ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବସୁ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଅବିମୁକ୍ତ କାଶୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ‘ଯଥାକାଳ’ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ବିଭିନ୍ନ ମାସରେ ଦେବସମୁଦାୟଙ୍କ ସ୍ନାନ-ପୂଜା କାମକୁଣ୍ଡ, ରୁଦ୍ରାବାସ, ପ୍ରିୟାଦେବୀ-କୁଣ୍ଡ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ-କୁଣ୍ଡ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସରୋବର, କୋଟିତୀର୍ଥ, କପାଳମୋଚନ, କାଲେଶ୍ୱର ଆଦିରେ କରିବା ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ଯାତ୍ରାଧର୍ମ—ଅନ୍ନ-ଫୁଲ ସହ ଜଳକଳଶଦାନ, ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟାରେ ଗୌରୀବ୍ରତର ଫଳ, ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାରରେ କାଳିକା ପୂଜା ଓ ସଂବର୍ତ୍ତା/ଲଲିତା ଆରାଧନା, ଶିବଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ, ପଞ୍ଚଗୌରୀ ଆହ୍ୱାନ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଘ୍ନନାଶ ପାଇଁ ବିନାୟକ ଦର୍ଶନକ୍ରମ (ଢୁଣ୍ଢି, କିଲ, ଦେବ୍ୟା, ଗୋପ୍ରେକ୍ଷ, ହସ୍ତି-ହସ୍ତିନ, ସିନ୍ଦୂର୍ୟ) ଓ ବଡ଼ବା ଦେବୀଙ୍କୁ ଲଡ୍ଡୁ ନୈବେଦ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଦିଗନୁସାରେ ରକ୍ଷକ ଚଣ୍ଡିକାମାନେ, ତଥା ତ୍ରିସ୍ରୋତା/ମନ୍ଦାକିନୀ/ମତ୍ସ୍ୟୋଦରୀ ସଙ୍ଗମ ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଶୁଭ ଆଗମନ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ନାଦେଶ୍ୱର, କପାଳମୋଚନ, ଓଂକାରେଶ୍ୱର (ଅ-ଉ-ମ ତତ୍ତ୍ୱ), ପଞ୍ଚାୟତନ, ଗୋପ୍ରେକ୍ଷକ/ଗୋପ୍ରେକ୍ଷେଶ୍ୱର, କପିଳା-ହ୍ରଦ, ଭଦ୍ରଦୋହ, ସ୍ୱର୍ଲୋକେଶ୍ୱର/ସ୍ୱର୍ଲୀଳା, ବ୍ୟାଘ୍ରେଶ୍ୱର/ଶୈଲେଶ୍ୱର, ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର, ଶୁକ୍ରେଶ୍ୱର ଓ ଜମ୍ବୁକବଧ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଲିଙ୍ଗ ଆଦି ତୀର୍ଥ ପାପନାଶ ଓ ଶିବଲୋକ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 1
वसुरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि यात्राकालं तु मोहिनि । देवाद्यैस्तु कृता या तु यथायोग्यफलाप्तिदा ॥ १ ॥
ବସୁ କହିଲେ—ହେ ମୋହିନୀ! ଏବେ ମୁଁ ଯାତ୍ରା (ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା) କରିବାର ଯଥୋଚିତ କାଳ କହିବି; ଦେବମାନେ ଆଦି ଯେ କାଳ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେହି କାଳ ଯୋଗ୍ୟତା ଓ ନିୟମାନୁଷ୍ଠାନ ଅନୁସାରେ ଫଳ ଦିଏ।
Verse 2
चैत्रमासे तु दिविजैर्यात्रेयं विहिता पुरा । तत्रस्थैः कामकुंडे तु स्नानपूजनतत्परैः ॥ २ ॥
ଚୈତ୍ରମାସରେ ଦେବମାନେ ପୂର୍ବେ ଏହି ଯାତ୍ରା ବିଧାନ କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ କାମକୁଣ୍ଡରେ ରହୁଥିବାମାନେ ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜାରେ ତତ୍ପର ରହନ୍ତି।
Verse 3
ज्येष्ठमासे तु वै सिद्धैः कृता यात्रा शुभानने । रुद्रावासस्य कुंडे तु स्नानपूजापरायणैः ॥ ३ ॥
ହେ ଶୁଭାନନେ! ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାସରେ ସିଦ୍ଧମାନେ ଏହି ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ; ରୁଦ୍ରାବାସ କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜାରେ ପରାୟଣ ଥିଲେ।
Verse 4
आषाढे चापि गंधर्वैर्यात्रेयं विहिता शुभैः । प्रियादेव्यास्तु कुंडे वै स्नानपूजनकारकैः ॥ ४ ॥
ଆଷାଢମାସରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଏହି ଯାତ୍ରା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ; ପ୍ରିୟାଦେବୀ କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜା କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା।
Verse 5
विद्याधरैस्तु यात्रेयं श्रावणे मासि मोहिनि । लक्ष्मीकुंडस्थितैश्चीर्णा स्नानार्चनपरायणैः ॥ ५ ॥
