ଉତ୍ତରଭାଗରେ ମୋହିନୀ ଦେବମାନଙ୍କୁ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଏକାଦଶୀ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପବିତ୍ରକାରୀ, ଏବଂ ଉପବାସ ଓ ପାରଣର ଶୁଦ୍ଧ ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି। ବୈଷ୍ଣବ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ମହାଦ୍ୱାଦଶୀର ଭିନ୍ନ ଆଚରଣ, ତିନି ଦିନର କ୍ରମ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଏକାଦଶୀ ‘ଭାଗ’ କିମ୍ବା ‘ବେଧ’ ହେଲେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। ଅରୁଣୋଦୟକୁ ଦୁଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରି, ରାତି-ଦିନ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସଂଖ୍ୟା ଓ ଋତୁଭେଦେ ଅନୁପାତ ସମନ୍ୱୟ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ-ସ୍ପର୍ଶୀ ଦଶମୀ ନିନ୍ଦିତ; ଦଶମୀ ସୀମାରେ ମୋହିନୀକୁ ଅନୁଚିତ ପାଳନକୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ରଖାଯାଇଛି ବୋଲି, ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅନିଷ୍ଟ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ପରେ ଯମଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପୁନଃସ୍ଥାପନ, କ୍ରୋଧରେ ମୋହିନୀ ଭସ୍ମ ହେବା, ବ୍ରହ୍ମା କମଣ୍ଡଲୁଜଳରେ ଦେହ ପୁନଃସ୍ଥାପନ, ପୁରୋହିତ ସହ ସମାଧାନ—ଶେଷରେ ପ୍ରଭାତକାଳେ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାପନ ଓ ସଠିକ ଏକାଦଶୀ ପାଳନରେ ବିଷ୍ଣୁପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି।
Verse 1
मोहिन्युवाच । एकादशीसमं देवाः पावनं नापरं भवेत् । यया पूता महापापा गच्छंति हरिमंदिरम् ॥ १ ॥
ମୋହିନୀ କହିଲେ—ହେ ଦେବମାନେ, ଏକାଦଶୀ ସମାନ ପାବନ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଯାହାଦ୍ୱାରା ମହାପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୋଇ ହରିମନ୍ଦିରକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 2
तत्समीपे मम स्थानं युक्तं भाति विचार्यताम् । देवा ऊचुः । वेधो निशीथे देवानामुपकाराय मोहिनी ॥ २ ॥
“ସେହି ସ୍ଥାନର ସମୀପରେ ମୋର ଧାମ ଥିବା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଲାଗୁଛି—ଏହା ବିଚାର କରାଯାଉ।” ଦେବମାନେ କହିଲେ—“ହେ ବେଧା (ସୃଷ୍ଟା), ନିଶୀଥେ ଦେବମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ମୋହିନୀ ପ୍ରକଟ ହେଉ।”
Verse 3
सूर्योदये सुराणां च हरिणा परिकल्पितः । पारणं च त्रयोदश्यामुपवासविनाशनम् ॥ ३ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟେ ହରି ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପାରଣର ବିଧାନ କରିଛନ୍ତି; ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ କୃତ ପାରଣ ଉପବାସଦୋଷକୁ ନାଶ କରେ।
Verse 4
महाद्वादशिका ह्यष्टौ याः स्मृता वैष्णवागमे । तास्तु ह्येकादशीभिन्ना उपोष्यंते च वैष्णवैः ॥ ४ ॥
ବୈଷ୍ଣବ ଆଗମରେ ‘ମହାଦ୍ୱାଦଶୀ’ ନାମକ ଆଠଟି ବ୍ରତ ସ୍ମରଣୀୟ। ସେଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣ ଏକାଦଶୀଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ସେଥିରେ ଉପବାସ କରନ୍ତି।
Verse 5
