ବସିଷ୍ଠ ଏକ ସମ୍ବାଦ କହନ୍ତି—ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ କାଷ୍ଠୀଳାଙ୍କୁ ଭେଟେ, ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଦାମ୍ପତ୍ୟରେ ଛଳ କରି ଧନ ଲୁଚାଇ ରଖିଥିବାରୁ ନିନ୍ଦିତ ଯୋନିକୁ ଯିବାକୁ ଥିଲେ। କରୁଣାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ପଚାରେ—ଏପରି ଅଧମ ଜନ୍ମରୁ ମୋକ୍ଷ କିପରି? କାଷ୍ଠୀଳା ମାଘ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶିଖାଏ—ମାଘର ଦୁର୍ଲଭତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ, ପୁଣ୍ୟର କ୍ରମ (ସ୍ୱାଭାବିକ ଜଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୂଆଁଜଳ ବୋହି ଆଣିଲେ କମ୍), ସ୍ନାନ ଧର୍ମସେବା ପାଇଁ, ନଦୀ ନଥିଲେ ବିକଳ୍ପ ବିଧି। ପ୍ରତିଦିନ ତିଳ-ଶର୍କରା ଦାନ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧାନ୍ୟ ଓ ଘିଅରେ ହୋମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୋଜନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ମିଷ୍ଟାନ୍ନ ଦାନ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିର୍ମଳ ରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କୁହାଯାଏ। ପରେ ଏକାଦଶୀ/ହରିବାସର ଓ ଦ୍ୱାଦଶୀ ମହାପାତକନାଶକ, ତୀର୍ଥଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ନୂଆ ତାମ୍ରପାତ୍ରରେ ବୀଜ ସହ ବରାହ-ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଓ ଯଥାବିଧି ପାରଣ—ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାଶ ଫଳ। ଶେଷରେ କାଷ୍ଠୀଳା ସୁଲୋଚନାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଏକାଦଶୀ ପୁଣ୍ୟର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ମାଗେ; ଜଳସଙ୍କଳ୍ପରେ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନାନ୍ତର ହୋଇ କାଷ୍ଠୀଳା ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଧାମକୁ ଯାଏ—ପତିବ୍ରତାଧର୍ମ ଓ କର୍ମଫଳ ନିୟମ ସ୍ଥିର ହୁଏ।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः काष्ठीलायाः शुचिस्मिते । सन्ध्यावली नाम भृशं तामुवाच ह सादरम् ॥ १ ॥
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: ହେ ଶୁଚିସ୍ମିତେ! କାଷ୍ଠୀଳାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ‘ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ’ ନାମକା ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାଦରରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲା।
Verse 2
त्वद्वाक्याद्विस्मयो जातः काष्ठीले सांप्रतं मम । कथं दृष्टा मया त्वं च यास्यंती कुत्सितां गतिम् ॥ २ ॥
ହେ କାଷ୍ଠୀଲା! ତୁମ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଏବେ ମୋ ମନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମୟ ଜାଗିଛି। ତୁମେ ନିନ୍ଦିତ ଓ କୁତ୍ସିତ ଗତିକୁ ଯାଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମୁଁ କିପରି ତୁମକୁ ଦେଖିଲି?
