ପୁତ୍ର ନିଜ ମାତା ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀଙ୍କୁ ଈର୍ଷ୍ୟା ତ୍ୟାଗ କରି ମୋହିନୀଙ୍କୁ ସହଧର୍ମିଣୀ ଭାବେ ସହପତ୍ନୀ ମାନି ମାତୃଭାବରେ ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରେ ଏବଂ ସୌତକୁ ମାଆ ପରି ଦେଖିବାର ଦୁର୍ଲଭ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ। ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ସମ୍ମତି ଦେଇ ଶୀଘ୍ର ଫଳଦାୟୀ ପରମ ବ୍ରତର ମହିମା, ମହାପାପନାଶ କଥା କହନ୍ତି; ଗୋଟିଏ ସଦ୍ଗୁଣୀ ପୁତ୍ର ଅନେକ କଷ୍ଟଦାୟକ ପୁତ୍ରଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପୁତ୍ରର ଜୀବନଭରି ମାତୃଋଣ ରହେ ବୋଲି ବୋଧ ଦେନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଷଡ୍ରସ ଭୋଜନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ମୋହିନୀ ବିଧିପୂର୍ବକ ସେବା କରନ୍ତି ଏବଂ ଭୋଜନାନନ୍ତର ଜଳଶୁଦ୍ଧି ଓ ତାମ୍ବୂଳାଦି କ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପୁତ୍ରର ମାତୃଭକ୍ତି ଦେଖି ମୋହିନୀ ଧର୍ମପୁତ୍ରର ମାତା ହେବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ରାଜାଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି; ରାଜା ଆସିଲେ ସେ ରାଜବୈଭବାସକ୍ତି ଓ ଦାମ୍ପତ୍ୟଧର୍ମ ଅବହେଳାକୁ ତାଡ଼ନା କରି, ଶ୍ରୀ ଓ ପଦ ପୁଣ୍ୟରୁ ମିଳେ ଏବଂ ରାଜ୍ୟଭାର ଯୋଗ୍ୟ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାଜା ବିନୟରେ ଉତ୍ତର ଦେଇଥାନ୍ତି—ମାତୃତ୍ୱ, ବିବାହ ଓ ରାଜଧର୍ମର ସମନ୍ୱୟ ହିଁ ଧର୍ମର ସାର।
Verse 1
पुत्र उवाच । तस्मादीर्ष्यां परित्यज्य मोहिनीमनुभोजय । न मातरीदृशो धर्मो लोकेषु त्रिषु लभ्यते ॥ १ ॥
ପୁତ୍ର କହିଲା—ଏହେତୁ ଈର୍ଷ୍ୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମୋହିନୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ତାହାର ସେବା-ଯତ୍ନ କର। ମାତା ପ୍ରତି ଯେପରି ଧର୍ମ, ସେପରି ଧର୍ମ ତ୍ରିଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 2
स्वहस्तेन प्रियां भर्तुर्भार्यां या तु प्रभोजयेत् । सपत्नीं तु सपत्नी हि किंचिदन्नं ददाति च ॥ २ ॥
ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ନିଜ ହସ୍ତରେ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀକୁ ଭୋଜନ କରାଏ, ଏବଂ ନିଜେ ସପତ୍ନୀ ହୋଇ ସପତ୍ନୀକୁ ମଧ୍ୟ କିଛି ଅନ୍ନ ଦିଏ—ଏହି ଧର୍ମମୟ ଆଚରଣ ପ୍ରଶଂସନୀୟ।
Verse 3
तदनंतं भवेद्देवि मातरित्याह नाभिजः । कुरु वाक्यं मयोक्तं हि स्वामिनि त्वं प्रसीद मे ॥ ३ ॥
ନାଭିଜ, ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ‘ମାତା’ ବୋଲି କହିଲେ—“ହେ ଦେବୀ, ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଅନନ୍ତ ହେବ। ହେ ସ୍ୱାମିନୀ, ମୋ କହିଥିବା ବାକ୍ୟ କର; ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ।”