ହେ ମୋହିନୀ! ଶ୍ରାବଣମାସରେ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଏହି ଯାତ୍ରା ଆଚରଣ କରନ୍ତି; ଲକ୍ଷ୍ମୀକୁଣ୍ଡରେ ରହୁଥିବାମାନେ ସ୍ନାନ ଓ ଅର୍ଚ୍ଚନାରେ ପରାୟଣ ରହନ୍ତି।
Verse 6
मार्कंडेयह्रदस्थैस्तु स्नानपूजनतत्परैः । कृता यक्षैस्तु यात्रेयमिषमासे वरानने ॥ ६ ॥
ହେ ବରାନନେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ହ୍ରଦରେ ବସି ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜାରେ ତତ୍ପର ଯକ୍ଷମାନେ ଇଷ ମାସରେ ଏହି ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ।
Verse 7
पन्नगैश्चैव यात्रेयं मार्गमासे तु मोहिनि । कोटितीर्थस्थितैश्चीर्णा स्नानपूजाविधायकैः ॥ ७ ॥
ହେ ମୋହିନୀ, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସରେ ପନ୍ନଗମାନଙ୍କ ସହ ଏହି ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ; କୋଟିତୀର୍ଥରେ ଥିବା ସ୍ନାନ-ପୂଜା ବିଧି ଦେଉଥିବାମାନେ ଏହାକୁ ଯଥାବିଧି କରିଛନ୍ତି।
Verse 8
कपालमोचनस्थैस्तु गुह्यकैः शुभलोचने । पौषे मासि कृता यात्रा स्नानध्यानार्चनान्वितैः ॥ ८ ॥
ହେ ଶୁଭଲୋଚନେ, କପାଳମୋଚନରେ ଥିବା ଗୁହ୍ୟକମାନେ ପୌଷ ମାସରେ ସ୍ନାନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଅର୍ଚ୍ଚନା ସହ ଏହି ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ।
Verse 9
कालेश्वराख्यकुंडस्थैः फाल्गुने मासि शोभने । पिशाचैस्तु कृता यात्रा स्नानपूजादितत्परैः ॥ ९ ॥
ହେ ଶୋଭନେ, ଶୁଭ ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସରେ କାଲେଶ୍ୱର ନାମକ କୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ସ୍ନାନ-ପୂଜାଦିରେ ତତ୍ପର ପିଶାଚମାନେ ଏହି ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ।
Verse 10
फाल्गुने तु शुभे मासे सिते या तु चतुर्दशी । तेन सा प्रोच्यते देवि पिशाची नाम विश्रुता ॥ १० ॥
ହେ ଦେବୀ, ଶୁଭ ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଯେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥି, ସେହି କାରଣରୁ ତାହା ‘ପିଶାଚୀ’ ନାମରେ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 11
अथ ते संप्रवक्ष्यामि यात्राकृत्यं शुभानने । कृतेन येन मनुजो यात्राफलमवाप्नुयात् ॥ ११ ॥
ଏବେ, ହେ ଶୁଭାନନେ! ଯାତ୍ରାକାଳର କର୍ତ୍ତବ୍ୟମାନେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି; ଯାହା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଯାତ୍ରା/ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଏ।
Verse 12
उदकुंभास्तु दातव्या मिष्टान्नेन समन्विताः । फलपुष्पसमोपेता वस्त्रैः संछादिताः शुभाः ॥ १२ ॥
ଉଦକକୁମ୍ଭ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ—ମିଷ୍ଟାନ୍ନସହିତ, ଫଳ-ପୁଷ୍ପଯୁକ୍ତ, ଶୁଭ ବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ।
Verse 13
चैत्रस्य शुक्लपक्षे तु तृतीया या महाफला । तत्र गौरी तु द्रष्टव्या भक्तिभावेन मानवैः ॥ १३ ॥
ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ତୃତୀୟା ମହାଫଳଦାୟିନୀ; ସେଦିନ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଗୌରୀଦେବୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
स्नानं कृत्वा तु गंतव्यं गोप्रेक्षे तु वरानने । स्वर्द्वारि कालिकादेवी अर्चितव्या प्रयत्नतः ॥ १४ ॥
ସ୍ନାନ କରି, ହେ ବରାନନେ! ଗୋପ୍ରେକ୍ଷାକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାରରେ କାଳିକାଦେବୀଙ୍କୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଦରକାର।
Verse 15
अन्या चापि परा प्रोक्ता संवर्ता ललिता शुभा । द्रष्टव्या चैव सा भक्त्या सर्वकामफलप्रदा ॥ १५ ॥
