ବସିଷ୍ଠ ମୋହିନୀ-ଉପାଖ୍ୟାନର ଚରମ ପର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ମୋହିନୀଙ୍କ ଦାବି ଓ ନିଜ ଧର୍ମସଙ୍କଳ୍ପରେ ବଦ୍ଧ ରାଜା ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ତଳୱାର ଉଠାଇ ପୁତ୍ର ଧର୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଅନ୍ତି। ପୁତ୍ର ପିତୃଭକ୍ତି ଓ ଶରଣାଗତିଭାବରେ ନିଜ କଣ୍ଠ ଅର୍ପଣ କରେ; ସେତେବେଳେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପେ, ସମୁଦ୍ର ଫୁଲେ, ଉଲ୍କାପାତ ହୁଏ—ଧର୍ମପରୀକ୍ଷାର ଗମ୍ଭୀରତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ମୋହିନୀ ଶୋକରେ ଢଳି ପଡ଼ି ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ବିଫଳ ହେବ ବୋଲି ଭୟ କରେ। ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଆସି ରାଜାଙ୍କ ହାତ ଧରି ସନ୍ତୋଷ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଏବଂ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ଓ ପୁତ୍ର ସହିତ ନିଜ ଧାମ/ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଦେବଲୋକରେ ଉତ୍ସବ; ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତାଦି ଭାଗ୍ୟଲେଖ ସଂଶୋଧନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଦଣ୍ଡ-ପୁରସ୍କାର ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାଧୀନ ବୋଲି ଉପାଖ୍ୟାନ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । तत्पुत्रवचनं श्रुत्वा राजा रुक्मांगदस्तदा । संध्यावलीमुखं प्रेक्ष्य प्रहृष्टकमलोपमम् ॥ १ ॥
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ପୁତ୍ରର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ରାଜା ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ସେତେବେଳେ ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଦେଖିଲେ; ତାହା ହର୍ଷରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ପଦ୍ମ ସଦୃଶ ଥିଲା।
Verse 2
मोहिनीवचनं श्रृण्वन्भुंक्ष्व मा हन देहजम् । मा भुंक्ष्व तनयं हिंस चेत्याग्रहसमन्वितम् ॥ २ ॥
ମୋହିନୀର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ସେ ଅଗ୍ରହସହ କହିଲା—“ଖାଅ, ନିଜ ଦେହଜକୁ ମାରନି। ପୁତ୍ରକୁ ଖାଅନି; ତାକୁ ହତ୍ୟା କର,” ବୋଲି ସେ ଜିଦ୍ ଧରିଲା।
Verse 3
एतस्मिन्नेव काले तु भगवान्कमलेक्षणः । अंतर्द्धानगतस्तस्थौ व्योम्नि धैर्यावलोककः ॥ ३ ॥
ସେହି କ୍ଷଣେ କମଳନୟନ ଭଗବାନ୍ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇ, ଆକାଶେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ସବୁ ଅବଲୋକନ କଲେ।
Verse 4
त्रयाणां नृपशार्दूल मेघश्यामो निरञ्जनः । धर्मांगदस्य वीरस्य तस्य रुक्मांगदस्य तु ॥ ४ ॥
ହେ ନୃପଶାର୍ଦୂଳ! ସେ ତିନିଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୀର ଧର୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ମେଘଶ୍ୟାମ ବର୍ଣ୍ଣର ଏବଂ ଆଚରଣରେ ନିରଞ୍ଜନ ଥିଲେ।
Verse 5
संध्यावल्या समेतस्य वीशसंस्थो जनार्दनः । वचने भुंक्ष्व भुंक्ष्वेति मोहिन्या व्याहृते तदा ॥ ५ ॥
ତେବେ ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ସହିତ ପବିତ୍ର ଆସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ ଜନାର୍ଦନ, ମୋହିନୀ କହିଥିବା ‘ଭୁଂକ୍ଷ୍ୱ, ଭୁଂକ୍ଷ୍ୱ’—‘ଖାଅ, ଖାଅ’—ବାକ୍ୟ ଶୁଣିଲେ।
Verse 6
जग्राह विमलं खङ्गं हंतुं धर्मांगदं सुतम् । सुप्रहर्षेण मनसा प्रणम्य गरुडध्वजम् । तं दृष्ट्वा खङ्गहस्तं तु पितरं धर्म्मंभूषणः ॥ ६ ॥