Verse 4
तातस्य सौख्यं कर्तव्यमावाभ्यां वरवर्णिनी । भवेत्पापक्षयः सम्यक् स्वर्गप्राप्तिस्तथाक्षया ॥ ४ ॥
ହେ ଵରବର୍ଣ୍ଣିନୀ, ପିତାଙ୍କ ସୁଖ କରିବା ଆମ ଦୁହଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଏହା କଲେ ପାପକ୍ଷୟ ସମ୍ୟକ୍ ହୁଏ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।
Verse 5
पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा देवी संध्यावली तदा । अभिमंत्र्य परिष्वज्य तनयं सा पुनः पुनः ॥ ५ ॥
ପୁତ୍ରର ବଚନ ଶୁଣି ଦେବୀ ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ସେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର କରି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ ଏବଂ ପୁତ୍ରକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
Verse 6
मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय वचनं चेदमब्रवीत् । करिष्ये वचनं पुत्र त्वदीयं धर्मसंयुतम् ॥ ६ ॥
ତାପରେ ତାଙ୍କ ମସ୍ତକକୁ ସ୍ନେହରେ ଘ୍ରାଣ କରି (ଚୁମ୍ବନ କରି) ସେ କହିଲେ—“ପୁତ୍ର, ତୁମ ବଚନ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କରିବି; ତୁମ କଥା ଧର୍ମସଂଯୁକ୍ତ।”
Verse 7
इर्ष्यां मानं परित्यज्य भोजयिष्यामि मोहिनीम् । शतपुत्रा ह्यहं पुत्र त्वयैकेन सुतेन हि ॥ ७ ॥
ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ମାନକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ମୁଁ ସେଇ ମୋହିନୀ ନାରୀକୁ ଭୋଜନ କରାଇବି। ପୁତ୍ର, ଲୋକେ ମୋତେ ଶତପୁତ୍ରା କହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ହୋଇ ମୋତେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କର।
Verse 8
नियमैर्बहुभिर्जातो देहक्लेशकरैर्भवान् । व्रतराजेन चीर्णेन प्राप्तस्त्वमचिरात्सुतः ॥ ८ ॥
ଦେହକ୍ଲେଶକର ଅନେକ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲ। କିନ୍ତୁ ‘ବ୍ରତରାଜ’ ଆଚରଣ କରି ତୁମେ ଅଚିରେ ପୁତ୍ରକୁ ପାଇଲ।
Verse 9
नहीदृशं व्रतं लोके फलदायि प्रदृश्यते । सद्यः प्रत्ययकारीदं महापातकनाशनम् ॥ ९ ॥
ଏହି ଲୋକରେ ଏପରି ଫଳଦାୟୀ ବ୍ରତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହା ତୁରନ୍ତ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ଦେଇ ମହାପାତକକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ।
Verse 10
किं जातैर्बहुभिः पुत्रैः शोकसंतापकारकैः । वरमेकः कुलालंबी यत्र विश्रमते कुलम् ॥ १० ॥
ଶୋକ ଓ ସନ୍ତାପ ଦେଉଥିବା ଅନେକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ କ’ଣ ଲାଭ? ତାହାଠାରୁ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେ କୁଳର ଆଧାର ହୁଏ ଓ ଯାହାଠାରେ ବଂଶ ଆଶ୍ରୟ-ବିଶ୍ରାମ ପାଏ।
Verse 11