ଅନ୍ୟ ଏକ ପରା (ଉଚ୍ଚ) ରୂପ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ଶୁଭା ସଂବର୍ତ୍ତା ଲଲିତା; ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ କାମନାର ଫଳ ଦିଅନ୍ତି।
Verse 16
ततस्तु भोजयेद्विप्राञ्छिवभक्ताञ्छुचिव्रतान् । वासोभिर्द्दक्षिणाभिश्च पुष्कालभिर्यथार्हतः ॥ १६ ॥
ତାପରେ ଶୁଚିବ୍ରତଧାରୀ ଶିବଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ, ଯଥାର୍ହ ଭାବେ ବସ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରଚୁର ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 17
पंचगौरीः समुद्दिश्य रसान् गंधान्द्विजेऽर्पयेत् । उत्तमं श्रेय आप्रोति सौभाग्येन समन्वितः ॥ १७ ॥
ପଞ୍ଚଗୌରୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ରସମୟ ଭୋଜ୍ୟ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ସେ ସୌଭାଗ୍ୟସହିତ ପରମ ଶ୍ରେୟ ପାଏ।
Verse 18
विनायकान्प्रवक्ष्यामि क्षेत्रावासे तु विघ्नदान् । यान्संपूज्य नरो देवि निर्विघ्नेन फलं लभेत् ॥ १८ ॥
ହେ ଦେବୀ! କ୍ଷେତ୍ରରେ ବାସ କରୁଥିବା ବିଘ୍ନଦାୟକ ବିନାୟକମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଯାହାଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିର୍ବିଘ୍ନେ ଫଳ ପାଏ।
Verse 19
ढुण्ढिं तु प्रथमं दृष्ट्वा तथा किलविनायकम् । देव्या विनायकं चैव गोप्रेक्षं हस्तिहस्तिनम् ॥ १९ ॥
ପ୍ରଥମେ ଢୁଣ୍ଢିଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି, ପରେ କିଲ-ବିନାୟକଙ୍କ; ଏବଂ ଦେବ୍ୟା-ବିନାୟକ, ଗୋପ୍ରେକ୍ଷ, ହସ୍ତି-ହସ୍ତିନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 20
विनायकं तकथैवान्यं सिंदूर्यं नाम विश्रुतन् । चतुर्थ्यां देवि द्रंष्टव्या एवं चैव विनायकाः ॥ २० ॥
ସେହିପରି ‘ସିନ୍ଦୂର୍ୟ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ବିନାୟକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ହେ ଦେବୀ, ଚତୁର୍ଥୀ ଦିନ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ; ଏଭଳି ଭାବେ ବିନାୟକମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରାଯାଏ।
Verse 21
लड्डुकाश्च प्रदातव्या एतानुद्दिश्य वाडवे । एतेन चैव कृत्येन सिद्धिमाञ्जायते नरः ॥ २१ ॥
ବାଡବାଗ୍ନିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଲଡ୍ଡୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ମନୁଷ୍ୟ ସିଦ୍ଧିଲାଭ କରେ।
Verse 22
अतः परं प्रवक्ष्यामि चंडिकाः क्षेत्ररक्षिकाः । दक्षिणे रक्षते दुर्गा नैर्ऋते चांतरेश्वरी ॥ २२ ॥
ଏବେ ମୁଁ କ୍ଷେତ୍ରରକ୍ଷିକା ଚଣ୍ଡିକାମାନଙ୍କୁ କହୁଛି—ଦକ୍ଷିଣେ ଦୁର୍ଗା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ନୈଋତ୍ୟେ ଅନ୍ତରେଶ୍ୱରୀ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
Verse 23
अंगारेशी पश्चिमे तु वायव्ये भद्रकालिका । उत्तरे भीमचंडा च महामत्ता तथैशके ॥ २३ ॥
ପଶ୍ଚିମେ ଅଙ୍ଗାରେଶୀ, ବାୟବ୍ୟେ ଭଦ୍ରକାଳିକା; ଉତ୍ତରେ ଭୀମଚଣ୍ଡା, ଈଶାନେ ମହାମତ୍ତା ଅଛନ୍ତି।
Verse 24
ऊर्द्ध्वकेशीसमायुक्ताशांकरी पूर्वतः स्मृता । अधः केशी तथाग्नेय्यां चित्रघंटा च मध्यतः ॥ २४ ॥
ପୂର୍ବେ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକେଶୀ-ରୂପଯୁକ୍ତ ଶାଙ୍କରୀ ସ୍ମରଣୀୟ; ଆଗ୍ନେୟେ ଅଧଃକେଶୀ, ଏବଂ ମଧ୍ୟେ ଚିତ୍ରଘଣ୍ଟା ଅଛନ୍ତି।
Verse 25
एतास्तु चंडिकादेवीर्यो वै पश्यति मानवः । तस्य तुष्टाश्च ताः सर्वाः क्षेत्रं रक्षति तत्पराः ॥ २५ ॥
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଚଣ୍ଡିକା-ଦେବୀମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତାହାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେହି କ୍ଷେତ୍ରର ରକ୍ଷାରେ ତତ୍ପର ରହନ୍ତି।
Verse 26