एकादशीव्रतं भिन्नं वैष्णवानां महात्मनाम् । नित्यं पक्षद्वये प्रोक्तं विधिना त्रिदिनात्मके ॥ ५ ॥
ମହାତ୍ମା ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କର ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ବିଶେଷ। ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ନିତ୍ୟ ଭାବେ ଏହା କହାଯାଇଛି, ଏବଂ ତ୍ରିଦିନାତ୍ମକ ବିଧି ଅନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 6
सायं प्रातस्त्यजेद्भुक्तिं क्रमात्पूर्वापराह्णयोः । एकादशी यदा भिन्ना उपोष्या हि परेऽहनि । द्वादश्यां हि व्रतं कार्यं निरंबु समुपोषणम् ॥ ६ ॥
ପୂର୍ବାହ୍ନ-ଅପରାହ୍ନ କ୍ରମାନୁସାରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରାତଃକାଳର ଭୋଜନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ଏକାଦଶୀ ‘ଭିନ୍ନ’ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପରଦିନ ଉପବାସ କରିବା ଦରକାର। ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ତୁ ବ୍ରତ—ଜଳବିହୀନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପୋଷଣ—କରିବା ଉଚିତ।
Verse 7
लंघने त्वसमर्थानां जलं शाकं फलं पयः । नैवेद्यं वा हरेः प्रोक्तं स्वाहारात्पादसंमितम् ॥ ७ ॥
ଯେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପବାସ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ, ଶାକ, ଫଳ, ଦୁଧ କିମ୍ବା ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ନିବେଦିତ ନୈବେଦ୍ୟ—ନିଜ ସାଧାରଣ ଆହାରର ମାତ୍ର ଚତୁର୍ଥାଂଶ—ବିଧିସମ୍ମତ।
Verse 8
स्वाती सूर्योदये विद्धो त्यजंत्यकादशीं सति । निष्कामा मध्यरात्रे च विद्धां मुंचन्ति याम्यया ॥ ८ ॥
ସ୍ୱାତୀ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ଯଦି ଏକାଦଶୀ ‘ବିଦ୍ଧ’ ହୁଏ, ତେବେ ସତ୍ଜନମାନେ ସେହି ଏକାଦଶୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଏବଂ ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ ବ୍ରତ କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ଧ ଏକାଦଶୀକୁ ଯାମ୍ୟ ପ୍ରହର-ବିଧି ଅନୁସାରେ ଛାଡ଼ନ୍ତି।
Verse 9
सर्वेष्वपि तु लोकेषु विदिता दशमी तिथिः । यमस्य तस्याः प्रांति तु स्थितिः कार्या त्वयानघे ॥ ९ ॥
ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଦଶମୀ ତିଥି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତେଣୁ, ହେ ଅନଘେ, ସେହି ତିଥିର ପ୍ରାନ୍ତରେ (ଶେଷ-ସନ୍ଧିରେ) ଯମଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ବ୍ରତ-ସ୍ଥାପନ ବିଧିପୂର୍ବକ ତୁମେ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
एतेन देवकार्यं च सिद्धं भवति शोभने । सूर्येन्दुचारा तिथ्यास्तु दशम्याः प्रांतगामिनी ॥ १० ॥
ଏହାଦ୍ୱାରା, ହେ ଶୋଭନେ, ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ଗତି ଅନୁସାରେ ନିର୍ଣ୍ଣୀତ ତିଥିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶେଷକୁ ଅଗ୍ରସର (ପ୍ରାନ୍ତଗାମିନୀ) ଦଶମୀ ତିଥିକୁ ହିଁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
भुवि तीर्थानि चैव त्वं स्वाघनाशाय संचर । अरुणोदयमारभ्य यावत्सूर्योदयो भवेत् ॥ ११ ॥
