ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ତେଜ ହାରାଇବା ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର; ନିଷ୍କାମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବିଧିନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅବହେଳା କଲେ ପତନ ହୁଏ। ସେ ନ୍ୟାସଧର୍ମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଧନ କିମ୍ବା ରାଜ/ଲୋକଧନ ଅପହରଣ, ପ୍ରଶାସନିକ ଦୁର୍ନୀତି ଇତ୍ୟାଦିରେ ଦୀର୍ଘ ନରକ ଓ ପରେ କୃମି, ମୂଷା, ବିଲେଇ ପରି ଯୋନି ମିଳେ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଯମ କହନ୍ତି ଯେ ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଶାସନ କରନ୍ତି, ତଥାପି ହରିଦିନ ଏକାଦଶୀ ପାପ ନାଶ କରିଦେବାରୁ ରାଜା ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ତାଙ୍କୁ ‘ଜିତିଲେ’; ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଉପବାସ କରୁଥିବା ପରି। ବିଷ୍ଣୁରେ ଅନନ୍ୟ ଶରଣ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ବିଷ୍ଣୁବିହୀନ ଯଜ୍ଞ, ତୀର୍ଥ, ଦାନ, ବ୍ରତ କିମ୍ବା କଠୋର ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ପରମ ଗତି ଦେଉନାହିଁ। ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ପିତା-ପିତାମହ ସହ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ନେଇଯାଏ, ଯାହାରୁ ଯମଙ୍କୁ ପିତୃବନ୍ଧନ ଓ କର୍ମକାରଣ ନେଇ ଚିନ୍ତା ହୁଏ। ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଦୂତ ଯମର ଦହନ ପଥ ଭାଙ୍ଗି କୁମ୍ଭୀ-ନରକରୁ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରି ପରମଧାମକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।
Verse 1
यम उवाच । श्रृणु मे वचनं नाथ पितामह पितामह । मरणादधिकं देव यत्प्रतापस्य खंडनम् ॥ १ ॥
ଯମ କହିଲେ—ହେ ନାଥ, ହେ ପିତାମହ! ହେ ପିତାମହ! ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ହେ ଦେବ! ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦ ହେଉଛି ପ୍ରତାପ (ମାନ-ତେଜ) ର ଖଣ୍ଡନ ॥୧॥
Verse 2
निस्पृहो नाचरेद्यस्तु नियोगं पद्मसंभव । अन्धकूपे निपतति स चाशु नरके ध्रुवम् ॥ २ ॥
ହେ ପଦ୍ମସମ୍ଭବ (ବ୍ରହ୍ମା)! ଯେ ନିସ୍ପୃହ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରବିହିତ ନିୟୋଗକୁ ଆଚରଣ କରେନାହିଁ, ସେ ଅନ୍ଧକୂପରେ ପତିତ ହୁଏ ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ଶୀଘ୍ର ନରକକୁ ଯାଏ ॥୨॥
Verse 3
नियोगी न नियोगं यः करोति कमलासन । प्रभोर्वित्तं समश्नाति स भवेत्काष्ठकीटकः ॥ ३ ॥
ହେ କମଳାସନ (ବ୍ରହ୍ମା)! ଯେ ନିୟୋଗୀ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନିୟୋଗ ପାଳନ କରେନାହିଁ ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଧନ ଭୋଗ କରେ, ସେ କାଷ୍ଠକୀଟକ (କାଠ ଖୋଦୁଥିବା କୀଟ) ହୁଏ ॥୩॥
Verse 4
योऽश्नाति लोभाद्वित्तानि प्रजाभ्यो वा महीपतेः । नियोगी नरकं याति यावत्कल्पशतत्रयम् ॥ ४ ॥
ନିୟୋଗୀ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଯେ ଲୋଭରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ କିମ୍ବା ରାଜାଙ୍କ ଧନ ଅପହରଣ/ଭୋଗ କରେ, ସେ ତିନିଶେ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନରକକୁ ଯାଏ ॥୪॥
Verse 5
आत्मकार्यपरो यस्तु स्वामिनं च विलुंपति । भवेद्वेश्मनि मंदात्मा आखुः कल्पशतत्रयम् ॥ ५ ॥