त्रैलोक्यादुपरिष्ठाहं त्वां प्राप्य जठरे स्थितम् । धन्यानि तानि शूलानि यैर्जातस्त्वं सुतोऽनघ ॥ ११ ॥
ତ୍ରିଲୋକରୁ ଉପରେ ଉଠି ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋ ଜଠରରେ ସ୍ଥିତ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରାପ୍ତ କଲି। ହେ ନିଷ୍ପାପ, ଯେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ତୁମେ ମୋ ପୁତ୍ର ହୋଇ ଜନ୍ମିଲ, ସେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଧନ୍ୟ।
Verse 12
सप्तद्वीपपतिः शूरः पितुर्वचनकारकः । आह्लादयति यस्तातं जननीं वापि पुत्रकः ॥ १२ ॥
ପୁତ୍ର ଯଦିଓ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପର ପତି, ଶୂର ଓ ପିତାଙ୍କ ବଚନ ପାଳନକାରୀ ହୁଏ, ତଥାପି ଯେ ପିତା ଓ ମାତାକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରେ ସେଇ ସତ୍ୟ ‘ପୁତ୍ର’ ଅଟେ।
Verse 13
तं पुत्रं कवयः प्राहुर्वाचाख्यमपरं सुतम् । एवमुक्त्वा तु वचनं देवी संध्यावली तदा ॥ १३ ॥
ସେହି ପୁତ୍ରକୁ କବିମାନେ ‘ବାଚାଖ୍ୟ’ (ବାଣୀଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ) ନାମରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସୁତ ବୋଲି କହିଲେ। ଏହି କଥା କହି ଦେବୀ ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ତେବେ ମୌନ ହେଲେ।
Verse 14
वीक्षां चक्रेऽथ भांडानि षड्रसस्य तु हेतवे । तस्या वीक्षणमात्रेण परिपूर्णानि भूपते ॥ १४ ॥
ତାପରେ ଷଡ୍ରସ ଯୋଗାଇବା ପାଇଁ ସେ ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଦୃଷ୍ଟି କଲେ; ହେ ରାଜନ୍, ତାଙ୍କର କେବଳ ଦୃଷ୍ଟିମାତ୍ରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରିଗଲା।
Verse 15
षड्रस्य सुखोष्णस्य मोहिनीभोजनेच्छया । अमृतस्वादुकल्पस्य जनस्य तु महीपते ॥ १५ ॥
ହେ ମହୀପତେ, ଷଡ୍ରସଯୁକ୍ତ, ସୁଖଦ ଉଷ୍ଣ ଓ ମୋହକ ଭୋଜନ ଖାଇବା ଇଚ୍ଛାରେ ଲୋକେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ତାହାକୁ ଅମୃତସମ ମଧୁର ଭାବନ୍ତି।
Verse 16
ततो दर्वीं समादाय कांचनीं रत्नसंयुताम् । परिवेषयदव्यग्रा मोडिन्याश्चारुहासिनी ॥ १६ ॥
ତାପରେ ସୁନ୍ଦର ହାସ୍ୟମୟୀ ମୋଡିନୀ ରତ୍ନଯୁକ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦର୍ବୀ ଧରି, ଅବ୍ୟଗ୍ର ଭାବେ ସାବଧାନତାରେ ପରିବେଷଣ କଲେ।
Verse 17
कांचने भाजने श्लक्ष्णे मानभोजनवेष्टिते । शनैः शनैश्च बुभुजे इष्टमन्नं सुसंस्कृतम् ॥ १७ ॥
ମସୃଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ, ଯଥାଯଥ ପରିମାଣ ଓ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ସଜାଇଥିବା ଭୋଜନକୁ ରଖି, ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ନିଜ ଇଷ୍ଟ ସୁସଂସ୍କୃତ ଅନ୍ନ ଭୁଞ୍ଜିଲେ।
Verse 18
उपविश्यासने देवी शातकौभमये शुभे । वीज्यमाना वरारोहा व्याजनेन सुगीतिना ॥ १८ ॥