ନିଜ ପାପନାଶ ପାଇଁ ତୁମେ ପୃଥିବୀରେ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଭ୍ରମଣ କର—ଅରୁଣୋଦୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।
Verse 12
तदंतस्त्वं व्रते प्राप्ता लभस्वैकादशीफलम् । यः कश्चित्कुरुते विद्धं त्वया ह्येकादशीव्रतम् ॥ १२ ॥
ଏହିପରି ଏହି ବ୍ରତର ଶେଷରେ ତୁମେ ଏକାଦଶୀର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ। ଏବଂ ଜାଣ—ତୁମେ ଯେପରି ଶିଖାଇଛ, ସେପରି ଯେ କେହି ଏକାଦଶୀ-ବ୍ରତ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତାହାର ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ।
Verse 13
स तीपकारकस्तुभ्यं भविष्यति सुरप्रिये । मुहूर्तद्वयमात्रं तु ज्ञेयं चात्रारुणोदयम् ॥ १३ ॥
ହେ ସୁରପ୍ରିୟେ, ସେଇ ସମୟ ତୁମ ପାଇଁ ସୂଚକ ହେବ। ଏବଂ ଏଠାରେ ‘ଅରୁଣୋଦୟ’ କେବଳ ଦୁଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରିମାଣ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 14
मूहूर्ताः पंचदश च स्मृता रात्रेर्दिनस्य च । ज्ञेयास्ते ह्रस्वदीर्घत्वे त्रैराशिक विधानतः ॥ १४ ॥
ରାତି ଓ ଦିନ—ଦୁହିଁ ପାଇଁ ପନ୍ଦର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି। ସେମାନଙ୍କର ହ୍ରାସ-ବୃଦ୍ଧି ତ୍ରୈରାଶିକ (ଅନୁପାତ) ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 15
त्रयोदशान्मुहूर्तांत्तु रात्रैरूर्द्ध्वा समागता । सब्ध्वोपवासिनां पुण्यं स्वस्था भव शुचिस्मिते ॥ १५ ॥
ରାତିର ତେର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅତିକ୍ରମ ହେଲେ ସେଇ ଯଥାଯଥ ସମୟ ଆସେ। ତେବେ ଉପବାସୀମାନଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ—ହେ ଶୁଚିସ୍ମିତେ, ତୁମେ ସ୍ୱସ୍ଥ ରୁହ।
Verse 16
यमसंस्थापनार्थाय वैकुण्ठध्वंसनाय च । पाखण्डानां विवृद्ध्यर्थँ पापसंचनाय च ॥ १६ ॥
“ସେମାନେ ଯମଙ୍କ ଆଧିପତ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ, ବୈକୁଣ୍ଠ-ମାର୍ଗକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ, ପାଖଣ୍ଡ ମତକୁ ବଢ଼ାଇବାକୁ ଏବଂ ପାପ ସଞ୍ଚୟ କରିବାକୁ (ଏପରି) କରନ୍ତି।”
Verse 17
दत्तं ते मोहिनि स्थानं प्रत्यूषसमयांकितम् ॥ १७ ॥
ହେ ମୋହିନୀ, ପ୍ରତ୍ୟୂଷ (ଉଷାକାଳ) ସମୟରେ ଅଙ୍କିତ ଏକ ସ୍ଥାନ ତୁମକୁ ଦିଆଗଲା।
Verse 18
विद्धं त्वयैकादशिकाव्रतं ये कुर्वंति कर्तार इह प्रयत्नात् । तेषां भवेद्यत्सुकृतं शुभे फलं भुंक्ष्व प्रसन्ना भव भूसुरे त्वम् ॥ १८ ॥
ହେ ଶୁଭେ, ତୁମେ ଯେପରି ଉପଦେଶ ଦେଇଛ, ସେପରି ଯେମାନେ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସେହି ପୁଣ୍ୟକର୍ମରୁ ଯେ କୌଣସି ଶୁଭ ଫଳ ହୁଏ, ତାହା ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କରି ଭୋଗ କର; ଏବଂ ସେ ଭୂସୁର (ବ୍ରାହ୍ମଣ) ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ।
Verse 19
एवं प्रदिष्टा कमलासनाद्यैः सा मोहिनी हृष्टतरा बभूव । मेने कृतार्थं निजजीवितं च स्वपापतीर्थाभिनिषेवणेन ॥ १९ ॥
କମଳାସନ (ବ୍ରହ୍ମା) ଆଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଭଳି ଉପଦେଶ ପାଇ ସେ ମୋହିନୀ ଅଧିକ ହର୍ଷିତ ହେଲା; ପାପହର ତୀର୍ଥର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ସେ ନିଜ ଜୀବନକୁ କୃତାର୍ଥ ମନେ କଲା।
Verse 20