ଯେ କେବଳ ସ୍ୱାର୍ଥପର ହୋଇ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଲୁଟେ, ସେ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ତିନିଶେ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘରେ ମୂଷାରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଏ।
Verse 6
नियोगी यस्तु वै भूत्वा आत्मवेश्मनि भोक्ष्यति । भृत्यान्वै कर्मकरणे राज्ञो मार्जारतां व्रजेत् ॥ ६ ॥
ଯେ ନିୟୋଗୀ ହୋଇ ନିଜ ଘରେ ନିଜ ପାଇଁ ଭୋଗ କରେ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିଜ କାମରେ ଲଗାଏ, ସେ ବିଲେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ପଡ଼େ।
Verse 7
सोऽहं देव तवादेशात् प्रजा धर्मेण शासयन् । पुण्येन पुण्यकर्तारं पापं पापेन कर्मणा ॥ ७ ॥
ହେ ଦେବ! ତୁମ ଆଦେଶରେ ମୁଁ ପ୍ରଜାକୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଶାସନ କରେ—ପୁଣ୍ୟକର୍ତ୍ତାକୁ ପୁଣ୍ୟରେ, ଏବଂ ପାପକୁ ପାପକର୍ମଫଳରେ ଯଥାକର୍ମ ପ୍ରତିଦାନ ଦେଉଛି।
Verse 8
सम्यग्विचार्य मुनिभिर्घर्मशास्त्रादिभिर्विभो । कल्पादौ वर्तमानस्य यावद्यावद्दिनं तव ॥ ८ ॥
ହେ ବିଭୋ! ମୁନିମାନେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଆଦି ପ୍ରମାଣରେ ସମ୍ୟକ୍ ବିଚାର କରି, କଳ୍ପାରମ୍ଭରେ ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ କଳ୍ପ ପାଇଁ ତୁମ ‘ଦିନ’ କେତେ ଦୀର୍ଘ ତାହା କହିଛନ୍ତି।
Verse 9
सोऽहं त्वदीयेन विभो नियोगेनैव शक्नुयाम् । कर्तुं रुक्मांगदेनाद्य पराभूतो हि भूभुजा ॥ ९ ॥
ହେ ବିଭୋ! ତୁମ ନିୟୋଗରେ ମାତ୍ର ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି; କାରଣ ଆଜି ମୁଁ ଭୂଭୁଜ ରାଜା ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଭୂତ ହୋଇଛି।
Verse 10
भयाद्यस्य जगन्नाथ पृथिवी सागरांबरा । न भुंक्ते वासरे विष्णोः सर्वपापप्रणाशने ॥ १० ॥
ହେ ଜଗନ୍ନାଥ! ଯାହାଙ୍କ ଭୟରୁ ସାଗରବସ୍ତ୍ରା ପୃଥିବୀ, ସର୍ବପାପପ୍ରଣାଶକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବାସରରେ ଭୋଜନ କରେନାହିଁ।
Verse 11
विहाय सर्वधर्मांस्तु विहाय पितृपूजनम् । विहाय देवपूजां च तीर्थस्नानादिकव्सक्रियाम् ॥ ११ ॥
ସମସ୍ତ ଧର୍ମକର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି, ପିତୃପୂଜା ତ୍ୟାଗ କରି, ଦେବପୂଜା ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ତୀର୍ଥସ୍ନାନାଦି କର୍ମକ୍ରିୟାକୁ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରୁ।
Verse 12
योगसांख्यावुभौ त्यक्त्वा ज्ञानं ज्ञेयं च मानद । त्यक्त्वा स्वाध्यायहोमांश्च कृत्वा पापानि भूरिशः ॥ १२ ॥
ହେ ମାନଦ! ଯୋଗ ଓ ସାଂଖ୍ୟ ଉଭୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟକୁ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ହୋମକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ପାପ କରେ।
Verse 13
प्रयांति वैष्णवं लोकमुपोष्य हरिवासरम् । मनुजाः पितृभिः सार्द्धं तथैव च पितामहैः ॥ १३ ॥
ହରିଙ୍କ ବାସରରେ ଉପବାସ କରି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପିତୃମାନଙ୍କ ସହିତ ଏବଂ ସେହିପରି ପିତାମହମାନଙ୍କ ସହିତ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 14
तेषामपीह पितरः पितॄणां पितरस्तथा । तथा मातामहा यांति मातुर्ये जनकादयः ॥ १४ ॥
ତାଙ୍କର ଏଠାରେ ପିତାମାନେ ମଧ୍ୟ, ପିତୃମାନଙ୍କର ପିତାମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ମାତୃପକ୍ଷର ମାତାମହମାନେ—ଅର୍ଥାତ୍ ମାଆଙ୍କ ବାପା ଆଦି—ମଧ୍ୟ (ସେ ଫଳ) ପାଆନ୍ତି।
Verse 15