विघ्नं कुर्वंति सततं पापिनां देवि सर्वदा । तस्माद्देव्यः सदा पूज्या रक्षार्थे सविनायकाः ॥ २६ ॥
ହେ ଦେବୀ, ପାପୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଦା ସର୍ବଦା ବିଘ୍ନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ତେଣୁ ରକ୍ଷାର୍ଥେ ବିନାୟକ ସହିତ ଦେବୀମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 27
यदीच्छेत्परमां सिद्धिं संततिं विभवं सुखम् । ततो भक्त्या गंधपुष्पनैवेद्यादीन्समर्प्पयेत् ॥ २७ ॥
ଯଦି କେହି ପରମ ସିଦ୍ଧି, ସନ୍ତାନ, ବିଭବ ଓ ସୁଖ ଇଚ୍ଛା କରେ, ତେବେ ଭକ୍ତିରେ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ନୈବେଦ୍ୟ ଆଦି ସମର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 28
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तस्मिन्स्थाने सुलोचने । तिस्रो नद्यस्तु तत्रस्था वहंति च शुभोदकाः ॥ २८ ॥
ହେ ସୁଲୋଚନେ, ସେହି ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ଆଉ କହୁଛି; ସେଠାରେ ତିନୋଟି ନଦୀ ଅଛି ଏବଂ ସେମାନେ ଶୁଭ ଜଳ ବହାନ୍ତି।
Verse 29
तासां दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्या निवर्तिते । एका तु तत्र त्रिस्रोता तथा मंदाकिनी परा ॥ २९ ॥
ସେହି (ନଦୀମାନଙ୍କ) ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ତ୍ରିସ୍ରୋତା, ଅନ୍ୟଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦାକିନୀ।
Verse 30
मत्स्योदरी तृतीया च एतास्तिस्रतु पुण्यदाः । मंदाकिनी तत्र पुण्या मध्यमेश्वरसंस्थिता ॥ ३० ॥
ତୃତୀୟଟି ମତ୍ସ୍ୟୋଦରୀ—ଏହି ତିନୋଟି ନଦୀ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ। ସେଠାରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର; ସେ ମଧ୍ୟମେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥରେ ସଂସ୍ଥିତ।
Verse 31
संस्थिता त्रिस्रोतिका च अविमुक्तेति पुण्यदा । मत्स्योदरी तु ॐकारे पुण्यदा सर्वदैव हि ॥ ३१ ॥
ଏହି ପବିତ୍ର ଧାରା ‘ସଂସ୍ଥିତା’, ‘ତ୍ରିସ୍ରୋତିକା’ ଓ ‘ଅବିମୁକ୍ତା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ସବୁ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ। ଓଂକାର ତୀର୍ଥରେ ଏହା ‘ମତ୍ସ୍ୟୋଦରୀ’ ନାମେ ସଦା ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ॥
Verse 32
तस्मिन्स्थाने यदा गंगा आगमिष्यति मोहिनी । तदा पुण्यतमः कालो देवानामपि दुर्लभः ॥ ३२ ॥
ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯେତେବେଳେ ମୋହିନୀ ଗଙ୍ଗା ଆସନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେଇ ସମୟ ପରମ ପୁଣ୍ୟତମ ହୁଏ—ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ॥
Verse 33
वरणासिक्तसलिले जाह्नवीजलविप्लुते । तत्र नादेश्वरे पुण्ये स्नातः किमनुशोचति ॥ ३३ ॥
ଯେତେବେଳେ ଜଳ ବରଣା ସହ ମିଶି ଯାଏ ଏବଂ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ଜଳରେ ପ୍ଲାବିତ ହୁଏ, ସେହି ପୁଣ୍ୟ ନାଦେଶ୍ୱରରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ଲୋକ କାହିଁକି ଶୋକ କରିବ?॥
Verse 34
मत्स्योदरीसमायुक्ता यदा गंगा बभूव ह । तस्मिन्काले शिवः स्नानात्कपालं मुक्तवाञ्छुभे ॥ ३४ ॥
ହେ ଶୁଭେ! ଯେତେବେଳେ ଗଙ୍ଗା ମତ୍ସ୍ୟୋଦରୀ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ସେହି ସମୟରେ ଶିବ ସ୍ନାନ କରି କପାଳକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ॥
Verse 35
कपालमोचनं नाम तत्रैव सुमहत्सरः । पावनं सर्वसत्त्वानां पुण्यदं परिकीर्तितम् ॥ ३५ ॥
ସେଠାରେ ହିଁ ‘କପାଳମୋଚନ’ ନାମରେ ଏକ ଅତି ମହାନ ସରୋବର ଅଛି। ଏହା ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରେ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ॥
Verse 36