संसाधितं कार्यमिदं सुराणां भस्मावशेषं हि गतेऽपि देहे । चैतन्यमात्रे पवनात्मकेऽस्मिन् संमार्जितो भूपकृतस्तु पंथाः ॥ २० ॥
ଦେବମାନଙ୍କର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଂସାଧିତ ହେଲା; ଦେହ ଗଲେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଭସ୍ମ ଅବଶେଷ ରହେ। ତଥାପି ଚେତନାମାତ୍ର ଓ ପ୍ରାଣସ୍ୱରୂପ ଏହି ସତ୍ତାରେ ରାଜା କରାଇଥିବା ପଥ ଭଲଭାବେ ସଫା କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି।
Verse 21
नीतं मया चात्मकृतं हि वाक्यं प्रहृष्टया वै यदुदाहृतं हि । एवं विमृश्य क्षिप्तिपालदेवान्प्रणम्य हृष्टा च पुरोधसं स्वम् ॥ २१ ॥
ସେ ଭାବିଲା—‘ମୁଁ ଯେ କଥା କହିଥିଲି, ସେଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟରେ ମୋର ନିଜ କଥା; ଏବଂ ମୁଁ ହର୍ଷରେ ତାହା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲି।’ ଏଭଳି ବିଚାର କରି ସେ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲା; ଏବଂ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ନିଜ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର କଲା।
Verse 22
प्रांते स्थिता सूर्यविहीनसंज्ञे काले दशम्या जनमोहनाय । कृच्छ्रांतरूपा च दिनं च भुंक्ते प्रकृष्टरूपा नरकाय नॄणाम् ॥ २२ ॥
ସୀମାନ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ, ‘ସୂର୍ଯ୍ୟବିହୀନ’ ନାମକ କାଳରେ, ଦଶମୀ ତିଥିରେ ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବାକୁ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। କ୍ଲେଶରୂପ ଧାରି ଦିନକୁ ଗ୍ରସେ; ଏବଂ ଅଧିକ ପ୍ରବଳ ରୂପେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ନରକହେତୁ ହୁଏ॥২২॥
Verse 23
प्रांतस्थितां तां रविजो निरीक्ष्य प्रहृष्टवक्त्रो वचनं जगाद । त्वया प्रतिष्ठा मम चारुनेत्रे कृतात्र लोके पुनरेव सम्यक् । विभोदितो रुक्मविभूषणस्य मत्तेभसंस्थः पटहः सुघोषः ॥ २३ ॥
ସୀମାନ୍ତରେ ଦଢ଼ିଥିବା ତାକୁ ଦେଖି ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ହର୍ଷିତମୁଖେ କହିଲା— “ହେ ସୁନ୍ଦରନୟନୀ! ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକରେ ମୋର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପୁନର୍ବାର ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ସୁବର୍ଣ୍ଣାଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ମତ୍ତ ହାତୀ ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଶୁଭଧ୍ୱନିମୟ ପଟହ (ନଗାଡ଼ା) ବାଜିଉଠିଛି।”॥২৩॥
Verse 24
दृष्टे कार्ये जनः सर्वः प्रत्ययं कुरुते त्विति ॥ २४ ॥
ଫଳ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଗଲେ ସମସ୍ତେ ସହଜରେ ତାହାରେ ଆସ୍ଥା କରନ୍ତି— ଏହିପରି କୁହାଯାଏ॥২৪॥
Verse 25
सूर्योदय स्पृशा ह्येषा दशमी गर्हिता सदा । अस्पृष्टमुदयं नॄणां मोहनाय भविष्यति ॥ २५ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା ଏହି ଦଶମୀ ସଦା ଗର୍ହିତ। ଯେ ତିଥି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ, ସେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ମୋହ (ଭ୍ରମ) ଦେବ॥২৫॥
Verse 26
विहाय तां यत्प्रिययोगभुक्तिं पादस्थिता सापि ह्यदृष्यरूपा । सत्यं हि ते नाम विशालनेत्रे यन्मोहिनीत्येव जनो ब्रवीति ॥ २६ ॥
