ସୂତ କହନ୍ତି—ହରିଭକ୍ତ ରାଜା ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ନିଜ ପୁତ୍ର ଧର୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟଭାର ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ରାଜ୍ୟତ୍ୟାଗକୁ ଧର୍ମ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଯୋଗ୍ୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଶାସନ ଦେଲେ ପିତାଙ୍କ ଧର୍ମ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼େ, ନହେଲେ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ପିତୃଭାର ବହନ କରି, କୀର୍ତ୍ତିରେ ପିତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ପିତୃଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଥିବା ଜଣେ ହିଁ ସତ୍ୟ ପୁତ୍ର; ଅବହେଳା ନରକହେତୁ। ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ପ୍ରଜାପାଳନର କ୍ଲେଶ ଓ ହରିଦିନ ଉପବାସକୁ ରୋଗ/ଅସମର୍ଥତା ଭଳି ଅଜୁହାତରେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଏହାକୁ ରାଜଧର୍ମ ଓ ଲୋକହିତ ଶାସନ ଭାବେ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରି ପ୍ରଜାଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଯେଉଁଠି ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଦଣ୍ଡ ଚାଲେ ସେଠି ଯମଙ୍କ ଅଧିକାର ନାହିଁ। ସେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନସ୍ମରଣ, ମମତାତ୍ୟାଗ, ସ୍ୱଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ଓ ହରିଦିନ ବିଶେଷତଃ ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ କଠୋର ଭାବେ ପାଳନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବିଶ୍ୱସର୍ବୋଚ୍ଚତା (ହବ୍ୟ-କବ୍ୟବାହକ, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଆକାଶାନ୍ତର୍ୟାମୀ) ଓ ସମସ୍ତ କର୍ମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଅର୍ପଣୀୟ—ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ପିତୃଲୋକକୁ ଯାଇ ସଦ୍ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ ‘ମୁକ୍ତି’ ଫଳ ପାଇଁ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
Verse 1
सौतिरुवाच । रुक्मांगदस्तु राजेंद्रो भुक्त्वा भोगांस्तुमानुषान् । संपूज्य बहुशो देवं पीतांबरधरं हरम् ॥ १ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ରାଜେନ୍ଦ୍ର ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ମାନବ ଭୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ଭୋଗ କରି, ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ ଭଗବାନ ହରିଙ୍କୁ ବହୁବାର ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ॥୧॥
Verse 2
दत्वा मूर्ध्नि पदं विप्राः शत्रीणां रणशालिनाम् । कृत्वा शून्यं यमपथं जित्वा वैवस्वतं यमम् ॥ २ ॥
ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ରଣରେ ଅଡ଼ିଗ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଦ ଦେଇ ସେମାନେ ବୈବସ୍ୱତ ଯମଙ୍କୁ ଜିତି ଯମପଥକୁ ଶୂନ୍ୟ କରନ୍ତି।
Verse 3
वैकुण्ठस्य तु पंथानं संपूर्णं मानवैः कृतम् । आहूय तनयं काले धर्मांगदमभाषत ॥ ३ ॥
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ବୈକୁଣ୍ଠର ପଥକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଦେଲେ, ତେବେ ଯଥାକାଳେ ସେ ପୁତ୍ରକୁ ଡାକି ଧର୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 4