तेषामपि जनेतारो जनितॄणां हि पूर्वजाः । एतद्दुःखं पुनर्देव मम मर्मविभेदनम् ॥ १५ ॥
ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଜନକ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଜନକମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବଜ ଅଛନ୍ତି। ହେ ଦେବ, ଏହି ଦୁଃଖ ପୁନଃପୁନଃ ମୋ ମର୍ମକୁ ଭେଦୁଛି॥୧୫॥
Verse 16
प्रियायाः पितरो यांति मार्जयित्वा लिपिं मम । पितॄणां बीजतो यस्माद्धात्र्या कुक्षौ धृतो यतः ॥ १६ ॥
ମୋ ପ୍ରିୟାର ପିତୃମାନେ ମୋର ଲିଖିତ ବନ୍ଧନକୁ ମାର୍ଜନ କରି ନିଜ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; କାରଣ ପିତୃବୀଜରୁ ମୁଁ ଧାତ୍ରୀର କୁକ୍ଷିରେ ଧୃତ ହୋଇଥିଲି॥୧୬॥
Verse 17
यदेकः कुरुते कर्म तदेकेनैव भुज्यते । ततोऽन्यस्य कृतं ब्रह्मन्बीजं धात्रीसमुद्भवम् ॥ १७ ॥
ଯେ କର୍ମ ଜଣେ କରେ, ତାହାର ଫଳ ସେଇ ଜଣେ ହିଁ ଭୋଗେ। ତେଣୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ‘ବୀଜ’ ନିଜ କର୍ମରୁ ଉଦ୍ଭବେ; ଅନ୍ୟର କୃତରୁ ନୁହେଁ॥୧୭॥
Verse 18
तारयेत्स उभौ पक्षौ यत्पिंडो यस्य विग्रहः । न भार्याया भवेद्वीजं न भार्या कुक्षिधारिणी ॥ १८ ॥
ସେଇ ଜଣେ ଉଭୟ ପକ୍ଷ—ପିତୃପକ୍ଷ ଓ ସନ୍ତାନପକ୍ଷ—କୁ ତାରେ; କାରଣ ଦେହ ସେଇ ପିଣ୍ଡତତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଢ଼ିଉଠେ। ଭାର୍ଯ୍ୟା ବିନା ବୀଜ ନାହିଁ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ବିନା ଗର୍ଭଧାରିଣୀ କୁକ୍ଷି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ॥୧୮॥
Verse 19
कथं तस्या जगन्नाथ पक्षो याति परं पदम् । जामातुः पुण्यमाहात्म्यत्तेन मे शिरसो रुजा ॥ १९ ॥
ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, ତାହାର ପକ୍ଷ କିପରି ପରମ ପଦକୁ ଯାଏ? ଜାମାତାର ପୁଣ୍ୟମାହାତ୍ମ୍ୟରୁ ହିଁ ମୋ ଶିରରେ ଏହି ରୁଜା ଉଠିଛି॥୧୯॥
Verse 20
न मे प्रयोजनं देव नियोगेनेदृशेन वै । एकादश्युपवासी यः स मां त्यक्त्वा व्रजेद्धरिम् ॥ २० ॥
ହେ ଦେବ! ଏପରି ଆଜ୍ଞାରେ ମୋର କିଛି ପ୍ରୟୋଜନ ନାହିଁ। ଯେ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରେ, ସେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରି କେବଳ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ଯାଉ।
Verse 21
कुलत्रयं समुद्धृत्य आत्मना सह पद्मज । त्यक्त्वा तु मामकं मार्गं प्रयाति हरिमंदिरम् ॥ २१ ॥
ହେ ପଦ୍ମଜ (ବ୍ରହ୍ମା)! ସେ ନିଜ ସହିତ କୁଳର ତିନି ପୁରୁଷକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି, ମୋର ମାର୍ଗ ତ୍ୟାଗ କରି ହରିଙ୍କ ମନ୍ଦିର-ଧାମକୁ ଯାଏ।
Verse 22
न यज्ञैस्तादृशैर्देव गतिं प्राप्नोति मानवः । न तीर्थैर्नापि दानैर्वा न व्रतैर्विष्णुवर्जितैः ॥ २२ ॥
ହେ ଦେବ! ଏପରି ଯଜ୍ଞରେ ମନୁଷ୍ୟ ପରମ ଗତି ପାଉନାହିଁ; ନ ତୀର୍ଥରେ, ନ ଦାନରେ, ନ ଵିଷ୍ଣୁବିହୀନ ବ୍ରତରେ।
Verse 23
न जले पावके वापि मृतः प्राप्नोति तां गतिम् । योगेन संप्रणष्टो वा भृगुपातेन वा विधे ॥ २३ ॥
ହେ ବିଧେ (ବ୍ରହ୍ମା)! ଜଳରେ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଲେ ସେ ପରମ ଗତି ମିଳେନାହିଁ; ଯୋଗେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଖଡ଼ଗିରିରୁ ଝାପ ଦେଇ ମରିଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 24
तादृशीं न गतिं याति यादृशीं वैष्णवव्रती । गतिं मतिमतां श्रेष्ठ सत्यमेतदुदीरितम् ॥ २४ ॥
ହେ ମତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରତୀ ଯେପରି ଗତି ପାଏ, ସେପରି ଗତି ଅନ୍ୟ କେହି ପାଏନାହିଁ; ଏହା ସତ୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷିତ।