ପ୍ରିୟସଂଯୋଗଜନିତ ସେଇ ଭୋଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ତୁମ ପାଦପଦ୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ; ତଥାପି ତାହାର ରୂପ ଅଦୃଶ୍ୟ। ହେ ବିଶାଳନୟନୀ! ତୁମ ନାମ ସତ୍ୟେ ସାର୍ଥକ, କାରଣ ଲୋକେ ତୁମକୁ ‘ମୋହିନୀ’ ବୋଲି ହିଁ କହନ୍ତି॥২৬॥
Verse 27
विमोहयित्वा हि जनं समस्तं पटे मदीये लिखितं करोषि । इत्येवमुक्त्वा तनयो विवस्वतः प्रणम्य तां ब्रह्मसुतां प्रहृष्टः ॥ २७ ॥
“ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ମୋହିତ କରି ମୋର ନିଜ ପଟରେ ଲେଖାଇ ଦେଉଛ!” ଏମିତି କହି ବିବସ୍ୱାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ସେହି ବ୍ରହ୍ମକନ୍ୟାକୁ ପ୍ରଣାମ କରି ହର୍ଷିତ ହେଲେ।
Verse 28
जगाम देवैः सह नाकलोकं करे गृहीत्वा लिपिलेखितारम् । गतेषु देवेषु विमोहिनी सा ब्रह्माणमासाद्य सुरासुरेशम् ॥ २८ ॥
ଲେଖକଙ୍କ ହାତ ଧରି ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ନାକଲୋକ (ସ୍ୱର୍ଗ)କୁ ଗଲା। ଦେବମାନେ ଯାଇସାରିବା ପରେ ସେହି ବିମୋହିନୀ ସୁରାସୁରେଶ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା।
Verse 29
विज्ञापयामास पितः पुरोधा ममायमत्युग्रतरश्च कोपात् । दग्धं शरीरं मम लोकनाथ पुनः प्रपत्स्येऽथ तथा कुरुष्व ॥ २९ ॥
ପୁରୋହିତ ପିତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ—“ମୋର ଅତ୍ୟୁଗ୍ର କ୍ରୋଧରୁ ମୋ ଶରୀର ଦଗ୍ଧ ହୋଇଛି। ହେ ଲୋକନାଥ! ମୁଁ ପୁନଃ ଦେହଧାରୀ ହୋଇ ଶରଣ ନେବି; ତେଣୁ ଯଥୋଚିତ କରନ୍ତୁ।”
Verse 30
विमोहितं चैव जगन्मयेदं प्रांते समास्थाय यमस्य तिथ्याः । जितो हि राज्ञा शमनः पुराद्य कृतो जयी तात तव प्रभावात् ॥ ३० ॥
ଏହି ଜଗତ ମାୟାମୋହରେ ଯମଙ୍କ ନିୟତ କାଳର ସୀମାନ୍ତରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ତଥାପି ପୁରାତନ କାଳରୁ ଶମନ (ଯମ) ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜିତାଯାଇ—ହେ ତାତ—ତୁମ ପ୍ରଭାବରେ ବିଜୟୀ କରାଯାଇଛି।
Verse 31
तव कृत्यमिदं तात यत्पुनर्देहधारिणी । भूयामहं जगन्नाथ ब्रह्मणं सांत्ययस्व भोः ॥ ३१ ॥
“ହେ ତାତ! ଏହା ତୁମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ମୁଁ ପୁନଃ ଦେହଧାରିଣୀ ହେଉ। ହେ ଜଗନ୍ନାଥ! ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ୱନା-ସମାଧାନ କରାଇଦିଅ; ଦୟାକରି ଶାନ୍ତି ସ୍ଥାପନ କର।”
Verse 32
तच्छ्रुत्वा मोहिनीवाक्यं ब्रह्मा लोकविधानकृत् । ब्राह्मणं सांत्वयामास पुनरेव सुताकृते ॥ ३२ ॥
ମୋହିନୀଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଲୋକବିଧାନକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା କନ୍ୟାର ହିତାର୍ଥେ ପୁନର୍ବାର ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।
Verse 33
वसो तात निबोधेदं यद्ब्रवीमि हितावहम् । तव चास्या महाभाग सर्वलोकहिताय च ॥ ३३ ॥
ହେ ବସୁ, ତାତ, ମୁଁ ଯାହା କହୁଛି ତାହା ହିତକର; ଭଲଭାବେ ବୁଝ। ହେ ମହାଭାଗ, ତୁମ ପାଇଁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ।
Verse 34
त्वयेयं मोहिनी कोपात्कृता भस्मावशेषिता । पुनः शरीरं याचेत तदाज्ञां देहि मानद ॥ ३४ ॥
ତୁମ କ୍ରୋଧରେ ଏହି ମୋହିନୀ ଭସ୍ମ ହୋଇ କେବଳ ଅବଶେଷ ରହିଗଲା। ସେ ପୁନଃ ଶରୀର ଯାଚିଲେ, ହେ ମାନଦ, ଅନୁମତି ଦିଅ।