एतां वसुमतीं पुत्र वसुपूर्णां समंततः । परिपालय वीर्येण स्वधर्मे कृतनिश्चयः ॥ ४ ॥
ପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଧନସମ୍ପଦାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ବସୁମତୀକୁ ତୁମ ବୀର୍ୟରେ ପାଳନ କର; ସ୍ୱଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ରଖ।
Verse 5
पुत्र समर्थे जाते यो राज्यं न प्रतिपादयेत् । तस्य धर्मस्तथा कीर्तिर्विनस्यति न संशयः ॥ ५ ॥
ସମର୍ଥ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ ଯେ ଯଥାବିଧି ରାଜ୍ୟ ହସ୍ତାନ୍ତର କରେନାହିଁ, ତାହାର ଧର୍ମ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ନିଶ୍ଚୟ ନଶିଯାଏ।
Verse 6
समर्थेन च पुत्रेण यो न याति पिता सुखम् । अवश्यं पातकी सोऽपि विज्ञेयो भुवनत्रये ॥ ६ ॥
ସମର୍ଥ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ପିତା ସୁଖ ପାଉନାହିଁ, ସେ ତିନି ଭୁବନରେ ନିଶ୍ଚୟ ପାତକୀ ବୋଲି ଜଣାଯିବ।
Verse 7
पितुर्भारक्षमः पुत्रो भारं नोद्वहते तु यः । मातुरुच्चारवज्जातो द्विजिह्वो विषवर्जितः ॥ ७ ॥
ପିତାଙ୍କ ଭାର ବହିବାକୁ ସମର୍ଥ ଯେ, ସେଇ ‘ପୁତ୍ର’; ଯେ ଭାର ନ ବହେ, ସେ ମାତାଙ୍କ କେବଳ ଉଚ୍ଚାରଣମାତ୍ର—ନାମମାତ୍ରେ ଜନ୍ମିତ—ବିଷହୀନ ଦ୍ୱିଜିହ୍ୱ ପ୍ରାଣୀ ପରି।
Verse 8
स पुत्रो योऽधिकख्यातः पितुर्भवति भूतले । प्रकाशयति सर्वत्र स्वकरैरिव भास्करः ॥ ८ ॥
ଯେ ପୁତ୍ର ଭୂତଳେ ପିତାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଖ୍ୟାତି ପାଏ ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ନିଜ କୁଳକୁ ପ୍ରକାଶିତ କରେ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ କିରଣରେ ଆଲୋକ ପ୍ରସାର କରିବା ପରି—ସେଇ ପୁତ୍ର ସତ୍ୟ ପୁତ୍ର।
Verse 9
पुत्रापनयजैर्दुःखै रात्रौ जागर्तिं यत्पिता । स पुत्रो नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ९ ॥
ପୁତ୍ରର ପାଳନ, ପୋଷଣ ଓ ରକ୍ଷା ଆଦି ଦୁଃଖରେ ଯାହା ପାଇଁ ପିତା ରାତିରେ ଜାଗି ରହେ, ସେହି ପୁତ୍ର ସର୍ବଭୂତ-ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନରକକୁ ଯାଏ।
Verse 10
पितुर्वचनमादृत्य सर्वं यः कुरुते गृहे । स याति देव सायुज्यं स्तूयमानो दिवि स्थितैः ॥ १० ॥
ଯେ ଗୃହେ ପିତାଙ୍କ ବଚନକୁ ଆଦର କରି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ ଦେବ-ସାୟୁଜ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 11
सोऽहं प्रजाकृते पुत्र आसक्तः कर्मभिः क्षितौ । न भुक्तं नैव सुप्तं तु स्वेच्छया पालने स्थितः ॥ ११ ॥
ହେ ପୁତ୍ର! ପ୍ରଜାଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ରହିଲି; ନ ଭୋଜନ କଲି, ନ ଶୋଇଲି—ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ତାଙ୍କ ପାଳନ-ରକ୍ଷାରେ ନିୟୁକ୍ତ ରହିଲି।
Verse 12
असमर्थे त्वयि सुत न प्राप्तं हि मया सुखम् । विष्णुवासरभोक्तॄणां निग्रहे कृतबुद्धिना ॥ १२ ॥
ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଅସମର୍ଥ ଥିବାରୁ ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ସୁଖ ପାଇଲି ନାହିଁ; କାରଣ ବିଷ୍ଣୁ-ବାସରରେ ଭୋଜନ କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ମୁଁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରିଥିଲି।