मत्स्योदरीजले गंगा ॐकारेश्वरसन्निधौ । तदा तस्मिञ्जले स्नात्वा दृष्ट्वा चोंकारमीश्वरम् ॥ ३६ ॥
ମତ୍ସ୍ୟୋଦରୀ ଜଳରେ, ଓଁକାରେଶ୍ୱରଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରବାହିତ। ତେବେ ସେହି ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ଓଁକାରେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି ଭକ୍ତ ଧନ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 37
शोकं जरां मृत्युबंधं ततो न स्पृशते नरः । तस्मिन्स्रातः शिवः साक्षादोंकारेश्वरसंज्ञितः ॥ ३७ ॥
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ନରକୁ ଶୋକ, ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁବନ୍ଧନ ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ; କାରଣ ସେଠାରେ ‘ଓଁକାରେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବ ପ୍ରକଟ।
Verse 38
एतद्रहस्यमाख्यातं तव स्नेहाद्वरानने । अकारं चाप्युकरं च मकारं च प्रकीर्तितम् ॥ ३८ ॥
ହେ ବରାନନେ! ତୋ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରୁ ମୁଁ ଏହି ରହସ୍ୟ କହିଲି; ଏବଂ ‘ଅ’, ‘ଉ’, ‘ମ’ ଏହି ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତନ କଲି।
Verse 39
अकारस्तत्र विज्ञेयो विष्णुलोकगतिप्रदः । तस्य दक्षिणपार्श्वे तु उकारः परिकीर्तितः ॥ ३९ ॥
ସେଠାରେ ‘ଅ’ ଅକ୍ଷରକୁ ବିଷ୍ଣୁଲୋକଗତିଦାତା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ତାହାର ଦକ୍ଷିଣ (ଡାହାଣ) ପାର୍ଶ୍ୱରେ ‘ଉ’ ଅକ୍ଷର ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 40
तत्र सिद्धिं परां प्राप्तो देवाचार्यो बृहस्पतिः । ॐकारं तत्र विज्ञेयं ब्रह्मणः पदमव्ययम् ॥ ४० ॥
ସେଠାରେ ଦେବଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତି ପରମ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ସେଠାରେ ଓଁକାରକୁ ବ୍ରହ୍ମଣଙ୍କ ଅବ୍ୟୟ ପଦ—ପରମ ଧାମ—ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 41
तयोस्तथोत्तरे भागे मकारं विष्णुसंज्ञितम् । तस्मिँल्लिंगे तु संसिद्धः कपिलर्षिर्महामुनिः ॥ ४१ ॥
ସେହି ପବିତ୍ର ଭାଗମାନଙ୍କର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ‘ମ’ ଅକ୍ଷରଟି ବିଷ୍ଣୁ-ସଂଜ୍ଞାରେ ପରିଚିତ। ସେହି ଲିଙ୍ଗରେ ମହାମୁନି କପିଳ ଋଷି ପରମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ।
Verse 42
वाराणसीमभ्युपेत्य पंचायतनमुत्तमम् । आराध्यमानो देवशं भीष्मस्तत्र स्थितोऽभवत् ॥ ४२ ॥
ବାରାଣସୀକୁ ପହଞ୍ଚି ଉତ୍ତମ ପଞ୍ଚାୟତନ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଭୀଷ୍ମ ସେଠାରେ ରହିଲେ; ଦେବଗଣ ତାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରୁଥିଲେ।
Verse 43
तस्मिन्स्थाने तु सुभगे स्वयमाविरभूच्छिवः । गोप्रेक्षक इति ख्यातः संस्तुतः सर्वदैवतैः ॥ ४३ ॥
ସେହି ଶୁଭ ସ୍ଥାନରେ ଶିବ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ‘ଗୋପ୍ରେକ୍ଷକ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତିଲାଭ କଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହେଲେ।
Verse 44
गोप्रेक्षेश्वरमागत्य दृष्ट्वाभ्यर्च्य च मानवः । न दुर्गतिमवाप्नोति कल्मषैश्च विमुच्यते ॥ ४४ ॥
ଯେ ମଣିଷ ଗୋପ୍ରେକ୍ଷେଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି ଦର୍ଶନ କରି ପୂଜା କରେ, ସେ ଦୁର୍ଗତିକୁ ପାଉନାହିଁ ଏବଂ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 45
वनस्था दह्यमानास्तु सुरभ्यो दाववह्निना । म्रमंत्योऽस्मिन्ह्रदेऽभ्येत्य शांतास्तोयं पपुस्तदा ॥ ४५ ॥
ବନରେ ଥିବା ସୁରଭି ଗାଈମାନେ ଦାବାଗ୍ନିରେ ଦହି ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ଏହି ହ୍ରଦକୁ ଆସିଲେ; ତେବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ଏହାର ଜଳ ପିଇଲେ।