ଶୁଭ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଆସନରେ ଦେବୀ ଉପବିଷ୍ଟ ଥିଲେ; ସେଇ ବରାରୋହାଙ୍କୁ ସୁମଧୁର ନାଦଯୁକ୍ତ ବ୍ୟାଜନରେ ମୃଦୁଭାବେ ବୀଜାଯାଉଥିଲା।
Verse 19
धर्मांगदगृही तेन शिखिपुच्छभवेन तु । सा भुक्ता ब्रह्मतनया तदन्नममृतोपमम् ॥ १९ ॥
ତାପରେ ଶିଖିପୁଚ୍ଛଜ ସେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମାଙ୍ଗଦଗୃହୀ ଗୃହୀତ ହେଲେ; ବ୍ରହ୍ମତନୟା ସେଇ ଅମୃତସମ ଅନ୍ନ ଭୁଞ୍ଜିଲେ।
Verse 20
चतुर्गुणेन शीतेन कृत्वा शौचमथात्मनः । जगृहे पुत्रदत्तं तु तांबूलं तत्सुगंधिमत् ॥ २० ॥
ତାପରେ ଚତୁର୍ଗୁଣ ଶୀତଳ ଜଳରେ ଆତ୍ମଶୌଚ କରି, ସେ ପୁତ୍ରଦତ୍ତ ସୁଗନ୍ଧିତ ତାମ୍ବୂଳ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 21
वरचंदनयुक्तेन हस्तेन वरवर्णिनी । ततः प्रहस्य शनकैः प्राह संध्यावलीं नृप ॥ २१ ॥
ହେ ନୃପ! ଉତ୍ତମ ଚନ୍ଦନଲେପିତ ହସ୍ତଯୁକ୍ତ ସେଇ ବରବର୍ଣ୍ଣିନୀ ପରେ ହସି, ଧୀରେ ଧୀରେ ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 22
जननी किं तु देवि त्वं वृषांगदनृपस्य तु । न मया हि परिज्ञाता श्रमस्वेदितया शुभे ॥ २२ ॥
ମାତା—କିମ୍ବା ହେ ଦେବୀ—ତୁମେ କି ସତ୍ୟରେ ବୃଷାଙ୍ଗଦ ନୃପଙ୍କର ପଟରାଣୀ? ହେ ଶୁଭେ, ପରିଶ୍ରମରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଘାମରେ ଢାକା ଥିବାରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିଲି ନାହିଁ।
Verse 23
वदत्येवं ब्रह्मसुता यावत्संध्यावलीं नप । तावत्प्रणम्य नृपतेः पुत्रो वचनमब्रवीत् ॥ २३ ॥
ହେ ନୃପ, ବ୍ରହ୍ମସୁତ ଏଭଳି କହୁଥିବା ସମୟରେ ସନ୍ଧ୍ୟା-ବନ୍ଦନାର ବେଳ ଆସିଲା; ତେବେ ରାଜପୁତ୍ର ପ୍ରଣାମ କରି ଏହି କଥା କହିଲା।
Verse 24
उदरे ह्यनया देव्या धृतः संवत्सरत्रयम् । तव भर्तुः प्रसादेन वृद्धिं संप्राप्तवानहम् ॥ २४ ॥
ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ମୁଁ ତିନି ବର୍ଷ ଧରି ଧାରିତ ହୋଇଥିଲି; ତୁମ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃଦ୍ଧି ଓ ପରିପକ୍ୱତା ପାଇଲି।
Verse 25
संत्यनेकानि मातॄणां शतानि मम सुंदरि । अस्याः पीतं पयो भूरि कुचयोः स्नेहसंप्लुतम् ॥ २५ ॥
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୋର ମାଆ ଶତଶତ ଅଛନ୍ତି; ତଥାପି ଏହି ମାଆଙ୍କ ସ୍ତନରୁ ସ୍ନେହରେ ସିଞ୍ଚିତ ପ୍ରଚୁର ଦୁଧ ମୁଁ ପିଇଛି।
Verse 26
अनया सा रुजा तीव्रा विधृता प्रायशो जरा । इयं मां जनयित्वैव जाता शिथिलबंधना ॥ २६ ॥
ଏହି କାରଣରୁ ସେ ତୀବ୍ର ବେଦନା ସହିଲା, ଏବଂ ପ୍ରାୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଧରିଲା; ମୋତେ ଜନ୍ମ ଦେଇ ସେ ନିଜେ ଶିଥିଳ-ବନ୍ଧନା ହୋଇଗଲା।
Verse 27
तन्नास्ति त्रिषु लोकेषु यद्दत्वा चानृणो भवेत् । मातुः पुत्रस्य चार्वंगि सत्यमेतन्मयेरितम् ॥ २७ ॥