Verse 13
केचिच्छैवे स्थिता मार्गे सौरे केचिद्व्यवस्थिताः । विरिंचिमार्गगाश्चान्ये पार्वत्याश्च स्थिताः परे ॥ १३ ॥
କେହି ଶୈବ ମାର୍ଗରେ ସ୍ଥିତ, କେହି ସୌର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ମାର୍ଗରେ ଦୃଢ଼; ଅନ୍ୟେ ବିରିଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା) ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଆଉ କେହି ପାର୍ବତୀରେ ନିଷ୍ଠିତ।
Verse 14
सायं च प्रातरासीना अग्निहोत्रे व्यवस्थिताः । बालो युवा वा वृद्धो वा गुर्विणी वा कुमारिका ॥ १४ ॥
ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରାତଃକାଳେ ବସି ସେମାନେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କର୍ମରେ ନିମଗ୍ନ ରହନ୍ତି—ଶିଶୁ ହେଉ କି ଯୁବକ କି ବୃଦ୍ଧ; ଗର୍ଭିଣୀ ହେଉ କି କୁମାରୀ।
Verse 15
सरोगो विकलो वापि न शक्नोति ह्युपोषितुम् । इत्येवं जल्पितं यैस्तु तान्निरस्य समंततः ॥ १५ ॥
“ରୋଗୀ କିମ୍ବା ବିକଳ ଲୋକ ଉପବାସ କରିପାରେ ନାହିଁ” — ଯେମାନେ ଏପରି କହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଅଜୁହାତକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିରସନ କର।
Verse 16
वचोभिस्तु पुराणोक्तैर्वासरैर्बहुभिस्त्वहम् । संबोधयित्वा बहुशः प्रजानां सुखहेतवे ॥ १६ ॥
କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଅନେକ ଦିନ ଧରି ପୁରାଣୋକ୍ତ ବଚନଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ବୋଧ କରାଇଲି, ଯେପରି ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁଖ ହୁଏ।
Verse 17
निगृह्य तान्हरिदिने निराहारान्करोमि च । शास्त्रदृष्ट्या तु विदुषो मूर्खान्दंडनपूर्वकम् ॥ १७ ॥
ସେମାନଙ୍କୁ ନିଗ୍ରହ କରି ହରିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନରେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ନିରାହାର (ଉପବାସ) କରାଏ; ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟିରେ ବିଦ୍ୱାନ ମୂର୍ଖମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶାସନ କରେ।
Verse 18
शासयित्वा कृताः सर्वे निराहारा हरेर्दिने । तेन मे न सुखं किंचिदवलीढं धरातले ॥ १८ ॥
ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ହରିଙ୍କ ଦିନରେ ନିରାହାର ରଖାଗଲା। ସେହି କାରଣରୁ ଧରାତଳରେ ମୁଁ କିଛିମାତ୍ର ସୁଖ ଆସ୍ୱାଦନ କରିନାହିଁ।
Verse 19
कच्चिन्न दुःखेन जनान्योजयेत्किल पुत्रक । स्वेभ्यो वापि परेभ्यो वा या रक्षेच्च प्रजा नृपः ॥ १९ ॥
ହେ ପୁତ୍ର, ରାଜା କି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବ? ନୃପତିଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ହେଉ କି ପରଙ୍କୁ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଠାରୁ ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା।
Verse 20
तस्यामी ह्यक्षया लोकाः पुराणेषु प्रकीर्तिताः । सोऽहं प्रजाकृते सौम्य संस्थितो नात्मनः क्वचित् ॥ २० ॥
ସେହି (ଦିବ୍ୟ ଅବସ୍ଥା)ରେ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକମାନେ ପୁରାଣମାନେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ହେ ସୌମ୍ୟ, ମୁଁ ପ୍ରଜାଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ହିଁ ସ୍ଥିତ; ନିଜ ପାଇଁ କେବେ ନୁହେଁ।
Verse 21