Verse 3
कर्मणा केन ते मुक्तिर्भवेत्कुत्सितयोनितः । तन्मे वद विशालांगे त्वां दृष्ट्वा दुःखिता ह्यहम् ॥ ३ ॥
କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏହି କୁତ୍ସିତ ଯୋନିରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବ? ହେ ବିଶାଳାଙ୍ଗେ, ସେ କଥା ମୋତେ କୁହ; ତୁମକୁ ଦେଖି ମୁଁ ସତ୍ୟେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଛି।
Verse 4
मांसपिंडोपमं श्लक्ष्णं नवनीतोपमं शुभे । शरीरं तव संवीक्ष्य तया मे जायते हृदि ॥ ४ ॥
ହେ ଶୁଭେ! ତୁମ ଶରୀର ମାଂସପିଣ୍ଡ ପରି ମସୃଣ ଓ ନବନୀତ ପରି କୋମଳ ଦେଖି, ତାହାରେ ମୋ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବଳ କାମନା ଜାଗେ।
Verse 5
काष्ठीलोवाच । पृथिवीं दास्यसे सुभ्रु सकलामपि मत्कृते । तथापि नैव मुच्येयं सद्यः कुत्सितयोनितः ॥ ५ ॥
କାଷ୍ଠୀଲ କହିଲା—ହେ ସୁଭ୍ରୁ! ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଦେଇଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଏହି କୁତ୍ସିତ ଯୋନିରୁ ସତ୍ୱର ମୁକ୍ତ ହେବି ନାହିଁ।
Verse 6
येन पुण्येन सुभगे मुच्येयं कर्मबन्धनात् । तन्निर्दिशामि सुमहद्गतिदं त्वं निशामय ॥ ६ ॥
ହେ ସୁଭଗେ! କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବି? ଯେ ଉପାୟ ଅତି ମହାନ ଗତି ଦେଉଛି, ସେଥିକୁ ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରୁଛି—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣ।
Verse 7
यश्चायं माघमासस्तु सर्वमासोत्तमः स्मृतः । यस्मिन् क्रोंशति पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च ॥ ७ ॥
ଏହି ମାଘମାସ ସମସ୍ତ ମାସମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏଥିରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାଦି ପାପ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରି ନଶିଯାଏ।
Verse 8
दुर्लभो माघमासो वै दुर्ल्लभं जन्म मानुषम् । दुर्ल्लभं चोषसि स्नानं दुर्लभं कृष्णसेवनम् ॥ ८ ॥
ମାଘମାସ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁର୍ଲଭ; ମାନବଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନ ଦୁର୍ଲଭ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣସେବା ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 9
दुर्लभो वासरो विष्णोर्विधिना समुपोषितः । देवैस्तेजः परिक्षिप्तं माघमासे स्वकं जले ॥ ९ ॥
ବିଧିମତେ ଉପବାସ ସହ ପାଳିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେହି ବ୍ରତଦିନ ଦୁର୍ଲଭ; ମାଘମାସରେ ନିଜ ଜଳରେ କରା ସ୍ନାନ ଦେବତାଙ୍କ ତେଜରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ ହୁଏ।
Verse 10
तस्माज्जलं माघमासे पावनं हि विशेषतः । नेदृशी संगरे शूरैर्गतिः प्राप्येत सौख्यदा ॥ १० ॥
ଏହେତୁ ମାଘମାସରେ ଜଳ ବିଶେଷ ଭାବେ ପାବନ; ଏପରି ସୁଖଦାୟକ ଗତି ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ଶୂରମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 11
यादृशी प्लवने प्रातः प्राप्यते नियमस्थितैः । सरित्तडागवापीषु स्नाने सत्तममीरितम् ॥ ११ ॥
ନିୟମସ୍ଥ ଲୋକେ ପ୍ରଭାତେ ଡୁବି/ପ୍ଲବନ କରି ଯେ ପୁଣ୍ୟ ପାଆନ୍ତି, ତାହା ନଦୀ, ତଡାଗ ଓ ବାପୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 12
कूपभांडजलैर्मध्यं जघन्यं वह्नितापितैः । न सौख्यैर्लभ्यते पुण्यं दुःखैरेवाप्यते तु तत् ॥ १२ ॥
କୂପରୁ ଜଳ ତୋଳି ଘଡ଼ାରେ ବୋହିବା ଓ ଅଗ୍ନିତାପ ପରି କଠୋର କଷ୍ଟ ସହିଲେ ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ପୁଣ୍ୟ ମାତ୍ର ମିଳେ। ସୁଖରେ ପୁଣ୍ୟ ନୁହେଁ; ଦୁଃଖସହନରେ ହିଁ ପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ।
Verse 13
धर्म्मसेवार्थकं स्नानं नांगनैर्मल्यहेतुकम् । होमार्थं सेवनं वह्नेर्न च शीतादिहानये ॥ १३ ॥