ହେ ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗି, ତ୍ରିଲୋକରେ ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ ଯାହା ଦାନ କଲେ ପୁତ୍ର ମାତୃଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିବ। ଏହି ସତ୍ୟ ମୁଁ କହିଛି।
Verse 28
सोऽहं धन्यतरो लोके नास्ति मत्तोऽधिकः पुमान् । उत्संगे वर्तयिष्यामि मातृसंघस्य नित्यशः ॥ २८ ॥
ମୁଁ ଏହି ଲୋକରେ ନିଶ୍ଚୟ ସର୍ବାଧିକ ଧନ୍ୟ; ମୋଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ କେହି ନାହିଁ। ମୁଁ ମାତୃସଂଘର କୋଳ ଆଶ୍ରୟରେ ସଦା ବସିବି।
Verse 29
नोत्संगे चेज्जनन्या हि तनयो विशति क्वचित् । मातृसौख्यं न जानाति कुमारी भर्तृजं यथा ॥ २९ ॥
ଯଦି ପୁତ୍ର କେବେ ମଧ୍ୟ ଜନନୀର କୋଳରେ ବସେନି, ତେବେ ସେ ମାତୃସୁଖ ଜାଣେନି—ଯେପରି କୁମାରୀ ଭର୍ତ୍ତୃଜ ସୁଖ ଜାଣେନି।
Verse 30
मातुरुत्संगमारूढः पुत्रो दर्पान्वितो भवेत् । हारमुत्तमदेहस्थं हस्तेनाहर्तुमिच्छति ॥ ३० ॥
ମାତାର କୋଳରେ ବସିଥିବା ପୁତ୍ର ଗର୍ବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଦେହରେ ଶୋଭିତ ହାରକୁ ହାତ ବଢ଼ାଇ ଧରିବାକୁ ଚାହେ।
Verse 31
पाल्यमानो जनन्या हि पितृहीनोऽपि दर्पितः । समीहते जगद्धर्तुं सवीर्यं मातृजं पयः ॥ ३१ ॥
ଜନନୀ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ପୁତ୍ର ପିତୃହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗର୍ବିତ ହୁଏ; ଏବଂ ମାତୃଜ ଶକ୍ତିମୟ ଦୁଧର ବଳରେ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
Verse 32
एतज्जठरसंसर्गि भवत्युत्संगशंकितः । अस्याश्चैवापराणां च विशेषो यदि मे न चेत् ॥ ३२ ॥
ଗର୍ଭର ଏହି ସମ୍ପର୍କ ହେତୁ ମୁଁ କୋଳେଇ ନେବାକୁ ସନ୍ଦେହ କରୁଛି। ଯଦି ମୁଁ ତାଙ୍କ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖିବି ନାହିଁ, ତେବେ ବିଶେଷତ୍ୱ କ’ଣ?
Verse 33
तेन सत्येन मे तातो जीवताच्छरदां शतम् । एवं ब्रुवाणे तनये मोहिनी विस्मयं गता ॥ ३३ ॥
“ସେହି ସତ୍ୟ ବଳରେ ମୋ ପିତା ଶହେ ବର୍ଷ ବଞ୍ଚି ରୁହନ୍ତୁ।” ପୁତ୍ର ଏପରି କହିବା ପରେ ମୋହିନୀ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହୋଇଗଲେ।
Verse 34
कथमस्य प्रहर्तव्यं मया निर्घृणशीलया । विनीतस्य ह्यपापस्य औचित्यं पापिनो गृहे ॥ ३४ ॥
ମୁଁ ନିଷ୍ଠୁର ସ୍ୱଭାବର ହୋଇ ତାଙ୍କୁ କିପରି ଆଘାତ କରିବି? ସେ ବିନମ୍ର ଏବଂ ନିଷ୍ପାପ ଅଟନ୍ତି; ପାପୀର ଘରେ ତାଙ୍କର କ’ଣ ଔଚିତ୍ୟ ଅଛି?
Verse 35
पितुः शुश्रूषणं यस्य न तस्य सदृशं क्षितौ । एवं गुणाधिकस्याहं कर्तुं कर्म जुगुप्सिताम् ॥ ३५ ॥
ଯିଏ ପିତାଙ୍କ ସେବାରେ ନିୟୋଜିତ, ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହାଁନ୍ତି। ଏପରି ଗୁଣବାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରତି ମୁଁ କିପରି ନିନ୍ଦନୀୟ କର୍ମ କରିବି?