सौख्यमिच्छाम्यहं भोक्तुं मृगयादिसमुद्भवम् । न पानद्यूतजं पुत्र कामयेऽहं कदाचन ॥ २१ ॥
ମୁଁ ମୃଗୟା ଆଦିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସୁଖକୁ ହିଁ ଭୋଗିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ। ହେ ପୁତ୍ର, ପାନ ଓ ଦ୍ୟୂତରୁ ଜନ୍ମିତ ସୁଖକୁ ମୁଁ କେବେ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
Verse 22
एषु सक्तोऽचिरात्पुत्र विनाशं याति पार्थिवः । त्वत्प्रसादादहं पुत्र मृगयाव्याजतोऽधुना ॥ २२ ॥
ପୁତ୍ର, ଏହି ବିଷୟଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ରାଜା ଶୀଘ୍ରେ ବିନାଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ତୁମ ପ୍ରସାଦରେ, ପୁତ୍ର, ମୁଁ ଏବେ ଶିକାରର ଛଳରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।
Verse 23
गिरीन्वनानि सरितः सरांसि विविधानि च । भोक्तुकामः प्रियान्कामांस्त्वयि भारं निवेश्य च ॥ २३ ॥
ଭୋଗକାମନାରେ ମନୁଷ୍ୟ ପର୍ବତ, ବନ, ନଦୀ ଓ ନାନାପ୍ରକାର ସରୋବର ଘୁରେ; ଜୀବନର ଭାର ତୁମେ ଉପରେ ନିବେଶ କରି ପ୍ରିୟ କାମ୍ୟବସ୍ତୁ ଚାହେ।
Verse 24
एतत्सर्वं समाख्यातं यत्स्थितं हृदये मम । कृते तव महाकीर्तिरकृते नरकस्थितिः ॥ २४ ॥
ମୋ ହୃଦୟରେ ଯାହା ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ସେ ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ତୁମେ ଏହା କରିଲେ ମହାକୀର୍ତ୍ତି; ନ କରିଲେ ନରକସ୍ଥିତି।
Verse 25
धर्मांगद उवाच । सर्वमेतत्करिष्यामि भुंक्ष्व भोगान्मनोऽनुगान् । गुर्वीं राज्यधुरं तात त्वदीयामुद्धराम्यहम् ॥ २५ ॥
ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ କହିଲା—ମୁଁ ଏ ସବୁ କରିବି। ଆପଣ ମନୋନୁକୂଳ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତୁ। ପିତା, ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟଧୁରାର ଗୁରୁଭାର ମୁଁ ଉଠାଇବି।
Verse 26
नहि मेऽन्यः स्मृतो धर्मस्त्वद्वाक्यकरणं विना । पितुर्वाक्यमकुर्वाणः कुर्वन्धर्मानधो व्रजेत् ॥ २६ ॥
ତୁମ ବାକ୍ୟ ପାଳନ ବିନା ମୋତେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଧର୍ମ ସ୍ମରଣ ନାହିଁ। ଯେ ପିତାଙ୍କ ବାକ୍ୟ କରେ ନାହିଁ, ସେ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମକର୍ମ କଲେ ମଧ୍ୟ ଅଧୋଗତିକୁ ଯାଏ।
Verse 27
तस्मात्करिष्ये वचनं त्वदीयं प्रांजलिः स्थितः । एवमुक्ते तु वचने राजा हृष्टो बभूव ह ॥ २७ ॥
ଏହିହେତୁ ମୁଁ କରଯୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି। ଏହି କଥା କୁହାଯାଉଥିବା ସହିତ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହେଲେ।
Verse 28
गंतुकामो मृगान्भूयो लब्ध्वा ज्ञात्वा वनं ततः । धर्मांगदोऽपि दृष्टात्मा प्रजा आहूय चाब्रवीत् ॥ २८ ॥
ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ପୁନର୍ବାର ମୃଗମାନଙ୍କୁ ପାଇ ଏବଂ ସେଇ ବନକୁ ଜାଣି, ନିର୍ମଳାତ୍ମା ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ।
Verse 29
पित्रा नियुक्तो भवतां पालनाय हिताय च । पितुर्वाक्यं मया कार्यं सर्वथा धर्ममिच्छता ॥ २९ ॥
ପିତା ମୋତେ ତୁମମାନଙ୍କ ପାଳନ ଓ ହିତ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ସର୍ବଥା ଧର୍ମ ଇଚ୍ଛୁକ ମୁଁ ପିତୃବାକ୍ୟ ଅବଶ୍ୟ କରିବି।
Verse 30
नान्यो हि धर्मः पुत्रस्य पितुर्वाक्यं विना प्रजाः । मयि दंडधरे शास्ता न यमो भवति क्वचित् ॥ ३० ॥