Verse 35
मत्पुत्री तव याज्येयं दुर्गतिं तात गच्छति । त्वया मया च सपाल्या कृतकार्या तपस्विनी ॥ ३५ ॥
ମୋ କନ୍ୟା—ଯିଏ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଯାଜ୍ୟ—ହେ ତାତ, ଦୁର୍ଗତିକୁ ପହଞ୍ଚିଛି। ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ଓ ମୁଁ, ତାଙ୍କ ରକ୍ଷକ ସହିତ, ମିଶି ପାଳନ-ରକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ; ସେ ତପସ୍ୱିନୀ ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରିଛି।
Verse 36
यदि त्वं शुद्धभावेन मां ज्ञापयसि मानद । तातोऽहमस्या भूयोऽपि देहमुत्पादयाम्यहम् ॥ ३६ ॥
ହେ ମାନଦ, ଯଦି ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧଭାବରେ ମୋତେ ଜଣାଅ, ତେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପୁନର୍ବାର ଦେହ ଉତ୍ପାଦନ କରିବି।
Verse 37
किंतु विष्णुदिनस्यैषा वैरिणी पापकारिणी । यथा शुद्ध्येति विप्रेंद्र तथैवाशु विधीयताम् ॥ ३७ ॥
କିନ୍ତୁ ଏହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନର ଶତ୍ରୁ ଏବଂ ପାପକାରିଣୀ। ତେଣୁ, ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ ସେହି ପ୍ରକାରେ ଶୀଘ୍ର କରଣୀୟ କରାଯାଉ।
Verse 38
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ब्रह्मणः स पुरोहितः । याज्याया देहयोगार्थमादिदेश मुदान्वितः ॥ ३८ ॥
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ସେ ପୁରୋହିତ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଯଜମାନୀଙ୍କ ଦେହ-ଯୋଗ, ଅର୍ଥାତ୍ ପୁନଃ ଦେହପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
Verse 39
विप्रवाक्यं समाकर्ण्य ब्रह्मा लोकपितामहः । कमंडलुजलेनौक्षन्मोहिन्या देहभस्म तत् ॥ ३९ ॥
ବିପ୍ରଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ କମଣ୍ଡଲୁର ଜଳଦ୍ୱାରା ମୋହିନୀଙ୍କ ସେହି ଦେହଭସ୍ମ ଉପରେ ସିଞ୍ଚନ କଲେ।
Verse 40
समुक्षिते ब्रह्मणा लोककर्त्रा सा मोहिनी देहयुता बभूव । प्रणम्य तातं च वसोः पुरोधसो जग्राह पादौ विनयेन नत्वा ॥ ४० ॥
ଲୋକକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରୋକ୍ଷଣରେ ସେ ମୋହିନୀ ଦେହଯୁକ୍ତା ହେଲା। ସେ ପ୍ରଥମେ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପରେ ବସୁଙ୍କ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ; ବିନୟରେ ନତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲା।
Verse 41
ततो वसुर्याजक एव राज्ञो मुदान्वितो याज्यनितंबिनीं ताम् । विमोहिनीं स्वामिसुतोंज्झितां च जगाद वाक्यं विदुतामवीराम् ॥ ४१ ॥
ତାପରେ ରାଜଙ୍କ ଯାଜକ ବସୁର୍ୟାଜକ ଆନନ୍ଦରେ, ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ବଯୁକ୍ତ ସେହି ମୋହିନୀକୁ—ଯାହାକୁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲା—ବିଦ୍ୱାନଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ଗମ୍ଭୀର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 42
वसुरुवाच । क्रोधस्त्यक्तो मया देवि ब्रह्मणो वचनादथ । गतिं ते कारयिष्यामि तीर्थस्नानादिकर्मणा ॥ ४२ ॥