Verse 25
हरेर्दिने धातृफलांगलिप्तो विमुक्तवांछारसभोजनो नरः । प्रयाति लोके धरणीधरस्य विदुष्टकर्मापि मनुष्यजन्मा ॥ २५ ॥
ହରିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନେ ଧାତ୍ରୀ (ଆମଳକୀ) ଫଳର ଲେପ ଦେହରେ ଲଗାଇ, ରସ-ସ୍ୱାଦର ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ଯେ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମରେ ପୂର୍ବେ ନିନ୍ଦ୍ୟ କର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧରଣୀଧର (ବିଷ୍ଣୁ) ଲୋକକୁ ପାଏ।
Verse 26
सोऽहं निराशो भुवि हीनकर्मा तवागतः पादसरोजयुग्मम् । विज्ञप्ति मात्राभयदाप्तिकालं कुरुष्व सर्गस्थितिनाशहेतोः ॥ २६ ॥
ମୁଁ ନିରାଶ, ଭୂମିରେ ଅଳ୍ପ ପୁଣ୍ୟବାନ, ଆପଣଙ୍କ ପଦ୍ମଚରଣ-ଯୁଗଳର ଶରଣକୁ ଆସିଛି। ହେ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ନାଶର ହେତୁ! ଏହି ବିନୟ ନିବେଦନମାତ୍ରରେ ମୋତେ ଅଭୟଲାଭ ପାଇଁ ସମୟ ଓ ସୁଯୋଗ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 27
मास्युस्तदा पापकृतो विहीना यन्मामकैर्भूतगणैर्मनुष्याः । नियंत्रिताः श्रृंखलरज्जुबंधनैः समीपगा मे वशगा भवेयुः ॥ २७ ॥
ତେବେ ପାପ କରୁଥିବାମାନେ ଦଣ୍ଡ ବିନା ରହିବେ ନାହିଁ—ଯେପରି ମୋର ନିଜ ଭୂତଗଣ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶୃଙ୍ଖଳ ଓ ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରି, ମୋ ନିକଟକୁ ଆଣି, ମୋର ବଶରେ କରନ୍ତୁ।
Verse 28
भग्नस्तु मार्गो रवितापयुक्तो यद्विष्णुसंघैरतितीव्रहस्तैः । विमुच्य कुंभीं सकलो जनौघः प्रयाति तद्धाम परात्परस्य ॥ २८ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟତାପରେ ଦଗ୍ଧ ସେହି ପଥ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳବାନ ପାର୍ଷଦ-ସଂଘମାନେ ଭାଙ୍ଗି (ଖୋଲି) ଦିଅନ୍ତି; ଏବଂ କୁଂଭୀ ନରକରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସମଗ୍ର ଜନସମୂହ ପରାତ୍ପର ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପରମ ଧାମକୁ ଯାଏ।
Verse 29
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे यमवाक्यं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ “ଯମବାକ୍ୟ” ନାମକ ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Because the chapter defines the supreme goal as Viṣṇu-centered; rites (yajña, tīrtha-yātrā, dāna, vrata) are declared ineffective for the highest end when ‘devoid of Viṣṇu,’ whereas Ekādaśī is explicitly Hari’s day and thus directly linked to liberation and the Lord’s realm.
The text treats office as trusteeship (entrusted duty): consuming a lord’s wealth, public revenue, or commandeering royal servants for private work violates dharma at the institutional level, warranting extended naraka and degradative rebirths to mirror the ‘boring’ or ‘stealing’ nature of the offense.
It juxtaposes claims that Ekādaśī benefits multiple generations with the assertion that each person enjoys the result of their own actions; the resolution is expressed through lineage-embodiment logic (the body formed from ancestral substance) and the exceptional intervention of Viṣṇu’s grace via the Vaiṣṇava vow.