Verse 36
पुत्रस्य धर्मशीलस्य भूत्त्वा तु जननी क्षितौ । एवं विमृश्य बहुधा मोहिनी लोकसुंदरी ॥ ३६ ॥
ଏହିପରି ଅନେକ ଭାବରେ ବିଚାର କରି, ଲୋକସୁନ୍ଦରୀ ମୋହିନୀ ପୃଥିବୀରେ ସେହି ଧର୍ମଶୀଳ ପୁତ୍ରର ମାତା ହେବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ।
Verse 37
उवाच तनयं बाला शीघ्रमानय मे पतिम् । न शक्नोमि विना तेन मुहूर्तमपि वर्तितुम् ॥ ३७ ॥
ଯୁବତୀ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ କହିଲା—“ଶୀଘ୍ରେ ମୋ ପତିଙ୍କୁ ମୋ ପାଖକୁ ଆଣ। ତାଙ୍କ ବିନା ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିପାରେ ନାହିଁ।”
Verse 38
ततः स त्वरितं गत्वा प्रणम्य पितरं नृप । कनिष्ठा जननी तात शीघ्रं त्वां द्रष्टुमिच्छति ॥ ३८ ॥
ତାପରେ ସେ ତ୍ୱରିତ ଯାଇ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲା—“ହେ ନୃପ, ତାତ, କନିଷ୍ଠା ଜନନୀ ଆପଣଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି।”
Verse 39
प्रसादः क्रियतां तस्याः पूज्यतां ब्रह्मणः सुता । पुत्रवाक्येन नृपतिरतत्क्षणाद्गंतुमुद्यतः ॥ ३९ ॥
“ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସାଦ ଦିଅ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ପୂଜା-ସମ୍ମାନ କର।” ପୁତ୍ରର କଥା ଶୁଣି ରାଜା ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।
Verse 40
प्रहृष्टवदनो भूत्वा संध्यावल्या निवेशनम् । संप्रविश्य गृहे राजा ददर्श शयनस्थिताम् ॥ ४० ॥
ପ୍ରହର୍ଷିତ ମୁଖରେ ରାଜା ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀଙ୍କ ନିବାସକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଘରଭିତରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖିଲେ।
Verse 41
मोहिनीं मोहसंयुक्तां तप्तकांचनसप्रभाम् । उपास्य मानां प्रियया संध्यावल्या शनैः शनैः ॥ ४१ ॥
ସେ ମୋହିନୀ—ମୋହରେ ଯୁକ୍ତ, ତପ୍ତ କାଞ୍ଚନ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ସମ୍ମାନର ଅହଙ୍କାରେ ଗର୍ବିତ; ପ୍ରିୟା ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ତାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ସେବା-ଉପାସନା କରୁଥିଲା।
Verse 42
पुत्रवाक्यात्परित्यज्य क्रोधं सापत्न्यजं तथा । दृष्ट्वा रुक्मांगदं प्राप्तं शयने मोह्य सुंदरी ॥ ४२ ॥
ପୁତ୍ରର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ସେ ସପତ୍ନୀଭାବଜନିତ କ୍ରୋଧକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କଲା। ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ଫେରିଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ଶୟ୍ୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ମୂର୍ଛିତ ହେଲା।
Verse 43
प्रहृष्टवदना प्राह राजानं भूरिदक्षिणम् । इहोपविश्यतां कांत पर्यंके मृदुतूलके ॥ ४३ ॥
ହର୍ଷିତ ମୁଖରେ ସେ ବହୁଦାନୀ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲା— “ହେ କାନ୍ତ, ଏଠାକୁ ଆସି ମୃଦୁ ତୁଳା-ବିଛା ପର୍ଯ୍ୟଙ୍କରେ ବସନ୍ତୁ।”
Verse 44
सर्वं निरीक्षितं भूप राज्यतन्त्रं त्वया चिरम् । अद्यापि नहि ते वांछा राज्ये परिनिवर्तते ॥ ४४ ॥