ପୁତ୍ର ଧର୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ସେ ନିର୍ମଳ ଖଡ୍ଗ ଧରିଲେ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ମନେ ଗରୁଡଧ୍ୱଜ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଖଡ୍ଗହସ୍ତ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଧର୍ମଭୂଷଣ (ପୁତ୍ର) …
Verse 7
प्रणम्य मातापितरौ देवं चक्रधरं तथा । वदनं प्रेक्ष्य चादीनं जनन्या नृपपुंगवः ॥ ७ ॥
ମାତାପିତାଙ୍କୁ ଏବଂ ଚକ୍ରଧାରୀ ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୀନ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ମାତାଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଚାହିଁଲେ।
Verse 8
वृषांगदेन तु तदा स्वग्रीवोर्वीतले कृता । कंबुग्रीवां समानां तु सुवर्णा सुकोमलाम् ॥ ८ ॥
ତେବେ ବୃଷାଙ୍ଗଦ ଭୂମିତଳରେ ନିଜ ଗ୍ରୀବା ସଦୃଶ ଏକ ପ୍ରତିମା ଗଢ଼ିଲା—ଶଙ୍ଖସଦୃଶ ଗ୍ରୀବାଯୁକ୍ତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଓ ଅତି ସୁକୋମଳ।
Verse 9
बहुरेखमथ स्थूलां खङ्गमार्गे ज्यदर्शयत् ॥ । पितृभक्त्या युतेनैव मातृभक्त्याधिकेन वै ॥ ९ ॥
ତାପରେ ସେ ଖଡ୍ଗମାର୍ଗରେ ବହୁ ରେଖାଯୁକ୍ତ ଏକ ସ୍ଥୂଳ ଧନୁର୍ଜ୍ୟା ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲା—ପିତୃଭକ୍ତିସହିତ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ମାତୃଭକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
Verse 10
ग्रीवाप्रदाने तनयस्य भूप हर्षाकुले चारुसुधांशुवक्त्रे । गृहीतखङ्गे जगदीशनाथे चचाल पृथ्वीं सनगा समग्रा ॥ १० ॥
ହେ ଭୂପ! ପୁତ୍ର ଶରଣାଗତିରେ ନିଜ ଗ୍ରୀବା ଅର୍ପଣ କରିବା ସମୟରେ, ହର୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ମୁଖଯୁକ୍ତ ଜଗଦୀଶନାଥ ଖଡ୍ଗ ଧରିଲେ; ତେବେ ପର୍ବତସହ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଲା।
Verse 11
सिंधुः प्रवृद्धश्च बभूव सद्यो निमज्ज नार्थं भुवनत्रयस्य । निपेतुरुल्काः शतशो धरायां निर्घातयुक्ताः सतडित्खमध्यात् ॥ ११ ॥
ସତ୍ୱରେ ସମୁଦ୍ର ଅତ୍ୟଧିକ ଫୁଲିଉଠିଲା, ଯେନେ ତ୍ରିଭୁବନକୁ ଡୁବାଇଦେବ; ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ଭରା ମଧ୍ୟାକାଶରୁ ଗର୍ଜନାସହିତ ଶତଶଃ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଲ୍କା ଧରାରେ ପତିତ ହେଲା।
Verse 12
विवर्णरूपा च बभूव मोहिनी न देवकार्यं हि कृतं मयेति । निरर्थकं जन्म ममाधुनाभूत्कृतं तु दैवेन दजगद्विधायिना ॥ १२ ॥
ତେବେ ମୋହିନୀ ବିବର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିରୁତ୍ସାହ ହେଲା—“ମୁଁ ଦେବମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧିପାରିଲି ନାହିଁ” ବୋଲି ଭାବି। ସେ ବିଲାପ କଲା—“ଏବେ ମୋର ଜନ୍ମ ନିରର୍ଥକ ହେଲା; ତଥାପି ଜଗତ୍ବିଧାତା ଦୈବ ଏହାକୁ ଘଟାଇଛି।”
Verse 13
विमोहनं रूपमिदं विडंबनं यद्भूमिपालेन न भुक्तमन्नम् । हरेर्दिने पापभयापहे तु तृणैः समाहं भविता त्रिविष्टपे ॥ १३ ॥
ଏହି ରୂପ ସତ୍ୟେ ମୋହଜନକ ଓ ବିଡମ୍ବନା—ଯେ ଭୂମିପାଳ ରାଜା ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କଲେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ପାପ ଓ ପାପଭୟ ହରଣକାରୀ ହରିଦିନରେ ମୁଁ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପରେ ତୃଣରାଶି ସମାନ ହେବି॥୧୩॥
Verse 14
सत्वाधिको यास्यति मोक्षमार्गं गंतास्मि पाप नरकं सुदारुणम् ॥ १४ ॥
ଯାହାରେ ସତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ, ସେ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗକୁ ଯିବ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ପାପୀ, ତେଣୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ନରକକୁ ଯିବି॥୧୪॥
Verse 15
समुद्यते तदा खङ्गे नृपेण नृपपुंगव । मोहिनी मोहसंयुक्ता पपात धरणीतले ॥ १५ ॥
ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ରାଜା ଯେତେବେଳେ ଖଡ୍ଗ ଉଠାଇଲେ, ସେତେବେଳେ ମୋହରେ ଆବୃତ ମୋହିନୀ ଧରଣୀତଳେ ପଡ଼ିଗଲା॥୧୫॥
Verse 16
राजापि तेन खङ्गेन भ्राजमानः समुद्यतः । ग्रीवायाश्छेदनार्थाय वृषांगदसुतस्य तु ॥ १६ ॥
ତାପରେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ସେଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ଖଡ୍ଗକୁ ଉଠାଇ, ବୃଷାଙ୍ଗଦଙ୍କ ପୁତ୍ରର ଗ୍ରୀବା ଛେଦନ ପାଇଁ ଆଗେଇଲେ॥୧୬॥
Verse 17
सकुंडलं चारु शशिप्रकाशं भ्राजिष्णु वक्त्रं तनयस्य भूपः । प्रचिच्छिदे यावदतीव हर्षाद्धैर्यान्वितो रुक्मविभूषणोऽसौ ॥ १७ ॥
ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ଓ ଧୈର୍ୟଯୁକ୍ତ ସେ ରାଜା ଅତ୍ୟଧିକ ହର୍ଷରେ, ପୁତ୍ରର କୁଣ୍ଡଳ-ଶୋଭିତ, ସୁନ୍ଦର, ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରକାଶ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ମୁଖକୁ ଛେଦିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ॥୧୭॥
Verse 18
तावद्गृहीतः स्वकरेण भूपः क्षीराब्धिकन्यापतिना महीपः । तुष्टोऽस्मि तुष्टोऽस्मि न संशयोऽत्र गच्छस्व लोकं मम लोकनाथ ॥ १८ ॥
ତେବେ କ୍ଷୀରସାଗର-କନ୍ୟାପତି ଭଗବାନ୍ ନିଜ ହସ୍ତରେ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଧରିଲେ। କହିଲେ—“ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ, ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ହେ ଲୋକନାଥ, ଏବେ ମୋର ସ୍ୱଲୋକକୁ ଯାଅ।”
Verse 19
प्रियान्वितश्चात्मजसंयुतश्च कीर्तिं समाधाय महीतले तु । त्रैलोक्यपूज्यां विमलां च शुक्लां कृत्वा पदं मूर्ध्नि यमस्य भूप ॥ १९ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ପ୍ରିୟାସହ ଓ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ସେ ପୃଥିବୀରେ ନିଜ କୀର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଏବଂ ତାହାକୁ ନିର୍ମଳ, ଶୁଭ୍ର, ତ୍ରିଲୋକ-ପୂଜ୍ୟ କରି ଯମଙ୍କ ମସ୍ତକ ଉପରେ ନିଜ ପାଦ ରଖିଲେ।
Verse 20
प्रयाहि वासं मम देहसंज्ञं स चक्रिणो भूमिपतिः करेण । संस्पृष्टमात्रो विरजा बभूव प्रियासमेतस्तनयेन युक्तः ॥ २० ॥
“ଯାଅ, ଏହି ଦେହ-ନାମରେ ପରିଚିତ ମୋର ଧାମରେ ବାସ କର।” ଏହା ଶୁଣି ଚକ୍ରଧାରୀ (ବିଷ୍ଣୁ) ଭକ୍ତ ସେ ରାଜା ହସ୍ତରେ ସ୍ପର୍ଶ କରିମାତ୍ରେ ନିର୍ମଳ ହେଲେ—ପ୍ରିୟାସହ ଓ ପୁତ୍ରସହିତ।
Verse 21
उपेत्य वेगेन जगाम देहं देवस्य दिव्यं स नृपो महात्मा । विहाय लक्ष्मीमवनीप्रसूतां विहाय दासीःसुधनं स कोशम् ॥ २१ ॥
ସେ ମହାତ୍ମା ରାଜା ଶୀଘ୍ର (ଭଗବାନଙ୍କ) ସମୀପକୁ ଯାଇ ଦେବଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦେହକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ପୃଥିବୀଜନ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଦାସୀମାନେ, ପ୍ରଚୁର ଧନ ଓ ଭଣ୍ଡାର ତ୍ୟାଗ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 22
विहाय नागांस्तुरगान्रथांश्च स्वदारवर्गं स्वजनादिकांश्च । जगाम देहं मधुसूदनस्य ततोंऽबरात्पुष्पचयः पपात ॥ २२ ॥
ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ—ତଥା ନିଜ ଗୃହବର୍ଗ, ପତ୍ନୀ-ପରିବାର, ସ୍ୱଜନ ଆଦି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ମଧୁସୂଦନ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦେହ-ଧାମକୁ ଗଲେ। ତାପରେ ଆକାଶରୁ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା ପଡ଼ିଲା।
Verse 23
संहृष्टसिद्धैः सुरलोकपालैः संताडिता दुंदुभयो विनेदुः । राजन् जगुर्गीतमतीव रम्यं देवांगनाः संननृतुर्मुदान्विताः ॥ २३ ॥