Verse 46
कपिला ह्रद इत्येवं ततः प्रभृति कथ्यते । तत्रापि स शिवः साक्षाद्वषध्वज इति स्मृतः ॥ ४६ ॥
ସେହି ସମୟରୁ ଏହା “କପିଲାହ୍ରଦ” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ସେଠାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ‘ବୃଷଧ୍ୱଜ’—ବୃଷଚିହ୍ନଧାରୀ—ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
Verse 47
सान्निध्यं कृतवान्देवो दृश्यमानः सदा स्थितः । कपिलाह्रदतीर्थेऽस्मिन्स्नात्वा संयतमानसः ॥ ४७ ॥
ଦେବ ଏଠାରେ ନିଜ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି; ସେ ସଦା ଅବସ୍ଥିତ ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ। ଏହି କପିଲାହ୍ରଦ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ମନକୁ ସଂଯମ କଲେ (ତାଙ୍କ ନିକଟତା ମିଳେ)।
Verse 48
वृषध्वजं शिवं दृष्ट्वा सर्वयज्ञफलं लभेत् । स्वर्लोकतां मृतस्तत्र पूजयित्वा शिवो भवेत् ॥ ४८ ॥
ବୃଷଧ୍ୱଜ ଶିବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏବଂ ସେଠାରେ ପୂଜା କରି ଯେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପାଏ; ଶିବତୁଲ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 49
लभते देहभेदेन गणत्वं चातिदुर्लभम् । अस्मिन्नेव प्रदेशे तु गावो वै ब्रह्मणा स्वयम् ॥ ४९ ॥
ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଗଣତ୍ୱ (ଦେବଗଣର ସଦସ୍ୟତା) ପାଏ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।
Verse 50
शांत्यर्थं सर्वलोकानां सर्वान्पावयितुं ध्रुवम् । भद्रदोहं सरस्तत्र पुण्यं पापहरं शुभम् ॥ ५० ॥
ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରିବାକୁ ସେଠାରେ “ଭଦ୍ରଦୋହ” ନାମକ ପୁଣ୍ୟ ସରୋବର ଅଛି—ଶୁଭ ଓ ପାପହର।
Verse 51
तस्मिन्स्थाने नरः स्नातः साक्षाद्वागीश्वरो भवेत् । शिवस्तत्र समानीय स्थापितः परमेष्ठिना ॥ ५१ ॥
ସେହି ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନରେ ଯେ ନର ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ସାକ୍ଷାତ୍ ବାଗୀଶ୍ୱର ପରି ପ୍ରେରିତ ବକ୍ତା ହୁଏ। ସେଠାରେ ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ଶିବଙ୍କୁ ଆଣି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।
Verse 52
ब्रह्मणश्चापि संगृह्य विष्णुना स्थापितः पुनः । हिरण्यगर्भ इत्येवं नाम्ना तत्र स्थितः शिवः ॥ ५२ ॥
ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରି ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ସେଠାରେ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଏଭଳି ‘ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ’ ନାମରେ ସେଠାରେ ଶିବ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 53
पुनश्चापि ततो ब्रह्मा स्वर्लोकेश्वरसंज्ञकम् । स्थापयामास वै लिंगं स्वर्लीलं कारणे क्वचित् ॥ ५३ ॥
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ‘ସ୍ୱର୍ଲୋକେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଏବଂ କୌଣସି ବିଶେଷ ଦିବ୍ୟ କାରଣ ପାଇଁ କେଉଁଠି ‘ସ୍ୱର୍ଲୀଳା’ ନାମର ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 54
दृष्ट्वा वै तं तु देवेशं शिवलोके महीयते । प्राणानिह पुनस्त्यक्त्वा न पुनर्जायते क्वचित् ॥ ५४ ॥
ସେହି ଦେବେଶଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ପରେ ଏଠାରେ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ ସେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଏ ନାହିଁ।
Verse 55
अनंता सा गतिस्तस्य योगिनामेव या स्मृता । अस्मिन्नेव महीदेशे दैत्यो दैवतकंटकः ॥ ५५ ॥