ହେ ଭୂପ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ରାଜ୍ୟତନ୍ତ୍ରର ସମସ୍ତ କଥା ନିରୀକ୍ଷଣ କରିଛ; ତଥାପି ଆଜିଯାଏ ରାଜ୍ୟପ୍ରତି ତୁମ ଆକାଂକ୍ଷା ଫେରେ ନାହିଁ, ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 45
मन्ये दुष्कृतिनं भूप त्वामत्र धरणीतले । यः समर्थं सुतं ज्ञात्वा स्वयं पश्येन्नृपश्रियम् ॥ ४५ ॥
ହେ ଭୂପ, ଏଇ ଧରଣୀତଳରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୁଷ୍କୃତିନ ବୋଲି ମନେ କରେ—ସମର୍ଥ ପୁତ୍ରକୁ ଜାଣି ସୁଦ୍ଧା ତୁମେ ନିଜେ ନୃପଶ୍ରୀକୁ ଆଁକଡ଼ି ଧରି ରଖୁଛ।
Verse 46
तस्मात्त्वत्तोऽधिको नास्ति दुःखी लोकेषु कश्चन । सुपुत्राणां पितॄणां हि सुखं याति क्षणं नृप ॥ ४६ ॥
ଏହେତୁ, ହେ ନୃପ, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖୀ କେହି ନାହିଁ; କାରଣ ସୁପୁତ୍ରଙ୍କ ପିତାମାନେ ଅତି କମରେ ଏକ କ୍ଷଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି।
Verse 47
दुःखेन पापभोक्तॄणां विषयासक्तचेतसाम् । सर्वाश्च प्रकृती राजंस्तवेष्टाः पूर्णपुण्यजाः ॥ ४७ ॥
ବିଷୟାସକ୍ତ ଚିତ୍ତ ଥିବା ପାପଫଳଭୋଗୀମାନେ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ଯେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ଇଚ୍ଛା କର, ସେଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁଣ୍ୟରୁ ଜନ୍ମେ।
Verse 48
धर्मांगदे पालयाने कथं त्वं वीक्षसेऽधुना । परित्यज्य प्रियासौख्यं कीनाश इव दुर्बलः ॥ ४८ ॥
ହେ ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ, ଏବେ ତୁମେ ଏହି ବିଷୟକୁ କିପରି ଦେଖୁଛ? ପ୍ରିୟାର ସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରି ଦୀନ କୃଷକ ପରି ଦୁର୍ବଳ କାହିଁକି ହେଲ?
Verse 49
यदि पालयसे राज्यं मया किं ते प्रयोजनम् । निष्प्रयोजनमानीता क्षीरसागरमस्तकात् ॥ ४९ ॥
ଯଦି ତୁମେ ନିଜେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରିବ, ତେବେ ମୋର କଣ ପ୍ରୟୋଜନ? ମୋତେ ତ କ୍ଷୀରସାଗରର ଶିଖରରୁ ମଧ୍ୟ ଏଠାକୁ ନିଷ୍ପ୍ରୟୋଜନରେ ଆଣାଯାଇଛି।
Verse 50
विड्भोज्या हि भविष्यामि पक्षिणामामिषं यथा । यो भार्यां यौवनोपेतां न सेवेदिह दुर्मतिः ॥ ५० ॥
ଯଦି ମୁଁ ଦୁର୍ମତି ହୋଇ ଏଠାରେ ଯୌବନଯୁକ୍ତ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ସେବନ-ସଙ୍ଗ କରିନାହିଁ, ତେବେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମାଂସ ପରି ନିଶ୍ଚୟ ମଳଭୋଜ୍ୟ ହେବି।
Verse 51
कृत्याचरणसक्तस्तु कुतस्तस्य भवेत्प्रिया । असेविता व्रजेद्भार्या अदत्तं हि धनं व्रजेत् ॥ ५१ ॥
ଯେ ପୁରୁଷ କେବଳ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ-କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ, ତାହାର ଭାର୍ଯ୍ୟା କିପରି ପ୍ରିୟ ରହିବ? ଅସେବିତା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଚାଲିଯାଏ; ଏବଂ ଯେ ଧନ ଦାନ-ବଣ୍ଟନରେ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ, ସେ ଧନ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଯାଏ।
Verse 52
अरक्षितं व्रजेद्राज्यं अनभ्यस्तं श्रुतं व्रजेत् । नालसैः प्राप्यते विद्या न भार्या व्रतसंस्थितैः ॥ ५२ ॥
ଅରକ୍ଷିତ ରାଜ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ନଶିଯାଏ; ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବା ଶ୍ରୁତି କ୍ଷୀଣ ହୁଏ। ଆଳସୀକୁ ବିଦ୍ୟା ମିଳେନାହିଁ, କେବଳ ବ୍ରତମଗ୍ନ ହେଲେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଧରି ରହେନାହିଁ।