ବସୁ କହିଲେ—ହେ ଦେବୀ! ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଏବେ କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କରିଛି। ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଆଦି ବିଧିକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଶୁଭଗତି କରାଇବି।
Verse 43
इत्युक्त्वा मोहिनीं विप्रो ब्रह्माणां जगतां पतिम् । विससर्ज नमस्कृत्य मोहिनीपितरं मुदा ॥ ४३ ॥
ଏହିପରି କହି ସେ ବିପ୍ର ମୋହିନୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ; ପରେ ଜଗତ୍ପତି, ମୋହିନୀଙ୍କ ପିତା, ବ୍ରହ୍ମମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦରେ ନମସ୍କାର କରି ବିଦାୟ ନେଲେ।
Verse 44
मोहिन्या वसुना चैव प्रीत्या ब्रह्मा विसर्जितः । जगाम लोकं तमसः परमव्यक्तवर्त्मना ॥ ४४ ॥
ମୋହିନୀ ଓ ବସୁଙ୍କ ପ୍ରୀତିରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ କଲେ; ସେ ପରମ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଗୁଢ଼ ପଥରେ ତମସ ଲୋକକୁ ଗଲା।
Verse 45
स वसुर्ब्राह्मणश्रेष्ठो रुक्मांगदपुरोहितः । मोहिनीं समनुग्राह्यां मत्वा हृदि विचारयन् ॥ ४५ ॥
ସେ ବସୁ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କ ପୁରୋହିତ—ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହଯୋଗ୍ୟା ଭାବି ହୃଦୟରେ ବିଚାର କଲେ।
Verse 46
मुहूर्त्तं ध्यानमापन्नो बुबुधे कारणं गतेः ॥ ४६ ॥
କିଛିକ୍ଷଣ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇ ସେ ନିଜ ଗତିର ସତ୍ୟ କାରଣ ବୁଝିଲା।
Verse 47
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ ‘ମୋହିନୀଚରିତ’ ନାମକ ସତ୍ତତ୍ରିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା ॥ ୩୭ ॥
The chapter frames Ekādaśī as uniquely capable of removing even grave sin and granting access to Hari’s abode, making it a paradigmatic Vaiṣṇava vrata where correct timing (tithi integrity) and disciplined restraint convert calendrical observance into soteriological merit.
Aruṇodaya is defined as the dawn period lasting two muhūrtas before sunrise. It matters because tithi boundaries and ‘piercing’ conditions are judged against sunrise/dawn windows; correct vrata performance and avoidance of delusive timing depend on recognizing this precise interval.
A ‘split’ Ekādaśī is one that does not fully prevail in the required window, prompting observance on the following day. A ‘pierced’ Ekādaśī is contaminated by adjacency with another tithi at critical times (sunrise or midnight), and the text states such cases may be abandoned—especially when pierced at sunrise (e.g., with Svātī noted) or, for desireless practitioners, even when pierced at midnight.
It states Hari has ordained proper pāraṇa at sunrise for the gods, and that pāraṇa on Trayodaśī can destroy the ‘fault’ associated with fasting—indicating a remedial timing principle when standard breaking windows are disrupted.