ହର୍ଷିତ ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକପାଳମାନେ ଆଘାତ କରିବାରୁ ଦୁନ୍ଦୁଭିଗୁଡ଼ିକ ଗର୍ଜି ଉଠିଲା। ହେ ରାଜନ୍, ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମ୍ୟ ଗୀତ ଗାଇଲେ, ଦେବାଙ୍ଗନାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କଲେ।
Verse 24
गन्धर्वकन्या नृपकर्मतुष्टास्तदद्भुतं प्रेक्ष्य दिनेशसूनुः । हरेस्तनौ भूमिपतिं प्रविष्टं सदारपुत्रं स्वलिपिं प्रमार्ज्य ॥ २४ ॥
ରାଜାଙ୍କ କର୍ମରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଗନ୍ଧର୍ବକନ୍ୟା ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଦିନେଶଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜଣାଇଲା। ସେ ନିଜ ଲିଖିତ ଲେଖା ମଚାଇ, ଭୂମିପତି ସଦାରପୁତ୍ର ହରିଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ପ୍ରବିଷ୍ଟ ହେଲେ ବୋଲି କହିଲା।
Verse 25
लोकांश्च सर्वान्नृपदिष्टमार्गे कृत्वा कृतज्ञान्हार्रलोकमार्गान् । भीतः पुनः प्राप्य पितामहांतिकं प्रोवाच देवं चतुराननं रुदन् ॥ २५ ॥
ରାଜାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାର୍ଗରେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଚାଲାଇ, ହାରଲୋକ (ରୁଦ୍ରଲୋକ)ର ଲୋକମାନଙ୍କୁ କୃତଜ୍ଞ କରି ସେ ଭୟଭୀତ ହେଲା। ପୁଣି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଯାଇ, ଚତୁରାନନ ଦେବଙ୍କୁ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲା।
Verse 26
नाहं नियोगी भविता हि देव आज्ञाविहीनः सुरलोकनाथ । विधेहि चान्यत्प्रकरोमि तात निदेशनं मास्तु मदीय दण्डम् ॥ २६ ॥
ହେ ଦେବ, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ବିନା ମୁଁ ନିଯୁକ୍ତ ଦୂତ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି ନାହିଁ, ହେ ସୁରଲୋକନାଥ। ହେ ତାତ, ଅନ୍ୟଥା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ; ମୁଁ ସେହିପରି କରିବି—ଆପଣଙ୍କ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆଜ୍ଞା ବିନା ମୋର ଦଣ୍ଡ ନ ହେଉ।
Verse 27
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते सुतवधोद्यतस्य रुक्मांगदस्य भगवद्दर्शनं नाम चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३४ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗର ମୋହିନୀଚରିତରେ ‘ପୁତ୍ରବଧକୁ ଉଦ୍ୟତ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଭଗବଦ୍ଦର୍ଶନ’ ନାମକ ଚଉତିସତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
It functions as an extreme dharma-parīkṣā: the king’s satya and vrata-niṣṭhā are tested beyond ordinary ethics, while the son’s śaraṇāgati and filial dharma complete the offering; Viṣṇu’s intervention affirms that true dharma culminates in grace, not tragedy, and that the Lord upholds the devotee at the decisive moment.
Mohinī embodies māyā/delusion as a divine instrument: her failure and pallor show that coercive, adharma-leaning outcomes cannot ultimately prevail over satya sustained by bhakti; the episode teaches that tests may appear cruel, yet are resolved by the Lord’s compassionate sovereignty.
They externalize the moral weight of dharma under strain: when a righteous devotee approaches an irreversible act for truth’s sake, the cosmos ‘reacts’ as a dharma-indicator, foreshadowing divine intervention and marking the event as world-order (ṛta/dharma) significant.