ହେ ପ୍ରଜାମାନେ, ପିତୃବାକ୍ୟ ବିନା ପୁତ୍ରର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଧର୍ମ ନାହିଁ। ମୁଁ ଦଣ୍ଡଧାରୀ ଶାସକ ହୋଇ ଯେଉଁଠାରେ ଶାସନ କରେ, ସେଠାରେ ଯମ କେବେ ଚାଲେ ନାହିଁ।
Verse 31
एवं ज्ञात्वा तु युष्माभिः स्मर्तव्यो गरुडध्वजः । ब्रह्मार्पणप्रयोगेण यजनीयो जनार्दनः ॥ ३१ ॥
ଏହିପରି ଜାଣି ତୁମେ ଗରୁଡଧ୍ୱଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର। ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣ ଭାବରେ—ସବୁକିଛି ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ବୋଲି ଭାବି—ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜା କର।
Verse 32
ममत्वं हि परित्यज्य स्वजातिविहितेन च । येन वो ह्यक्षया लोका भवेयुर्नात्र संशयः ॥ ३२ ॥
‘ମୋର’ ଭାବ (ମମତ୍ୱ) ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମବିହିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଆଚରଣ କର; ତାହାଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଲୋକ ଅକ୍ଷୟ ହେବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 33
पितृमार्गाधिको ह्येष भवतां दर्शितः प्रजाः । ब्रह्मार्पणक्रियायुक्ता भवंतु ज्ञानकोविदाः ॥ ३३ ॥
ହେ ଋଷିମାନେ, ପିତୃସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍ଗ ଆପଣମାନେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣରୂପ କ୍ରିୟାରେ ଯୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ ଏବଂ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନରେ କୁଶଳ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 34
न भोक्तव्यं हरिदिने पैत्रो मार्गस्तु शाश्वतः । विशेषो हि मयाख्यातो भवतां ब्रह्मसंस्थितिः ॥ ३४ ॥
ହରିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନରେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଉପବାସ ହିଁ ବିଧି। ପୈତୃମାର୍ଗ ଶାଶ୍ୱତ। ତୁମମାନଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଏହି ବିଶେଷ ନିୟମ ମୁଁ କହିଛି।
Verse 35
प्रयोक्तव्या च तत्त्वज्ञैः पुनरावृत्ति दुर्लभा । यदुपोष्यं हरिदिनं तदवश्यमिति स्थितिः ॥ ३५ ॥
ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ମାନବ ସୁଯୋଗ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତି ଦୁର୍ଲଭ। ହରିଦିନରେ ଯେଉଁ ଉପବାସ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେହିଟି ଅବଶ୍ୟ ପାଳନୀୟ—ଏହି ନିୟମ ସ୍ଥିର।
Verse 36
अनुनीय प्रजाः सर्वाः समाश्वात्य पुनः पुनः । न दिवा न च शर्वर्यां शेते धर्मां गदः सदा ॥ ३६ ॥
ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ ଅନୁନୟ କରି ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ସେ ନ ଦିନେ ଶୋଏ ନ ରାତିରେ; ସଦା ଧର୍ମପଥରେ ଅଟୁଟ ରହେ।
Verse 37
सर्वत्र भ्रमते शौर्यात्कुर्वन्निष्कंटकां क्षितिम् । पटहो रटते नित्यं मृगारिरिपुमस्तके ॥ ३७ ॥
ସେ ଶୌର୍ୟବଳରେ ସର୍ବତ୍ର ଭ୍ରମଣ କରି ପୃଥିବୀକୁ ନିଷ୍କଣ୍ଟକ (ଉତ୍ପୀଡକମୁକ୍ତ) କରେ। ସିଂହଶତ୍ରୁର ମସ୍ତକରେ ଯୁଦ୍ଧପଟହ ନିତ୍ୟ ଗର୍ଜେ।
Verse 38
अभुक्त्वा द्वादशीं लोका ममत्वेन विवर्जिताः । त्रिविधेषु च कार्येषु देवेशश्चिंत्यतां हरिः ॥ ३८ ॥
ନିରାହାରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ପାଳନ କଲେ ‘ମୋର’ ବୋଧ (ମମତ୍ୱ) ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏବଂ ତ୍ରିବିଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦେବେଶ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ-ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 39
हव्यकव्यवहो देवः स एव पुरुषोत्तमः । सूर्ये यो हि कृशाकाशे विसर्गे जगतां पतिः ॥ ३९ ॥
ହବ୍ୟ ଓ କବ୍ୟ ଆହୁତି ବହନ କରୁଥିବା ସେଇ ଦେବ ହିଁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆକାଶରେ ଓ ସୃଷ୍ଟି-ବିସର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଲୋକର ପତି ଅଟନ୍ତି।
Verse 40
स्मर्त्तव्यो मनुजैः सर्वैर्धर्मकामार्थकामुकैः । स्वजातिविहितोऽप्येवं सन्मार्गे चैव माधवः ॥ ४० ॥
ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ମାଧବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁନ୍ତୁ। ନିଜ ଜାତିବିହିତ କର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମାଧବ-ସ୍ମରଣରେ ସନ୍ମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହୁନ୍ତୁ।
Verse 41
स एव भोक्ता भोक्तव्यः स एव पुरुषोत्तमः । विनियोगस्तु तस्यैव सर्वकर्मसु युज्यते ॥ ४१ ॥
ସେଇ ଭୋକ୍ତା, ସେଇ ଭୋଗ୍ୟ; ସେଇ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ କର୍ମର ବିନିଯୋଗ (ସମର୍ପଣ) ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ହିଁ ହେଉ।
Verse 42
एवं रटंति विप्रेंद्राः पटहे मेघनिःस्वने । एवं धर्ममवाप्याथ पितां धर्मांगदस्य हि ॥ ४२ ॥
ଏଭଳି ମେଘଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ପଟହନାଦ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଘୋଷଣା କଲେ। ଏହିପରି ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଧର୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କ ପିତା ପିତୃଲୋକକୁ ଗଲେ।
Verse 43
ज्ञात्वा पुत्रं क्रियोपेतमात्मनो ह्यधिकं द्विजाः । उवाच भार्यां संहृष्टः स्थितां लक्ष्मीमिवापराम् ॥ ४३ ॥
ପୁତ୍ରଟି ଯଥାବିଧି କ୍ରିୟାକର୍ମ ଓ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ନିଜଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ବୋଲି ଜାଣି ସେ ଦ୍ୱିଜ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସଦୃଶ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସେ କହିଲା।
Verse 44
संध्यावलि ह्यहं धन्यस्त्वं चापि वरवर्णिनी । उभयोर्जनितः पुत्रः शशांकधवलः क्षितौ ॥ ४४ ॥
ହେ ସନ୍ଧ୍ୟାବଲୀ! ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ହେ ସୁନ୍ଦରବର୍ଣ୍ଣିନୀ, ଧନ୍ୟ। ଆମ ଉଭୟଙ୍କ ସଂଯୋଗରୁ ଏହି ଧରାରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶ୍ୱେତ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଛି।
Verse 45
कर्णाभ्यां श्रूयते मोक्षो न दृष्टः केनचित्क्वचित् । सोऽस्माभिरधिकं प्राप्तो मोक्षः सत्पुत्रसंभवः ॥ ४५ ॥
ମୋକ୍ଷ କେବଳ କାନରେ ଶୁଣାଯାଏ; କେହି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆମେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ପାଇଛୁ—ସତ୍ପୁତ୍ର ଜନ୍ମରୁ ଉଦ୍ଭବ ଏହି ‘ମୋକ୍ଷ’।
Verse 46
