ୍ଟ୍ର’ ନରକରେ ତାମ୍ରପାତ୍ରରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 40

भर्ता नाथो गतिर्भर्ता दैवतं गुरुरेव च । तस्य वश्यं चरेद्या तु सा कथं सुखमाप्नुयात् ॥ ४० ॥

ସ୍ୱାମୀ ହିଁ ତାହାର ନାଥ, ସ୍ୱାମୀ ହିଁ ତାହାର ଗତି; ସ୍ୱାମୀ ହିଁ ଦେବତା ଓ ଗୁରୁ। ଯେ ନାରୀ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ବଶରେ ରହି ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ନ ଚାଲେ, ସେ କିପରି ସୁଖ ପାଇବ?

Verse 41

तिर्यग्योनिशतं याति क्रिमिकुष्ठसमन्विता । तस्माद्भूपाल कर्तव्यं स्त्रीभिर्भर्तृवचः सदा ॥ ४१ ॥

କୃମି ଓ କୁଷ୍ଠରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ସେ ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନିରେ ଶତଶଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ତେଣୁ, ହେ ଭୂପାଳ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସଦା ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ବଚନ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 42

साहं यास्ये पुनर्योनिं कुत्सितां पातकान्विताम् । यदि नोद्धरसे राजन्नद्य मां शरणागताम् ॥ ४२ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଆଜି ଶରଣାଗତ ମୋତେ ଯଦି ଆପଣ ଉଦ୍ଧାର ନ କରିବେ, ତେବେ ମୁଁ ପୁଣି ପାପଯୁକ୍ତ ନିନ୍ଦିତ ଯୋନିରେ ପଡିବି।

Verse 43

सुकृतस्य प्रदानेन विजयाजनितेन हि । या त्वया संगमे पुण्ये कृता श्रवणद्वादशी ॥ ४३ ॥

ବିଜୟାରୁ ଜନିତ ସୁକୃତଦାନ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ ସଙ୍ଗମରେ ଆପଣ କରିଥିବା ଶ୍ରବଣ-ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚୟ ମହା ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇଛି।

Verse 44

सरय्वाश्चैव गंगायाः पापनाशविधायके । प्रेतनिर्यातनी पुण्या मानसेप्सितदायिनी ॥ ४४ ॥

ସରୟୂ ଓ ଗଙ୍ଗା—ଉଭୟ ପାପନାଶକାରିଣୀ। ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟମୟୀ, ପ୍ରେତାବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତିଦାତ୍ରୀ ଏବଂ ମନେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପ୍ରଦାନକାରିଣୀ।

Verse 45

यस्यां गृहेऽपि भूपाल संस्मृतो मनुजैर्हरिः । सर्वतीर्थफलावाप्तिं कुरुते नात्र संशयः ॥ ४५ ॥

ହେ ଭୂପାଳ! ଯେଉଁ ଘରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେ ଗୃହ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ପାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 46

दत्तं जप्तं हुतं यच्च कृतं देवार्चनादिकम् । सर्वं तदक्षयं भूप यत्कृतं विजयादिने ॥ ४६ ॥

ହେ ରାଜନ୍! ଦାନ, ଜପ, ହୋମ ଓ ଦେବାର୍ଚ୍ଚନା ଆଦି ଯାହା କିଛି କରାଯାଏ, ବିଜୟାଦିନେ କରା ସବୁ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 47

एवंविधं फलं यस्यास्तद्देहि सुकृतं मम । द्वादश्यामुपवासेन त्रयोदश्यां तु पारणे ॥ ४७ ॥

ଏପରି ଫଳ ଦେଇଥିବା ପୁଣ୍ୟଟି ମୋତେ ଦିଅ—ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରି, ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପାରଣ କଲେ ଯେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।

Verse 48

द्वादशाब्दोपवासस्य फलं प्राप्तोत्युपोषणे । दयां कृत्वा महीपाल धर्ममूर्तिर्भवान् क्षितौ ॥ ४८ ॥

ଏକଥର ଉପୋଷଣ କଲେ ମାତ୍ର ଦ୍ୱାଦଶବର୍ଷ ଉପବାସର ଫଳ ମିଳେ। ହେ ମହୀପାଳ! ଦୟା କରି ଆପଣ ପୃଥିବୀରେ ଧର୍ମମୂର୍ତ୍ତି ହୁଅନ୍ତି।

Verse 49

वैवस्वतपथध्वंसी परित्राहि सुदुःखिताम् । गृहगोधावचः श्रुत्वा मोहिनी वाक्यमब्रवीत् ॥ ४९ ॥