ଏହାହିଁ ତାହାର ଅନନ୍ତ ଗତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା କେବଳ ଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ଜଣା। ଏହି ଭୂମିଦେଶରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ କଣ୍ଟକ ଓ କ୍ଲେଶକାରୀ ଏକ ଦୈତ୍ୟ ଅଛି।
Verse 56
व्याघ्ररूपं समास्थाय निहतो दर्पितो बली । व्याघ्रेश्वर इति ख्यातो नित्यं तत्र समास्थितः ॥ ५६ ॥
ବ୍ୟାଘ୍ରରୂପ ଧାରଣ କରି ଦର୍ପିତ ଓ ବଳବାନ ସେ ନିହତ ହେଲା। ସେ ‘ବ୍ୟାଘ୍ରେଶ୍ୱର’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ ହୋଇ ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 57
न पुनर्दुर्गतिं याति दृष्ट्वैनममरेश्वरम् । हिमवत्स्थापितं लिंगं शैलेश्वरमिति स्थितम् ॥ ५७ ॥
ଏହି ଅମରେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ପୁଣି ଦୁର୍ଗତିକୁ ଯାଏ ନାହିଁ। ହିମବତରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ‘ଶୈଲେଶ୍ୱର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 58
दृष्ट्वैतन्मनुजो भद्रे न दुर्गतिमवाप्नुयात् । उत्पलो विदलश्चैव यौ दैत्यौ ब्रह्मणो वरात् ॥ ५८ ॥
ହେ ଭଦ୍ରେ, ଏହାକୁ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଦୁର୍ଗତି ପାଏ ନାହିଁ। ଉତ୍ପଲ ଓ ବିଦଳ—ସେଇ ଦୁଇ ଦୈତ୍ୟ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରରୁ (ବଳବାନ ହୋଇଥିଲେ)।
Verse 59
स्त्रीलौल्याद्दर्पितौ दृष्ट्वा पार्वत्या निहतावुभौ । सांरंगं कंतुकेनात्र तस्येदं चिह्नमास्थितम् ॥ ५९ ॥
ସ୍ତ୍ରୀଲୋଲୁପତାରୁ ଦର୍ପିତ ହୋଇଥିବା ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି ପାର୍ବତୀ ଉଭୟଙ୍କୁ ନିହତ କଲେ। ଏଠାରେ ତାହାର ଚିହ୍ନରୂପେ ସାରଙ୍ଗ (ହରିଣ)ର କ୍ରୀଡାଚିହ୍ନ ଓ ଧନୁଷର ଲକ୍ଷଣ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 60
दृष्ट्वैतन्मनुजो लिंगं ज्येष्ठस्थानं समाश्रितम् । न शोचति पुनर्भद्रे सिद्धो जन्मनि जन्मनि ॥ ६० ॥
ହେ ଭଦ୍ରେ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପୁଣି ଶୋକ କରେ ନାହିଁ; ସେ ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ସିଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 61
समंतात्तस्य देवैस्तु लिंगानि स्थापितानि च । दृष्ट्वा च तानि वै मर्त्यो देहभेदे गणो भवेत् ॥ ६१ ॥
ସେହି ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳର ଚାରିପାଖେ ଦେବତାମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ମର୍ତ୍ୟ ଦେହତ୍ୟାଗ ପରେ ଶିବଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ ହୁଏ।
Verse 62
नदी वारायणसी चेयं पुण्या पापप्रणाशिनी । क्षेत्रमेतदलंकृत्य जाह्नव्या सह संगता ॥ ६२ ॥
ଏହି ବାରାୟଣସୀ ନାମକ ନଦୀ ପୁଣ୍ୟମୟୀ ଓ ପାପନାଶିନୀ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଶୋଭାୟିତ କରି ସେ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ସହ ସଙ୍ଗତ ହୋଇଛି।
Verse 63
स्थापितं संगमे चास्मिन्ब्रह्मणा लिंगमुत्तमम् । संगमेश्वरमित्येव ख्यातं जगति दृश्यताम् ॥ ६३ ॥
ଏହି ପୁଣ୍ୟ ସଙ୍ଗମରେ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ତମ ଶିବଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଜଗତରେ ଏହା ‘ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ହିଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ।
Verse 64
संगमे देवनद्योश्च यः स्नात्वा मनुजः शुभे । अर्चयेत्संगमेशानं तस्य जन्मभयं कुतः ॥ ६४ ॥
ହେ ଶୁଭେ! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଦେବନଦୀଦ୍ୱୟର ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରି ସଙ୍ଗମେଶାନ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ, ତାହାର ପୁନର୍ଜନ୍ମଭୟ କେଉଁଠି?