पुत्रे विनयसंपन्ने वृत्ताशौर्यसमन्विते । प्रतापिनि वरारोहे पितुर्मोक्षो गृहे ध्रुवम् ॥ ४६ ॥
ପୁତ୍ର ଯଦି ବିନୟସମ୍ପନ୍ନ, ସଦ୍ବୃତ୍ତ ଓ ଶୌର୍ୟଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ପ୍ରତାପୀ ହୁଏ—ହେ ବରାରୋହେ—ତେବେ ପିତାଙ୍କ ମୋକ୍ଷ ନିଜ ଗୃହରେ ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ।
Verse 47
आनंदं ब्रह्मणो रूपं शतानंदः सुतेन यः । पिता भवति चार्वंगि सत्कर्मकरणैः शुभैः ॥ ४७ ॥
ଆନନ୍ଦ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ। ହେ ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗୀ, ଯେ ଶତାନନ୍ଦ ନାମକ ପୁତ୍ରର ପିତା ହୁଏ, ସେ ଶୁଭ ସତ୍କର୍ମ କରିବାରୁ ଏହା ପାଏ।
Verse 48
नैतत्साम्यं भवेद्देवि लोके स्थावरजंगमे । सत्पुत्रः पितुरादाय भारमुद्वहते तु यः ॥ ४८ ॥
ହେ ଦେବୀ, ଏହି ସ୍ଥାବର‑ଜଙ୍ଗମ ଲୋକରେ ଏଥିରେ କୌଣସି ସମତା ନାହିଁ; ସତ୍ପୁତ୍ର ସେଇ, ଯେ ପିତାଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇ ସେ ଭାରକୁ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଆଗକୁ ବହନ କରେ।
Verse 49
सोऽहं गमिष्यामि वनाय हृष्टो विहारशीलो मृगहिंसनाय । स्वेच्छाचरश्चाथ विशालनेत्रे विमुक्तपापो जनरक्षणाय ॥ ४९ ॥
ତେଣୁ ମୁଁ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ବନକୁ ଯିବି, ବିହାରପ୍ରିୟ ହୋଇ ମୃଗହିଂସା (ଶିକାର) କରିବି। ହେ ବିଶାଳନେତ୍ରୀ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚାଲି, ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଜନରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବି।
Verse 50
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरेभागे रुक्मांगदधर्मांगदसंवादो नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ ‘ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ‑ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ସଂବାଦ’ ନାମକ ନବମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
The chapter portrays such excuses as socially corrosive rationalizations that weaken vrata-dharma; the king, using Purāṇic authority, restrains and disciplines for the subjects’ long-term welfare, aligning civic rule with spiritual good (śreyas) rather than immediate comfort (preyas).
It is a rāja-dharma claim: timely, righteous daṇḍa (discipline) prevents social sin from maturing into karmic downfall, symbolically ‘emptying Yama’s path’ by reducing conditions that lead to punitive afterlife consequences.
It uses a dharmic idiom: the birth and conduct of a virtuous, capable son is described as a practical “mokṣa” for the father—securing lineage continuity, ancestral satisfaction, and inner peace—without denying the higher theological liberation taught elsewhere.
Viṣṇu (Mādhava/Janārdana) is identified as Puruṣottama: the enjoyer and the enjoyed, the carrier/receiver of havya and kavya, indwelling sun and subtle ether; therefore all actions are to be directed and dedicated to Him alone.