“ହେ ବୈବସ୍ୱତ (ଯମ) ପଥଧ୍ୱଂସୀ! ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତା ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।” ଗୃହଗୋଧାର ଏହି କଥା ଶୁଣି ମୋହିନୀ ଏପରି କହିଲା।

Verse 50

स्वकृतं तु जनोऽश्नाति सुखदुःखात्मकं विभो । तस्मात्किमनया कार्यं पापया भर्तुदुष्टया ॥ ५० ॥

ହେ ବିଭୋ, ମନୁଷ୍ୟ ନିଜେ କରିଥିବା କର୍ମର ଫଳ—ସୁଖଦୁଃଖମୟ—ନିଶ୍ଚୟ ଭୋଗ କରେ। ତେଣୁ ପତିପ୍ରତି ଦୁଷ୍ଟ ଏହି ପାପିଣୀ ସ୍ତ୍ରୀର କଣ ପ୍ରୟୋଜନ?

Verse 51

यया भर्ता वशं नीतो रक्षाचूर्णादिभिर्नृप । साधुभ्यो यत्कृतं राजन्यशःस्वर्गकरं भवेत् ॥ ५१ ॥

ହେ ନୃପ, ରକ୍ଷାଚୂର୍ଣ୍ଣ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଯେପରି ପତିକୁ ବଶ କରାଯାଏ—ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟ ଯଦି ସାଧୁଜନଙ୍କ ହିତରେ କରାଯାଏ, ହେ ରାଜନ, ତେବେ ତାହା ଯଶ ଓ ସ୍ୱର୍ଗଦାୟକ ହୁଏ।

Verse 52

उभयोर्भ्रं शतामेति पापेभ्यो यत्कृतं भवेत् । शर्करामिश्रितं क्षीरं काद्रवेये नियोजितम् ॥ ५२ ॥

ଉଭୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେ କୌଣସି ପାପ ହୋଇଥାଏ, ତାହା ଶତଗୁଣ ହ୍ରାସ ପାଏ। (ଏହି ବିଧିରେ) ଶର୍କରାମିଶ୍ରିତ କ୍ଷୀର କାଦ୍ରବେୟ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ/ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 53

विषवृद्धिं करोत्येव तद्वत्पापकृतं भवेत् । परित्यजेमां त्वं पापां गच्छावो नगराय वै ॥ ५३ ॥

ଯେପରି ବିଷ କେବଳ ବଢ଼ିଯାଏ, ସେପରି ପାପକର୍ମରେ ପାପ ବଢ଼େ। ତେଣୁ ଏହି ପାପମାର୍ଗ ତ୍ୟାଗ କର; ଆସ, ଆମେ ନଗରକୁ ଯାଉ।

Verse 54

जन्मव्यापारसक्तानामात्मसौख्यं विनश्यति । रुक्मांगद उवाच । ब्रह्मात्मजे कथं वाक्यमीदृशं व्याहृतदं त्वया । न साधूनामिदं वृत्तं भवतीति वरानने ॥ ५४ ॥

ଜନ୍ମଜୀବନର ସାଂସାରିକ ବ୍ୟବହାରରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଆତ୍ମସୁଖ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟା, ତୁମେ ଏପରି କଥା କିପରି କହିଲ? ହେ ସୁମୁଖୀ, ଏହି ଆଚରଣ ସାଧୁମାନଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦିଏ ନାହିଁ।

Verse 55

आत्मसौख्यकराः पापा भवंति परतापिनः । विप्रपन्ना वरारोहे परोपकरणाय वै ॥ ५५ ॥

ନିଜ ସୁଖ ପାଇଁ କରା ପାପ ଶେଷେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦହାଏ। ହେ ସୁନ୍ଦର-ନିତମ୍ବିନୀ, ପରୋପକାର ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେବା କରିବା ଉଚିତ॥୫୫॥

Verse 56

शशी सूर्योऽथ पर्जन्यो मेदिनी हुतभुग्जलम् । चंदनं पादपाः संतः परोपकरणाय वै ॥ ५६ ॥

ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବର୍ଷାମେଘ, ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ—ଏବଂ ଚନ୍ଦନ ଓ ବୃକ୍ଷ—ସବୁ ପରୋପକାର ପାଇଁ; ସେପରି ସନ୍ତଜନ ମଧ୍ୟ ସେବାଭାବେ ପରହିତ ପାଇଁ ବଞ୍ଚନ୍ତି॥୫୬॥

Verse 57

श्रूयते किल राजासीद्धरिश्चंद्रो वरानने । चांडालमंदिरावासी भार्यातनयविक्रयी ॥ ५७ ॥

ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖିନୀ, ପରମ୍ପରାରେ ଶୁଣାଯାଏ—ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଏକଦା ଚାଣ୍ଡାଳର ଘରେ ବସିଥିଲେ ଏବଂ ଭାର୍ଯ୍ୟା-ତନୟକୁ ମଧ୍ୟ ବିକ୍ରି କରିଥିଲେ॥୫୭॥

Verse 58

असत्यवचनाद्भीतो दुःखाद्दुःखतरं गतः । तस्य सत्येन संतुष्टादेवाः शक्रपुरोगमाः ॥ ५८ ॥

ଅସତ୍ୟ କହିବାର ଭୟରୁ ସେ ଦୁଃଖରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖକୁ ପଡ଼ିଲା। କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହିବାରୁ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଆଦି ଦେବମାନେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ॥୫୮॥

Verse 59

वरेण छंदयांचक्रुर्हरिश्चंद्रं महीपतिम् । तेन सत्यवता चोक्ता देवा ब्रह्मपुरोगमाः । यदि तुष्टा हि विबुधा वरं मे दातुमर्हथ ॥ ५९ ॥

ବର ଦେଇ ଦେବମାନେ ମହୀପତି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ତେବେ ସତ୍ୟବତୀ ବ୍ରହ୍ମା-ପୁରୋଗାମୀ ଦେବମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଯଦି ଆପଣମାନେ ବିବୁଧ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ମୋତେ ଗୋଟିଏ ବର ଦେବା ଉଚିତ”॥୫୯॥

Verse 60

एषा हि नगरी सर्वा सद्रुमा ससरीसृपा । सबालवृद्धतरुणा सनारी सचतुष्पदा ॥ ६० ॥

ଏହି ମୋର ସମଗ୍ର ନଗରୀ ବୃକ୍ଷ ଓ ସରିସୃପ-ସଦୃଶ ସର୍ପଣଶୀଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏଠାରେ ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧ, ଯୁବକ, ନାରୀ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

Verse 61

प्रयातु कृतपापापिस्वर्गतिं नगरी मम । अयोध्यापातकं गृह्य गंताहं नरकं ध्रुवम् ॥ ६१ ॥

ମୋର ନଗରୀ ପାପ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଗତିକୁ ପାଉ। ଅଯୋଧ୍ୟାର ପାତକ ମୁଁ ନିଜ ଉପରେ ଗ୍ରହଣ କରି ନିଶ୍ଚୟ ନରକକୁ ଯିବି।

Verse 62

एकाकी नहि गच्छामि परित्यज्य जनं क्षितौ । स्वर्गं विबुधशार्दूलाः सत्यमेतन्मयेरितम् ॥ ६२ ॥

ହେ ଦେବଶାର୍ଦୂଳମାନେ! ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ଜନମାନଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ମୁଁ ଏକା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ ନାହିଁ। ଏହିଟି ମୋର ଘୋଷିତ ସତ୍ୟ।

Verse 63

तस्य तां स्थिरतां ज्ञात्वा सह तेनैव सा पुरी । जगाम स्वर्गलोकं च इंद्रादीनामनुज्ञया ॥ ६३ ॥

ତାଙ୍କର ସେହି ଅଚଳ ଦୃଢତା ଜାଣି, ସେହି ନଗରୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହିତ, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କ ଅନୁମତିରେ, ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଗଲା।

Verse 64

सोऽपि स्वर्गे स्थितो राजा स्वपुरेण समन्वितः । कामगेन विमानेन पूज्यमानोऽमरैरपि ॥ ६४ ॥

ସେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗରେ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ନଗରୀ ସହିତ ବସିଲେ; କାମଗାମୀ ବିମାନରେ ବିହାର କରି, ଅମରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ ହେଲେ।

Verse 65

अस्थिदानं कृतं देवि कृपया हि दधीचिना । देवानामुपकारार्थं श्रुत्वा दैत्यैः पराजितान् ॥ ६५ ॥

ହେ ଦେବୀ, ଦାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ଦେବମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦଧୀଚି କରୁଣାବଶତଃ ନିଜ ଅସ୍ଥିଦାନ କଲେ, ଦେବହିତାର୍ଥେ।

Verse 66

कपोतार्थं स्वमांसानि शिबिना भूभुजा पुरा । प्रदत्तानि वरारोहे श्येनाय क्षुधिताय वै ॥ ६६ ॥

ହେ ବରାରୋହେ, ପୁରାକାଳରେ ପୃଥିବୀପତି ଶିବିରାଜା କପୋତକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଭୁକ୍ତ ଶ୍ୟେନକୁ ନିଜ ମାଂସର ଖଣ୍ଡ ଦାନ କରିଥିଲେ।