Verse 65
स्थापितं लिंगमेतच्च शुक्रेण भृगुसूनुना । नाम्ना शुक्रेश्वरं भद्रे सर्वसिद्धामरार्चितम् ॥ ६५ ॥
ହେ ଭଦ୍ରେ! ଏହି ଲିଙ୍ଗଟି ଭୃଗୁପୁତ୍ର ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ। ଏହା ‘ଶୁକ୍ରେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଚ୍ଚିତ।
Verse 66
दृष्ट्वैतन्मानवः सद्यो मुक्तः स्यात्सर्वकिल्बिषैः । मृतश्च न पुनर्जन्म संसारे लभते नरः ॥ ६६ ॥
ଏହାକୁ ଦେଖିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ସଂସାରରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଉନାହିଁ।
Verse 67
जंबुकोऽत्र हतो दैत्यो महादेवेन मोहिनि । तलिंगं तु नरो दृष्ट्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ६७ ॥
ହେ ମୋହିନୀ, ଏଠାରେ ମହାଦେବ ଜମ୍ବୁକ ନାମକ ଦୈତ୍ୟକୁ ବଧ କରିଥିଲେ। ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ଦର୍ଶନ କରିଲେ ନର ସମସ୍ତ କାମନା ପାଏ।
Verse 68
देवैः शक्रपुरोगैश्च एतानि स्थापितानि हि । जानीहि पुण्यलिंगानि सर्वकामप्रदानि च ॥ ६८ ॥
ଏହି ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଅଗ୍ରଣୀ ଥାଇ ଦେବତାମାନେ ସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି। ଏଗୁଡ଼ିକ ପୁଣ୍ୟଲିଙ୍ଗ; ସର୍ବକାମ ପ୍ରଦାନକାରୀ ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 69
एवमेतानि सर्वाणि शिवलिंगानि मोहिनि । कथितानि मया तुभ्यं क्षेत्रेऽस्मिन्नविमुक्तके ॥ ६९ ॥
ହେ ମୋହିନୀ, ଏଭଳି ଭାବେ ଅବିମୁକ୍ତ ନାମକ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଶିବଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି।
Verse 70
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे काशीमाहात्म्यं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५० ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ, ମୋହିନୀ–ବସୁ ସଂବାଦାନ୍ତର୍ଗତ “କାଶୀମାହାତ୍ମ୍ୟ” ନାମକ ପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
It sacralizes time as part of tīrtha efficacy: specific months are validated by divine communities (devas, siddhas, gandharvas, vidyādharas, yakṣas, nāgas, guhyakas, piśācas), turning yātrā into a vrata-kalpa-like discipline where correct timing, snāna, and pūjā determine the promised fruit (phala).
Vināyakas are framed as vighna-kartṛs (obstacle-causers) at sacred places; propitiation converts obstruction into siddhi. The Caṇḍikās are kṣetra-rakṣikās mapped to directions, expressing a protective mandala around the pilgrimage zone; worship aligns the pilgrim with the kṣetra’s guardianship to secure uninterrupted merit and safety.
Kapālamocana is presented as a supreme purifier linked to Śiva’s skull-casting episode (a paradigmatic release from impurity/bondage). Oṃkāreśvara anchors the metaphysical reading of the site via A-U-M theology, connecting local darśana and bathing to Brahman-realization and mokṣa-dharma outcomes.