Verse 53
नानुष्ठानं विना लक्ष्मीर्नाभक्तैः प्राप्यते यशः । नोद्यमी सुखमाप्नोति नाभार्यः संततिं लभेत् ॥ ५३ ॥
ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିନା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଉଦୟ ହୁଏନାହିଁ; ଭକ୍ତି ବିନା ଯଶ ମିଳେନାହିଁ। ଉଦ୍ୟମ ନକରୁଥିବା ଲୋକ ସୁଖ ପାଏନାହିଁ; ଭାର୍ଯ୍ୟା ବିନା ସନ୍ତାନ ମିଳେନାହିଁ।
Verse 54
नाशुचिर्द्धर्ममाप्नोति न विप्रोऽप्रियवाग्धनम् । अपृच्छन्नैव जानाति अगच्छन्न क्वचिद्व्रजेत् ॥ ५४ ॥
ଅଶୁଚି ଲୋକ ଧର୍ମ ପାଏନାହିଁ; ଅପ୍ରିୟ ବାକ୍ କହୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧନ ପାଏନାହିଁ। ଯେ ପଚାରେନାହିଁ ସେ ଜାଣେନାହିଁ; ଯେ ଯାଏନାହିଁ ସେ କେଉଁଠିକୁ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚେନାହିଁ।
Verse 55
अशिष्यो न क्रियां वेत्ति न भयं वेत्ति जागरी । कस्माद्भूपाल मां त्यक्त्वा धर्मांगदगृहे शुभे ॥ ५५ ॥
ଅଯୋଗ୍ୟ ଶିଷ୍ୟ କ୍ରିୟାବିଧି ଜାଣେନାହିଁ; ଧର୍ମଭଙ୍ଗର ଭୟ ଯାହା ଜାଗ୍ରତ ରଖେ, ସେଥି ମଧ୍ୟ ଜାଣେନାହିଁ। ହେ ଭୂପାଳ, ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଶୁଭ ଧର୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କ ଗୃହକୁ କାହିଁକି ଗଲ?
Verse 56
वीक्ष्यसे राज्यपदवीं समर्थे तनये विभो ॥ ५६ ॥
ହେ ବିଭୋ! ତୁମ ସମର୍ଥ ପୁତ୍ରରେ ରାଜପଦବୀ (ସିଂହାସନ) ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିବା ତୁମେ ଦେଖିବ।
Verse 57
एवं ब्रुबाणां तनयां विधेस्तु रतिप्रियां चारुविशालनेत्राम् । व्रीडान्वितः पुत्रसमीपवर्ती प्रोवाच वाक्यं नृपतिः प्रियां ताम् ॥ ५७ ॥
ଏଭଳି କହୁଥିବା ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ କନ୍ୟା, ରତିଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ସୁନ୍ଦର ବିଶାଳନୟନା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପୁତ୍ରଙ୍କ ସମୀପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରାଜା ଲଜ୍ଜାସହିତ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟବଚନ କହିଲେ।
Verse 58
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते मोहिनीवचनं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗର ମୋହିନୀଚରିତରେ ‘ମୋହିନୀବଚନ’ ନାମକ ସପ୍ତଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Because rivalry fractures household order (gṛhastha-dharma); the chapter presents jealousy-abandonment as a rare, world-transcending virtue that preserves familial harmony and becomes a direct generator of puṇya.
It asserts that no gift in the three worlds can fully repay the mother’s sacrifice—gestation, nursing, and bodily decline—making reverence and service to the mother a foundational obligation for dharmic life.
She argues that a king who clings to royal enjoyment and control, despite having a capable heir, harms both household and polity; rightful rule includes timely delegation, protection of relationships, and enjoyment within dharma rather than obsession with sovereignty.