Verse 67

जीमूतवाहनो राजा पुरासीत्क्षितिमंडले । तेनापि जीवितं दत्तं पन्नगाय वरानने ॥ ६७ ॥

ହେ ବରାନନେ, ପୁରାକାଳରେ କ୍ଷିତିମଣ୍ଡଳରେ ଜୀମୂତବାହନ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ; ସେ ମଧ୍ୟ ଏକ ପନ୍ନଗକୁ ଜୀବନଦାନ କଲେ।

Verse 68

तस्माद्दयालुना देवि भवितव्यं महीभुजा । शुचावमेध्येऽपि शुभे समं वर्षति वारिदः ॥ ६८ ॥

ଏହେତୁ ହେ ଦେବୀ, ରାଜା ଦୟାଳୁ ହେବା ଉଚିତ; ଯେପରି ବର୍ଷାମେଘ ଶୁଚି-ଅଶୁଚି ଓ ଶୁଭ ସବୁଠାରେ ସମଭାବେ ଜଳ ବର୍ଷାଏ।

Verse 69

चांडालपतितौ चंद्रो ह्लादयेच्च निजैः करैः । तस्मादिमां वरारोहे गृह गोधां सुदुःखिताम् ॥ ६९ ॥

ଚାଣ୍ଡାଳରେ ପତିତ ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ କିରଣରେ ଶୀତଳ କରେ; ତେଣୁ ହେ ବରାରୋହେ, ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଗୋଧାକୁ ଘରକୁ ନେଇଯାଅ।

Verse 70

उद्धरिष्ये निजैः पुण्यैर्दौहित्रैर्नाहुषो यथा । विमोहिनीं तिरस्कृत्य गृहगोधामुवाच ह ॥ ७० ॥

ମୁଁ ମୋର ନିଜ ପୁଣ୍ୟ—ନିଜ ସତ୍କର୍ମର ବଳରେ—ତୁମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବି; ଯେପରି ରାଜା ନାହୁଷ ତାଙ୍କ ଦୌହିତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଧାର ପାଇଥିଲେ। ବିମୋହିନୀକୁ ତିରସ୍କାର କରି ସେ ଗୃହଗୋଧାକୁ କହିଲା॥

Verse 71

दत्तं दत्तं मया पुण्यं विजयासंभवं तव । गच्छ विष्णुगताँल्लोकान्विधूताशेषकल्मषा ॥ ७१ ॥

ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଯେ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଛି, ସେ ତୁମ ବିଜୟରୁ ଉଦ୍ଭବିତ। ଏବେ ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁ-ଗତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଯାଅ; ତୁମ ସମସ୍ତ ପାପ ସମୂଳେ ଧୋଇଯାଇଛି॥

Verse 72

तद्वाक्यात्सहसा भूप दिव्याभरणभूषिता । विमुच्य देहं तज्जीर्णं गृहगोधासमुद्भवम् ॥ ७२ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ସେହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ସେ ହଠାତ୍ ଦିବ୍ୟ ଆଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ହେଲା; ଗୃହଗୋଧାଜନ୍ୟ ସେହି ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁକ୍ତ ହେଲା॥

Verse 73

जगामामंत्र्य तं भूपं द्योतयंती दिशो दश । सीमंतमिव कुर्वाणा वैष्णवं पदमुद्भुतम् ॥ ७३ ॥

ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ସେ ଚାଲିଗଲା, ଦଶ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରି; ଯେନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ବୈଷ୍ଣବ ପଦ—ପଥ/ଧାମ—ଦୀପ୍ତ ସୀମନ୍ତରେଖା ପରି ଗଢ଼ୁଥିଲା॥

Verse 74

यद्योगिगम्यं हुतभुक्प्रकाशं वरं वरेण्यं परमात्मभूतम् । तम्मादियं चैव शिखिप्रदीपा जगत्प्रकाशाय नृपप्रसूता ॥ ७४ ॥

ଯେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗମ୍ୟ, ହୁତଭୁକ୍ (ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି) ପରି ପ୍ରକାଶମାନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ପରମାତ୍ମସ୍ୱରୂପ—ସେଇ ତାହାର ନିଜ ପୁତ୍ର ବୋଲି ସେ ଜାଣିଲା। ରାଜକୁଳଜାତା ସେ ଜଗତ୍ ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିମୟ ଦୀପ ହେଲା॥

Verse 75

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे गोधाविमुक्तिर्नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ ‘ଗୋଧା-ବିମୁକ୍ତି’ ନାମକ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା ॥୧୪॥