ସ୍ନାନ ଧର୍ମସେବାର ନିମିତ୍ତେ କରିବା ଉଚିତ; କେବଳ ଶରୀରର ମଳ ହଟାଇବା ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଅଗ୍ନିସେବା ହୋମ ପାଇଁ; ଶୀତ ଆଦି ନିବାରଣ ପାଇଁ ନୁହେଁ।
Verse 14
यावन्नोदयते सूर्यस्तावत्स्नानं विधीयते । आच्छादिते घनैर्व्योम्नि ह्युद्गमिष्यन्तमर्थयेत् ॥ १४ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହିଁ ସ୍ନାନବିଧି। ଆକାଶ ଘନ ମେଘରେ ଢାକା ଥିଲେ, ଉଦୟ ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 15
अभावे सरिदादीनां नवकुंभस्थितं जलम् । वायुना ताडितं रात्रौ स्नाने गंगासमं विदुः ॥ १५ ॥
ନଦୀ ଆଦି ନ ମିଳିଲେ, ନୂଆ କୁମ୍ଭରେ ରଖା ଜଳ—ରାତିରେ ବାୟୁଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶିତ ଓ ହଲାଇଦିଆ—ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଗଙ୍ଗାସମାନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
Verse 16
माघस्नायी वरारोहे दुर्गतिं नैव पश्यति । तन्नास्ति पातकं यत्तु माघस्नानं न शोधयेत् ॥ १६ ॥
ହେ ସୁନିତମ୍ବିନୀ! ଯେ ମାଘସ୍ନାନ କରେ ସେ କେବେ ଦୁର୍ଗତି ଦେଖେ ନାହିଁ। ମାଘସ୍ନାନ ଯାହା ଶୋଧନ କରେନି, ଏମିତି କୌଣସି ପାପ ନାହିଁ।
Verse 17
अग्निप्रवेशादधिकं माघोषस्येव मज्जनम् । जीवता भुज्यते दुःखं मृतेन बहुलं सुखम् ॥ १७ ॥
ମାଘୋଷଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଜଳରେ ମଜ୍ଜନ ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ। ଜୀବିତାବସ୍ଥାରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପ୍ରଚୁର ସୁଖ ମିଳେ।
Verse 18
एतस्मात्कारणाद्भद्रे माघस्नानं विशिष्यते । अहन्यहनि दातव्यास्तिलाः शर्करयान्विताः ॥ १८ ॥
ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ଭଦ୍ରେ, ମାଘମାସର ସ୍ନାନ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ଶର୍କରାମିଶ୍ରିତ ତିଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 19
मेघपुंष्पोपपन्नेन सहान्नेन सुमध्यमे । यावकैश्चैव होतव्या गव्यसर्पिः समन्वितैः ॥ १९ ॥
ହେ ସୁମଧ୍ୟମେ, ‘ମେଘପୁଂଷ୍ପ’ ନାମକ ପୁଷ୍ପଯୁକ୍ତ ପକ୍କା ଅନ୍ନ ସହ, ଯାବକ ଧାନ୍ୟ ଏବଂ ଗୋଘୃତ ସମେତ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 20
माध्यां स्नानसमाप्तै तु दद्याद्विप्राय षड्रसम् । सूर्यो मे प्रीयतां देवो विष्णुमूर्तिर्निरञ्जनः ॥ २० ॥
ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସ୍ନାନ ସମାପ୍ତି ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଷଡ୍ରସଯୁକ୍ତ ଭୋଜନ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ପ୍ରାର୍ଥନା—“ବିଷ୍ଣୁମୂର୍ତ୍ତି, ନିରଞ୍ଜନ ଦେବ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।”
Verse 21
वासांसि द्विजयुग्माय स सप्तान्नानि चार्पयेत् । त्रिंशच्च मोदका देयास्तिलान्नाः शर्करामयाः ॥ २१ ॥
ସେ ଦୁଇଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଅର୍ପଣ କରିବେ ଏବଂ ସାତ ପ୍ରକାର ପକ୍କାନ୍ନ ମଧ୍ୟ ସମର୍ପଣ କରିବେ। ତଦୁପରି ଶର୍କରାମୟ ତିଳାନ୍ନ ମୋଦକ ତିରିଶଟି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 22
भागास्त्रयस्तिलानां तु चतुर्थः शर्करांशकः । तांबूलादीनि भोग्यानि भक्त्यादकद्याद्विधानवित् ॥ २२ ॥
ତିଳର ତିନି ଭାଗ ଓ ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ ଶର୍କରା ମିଶାଇ ଅର୍ପଣ କର। ବିଧି ଜାଣି ଭକ୍ତିସହ ତାମ୍ବୂଳ ଆଦି ଭୋଗ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସମର୍ପଣ କର।
Verse 23
स्रोतोमुखः सरिति चान्यत्र भास्करसंमुखः । स्नायादावाह्य तीर्थानि गंगादीन्य कर्मण्डलात् ॥ २३ ॥
ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବାବେଳେ ସ୍ରୋତମୁଖ (ଉପସ୍ରୋତ) ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ସ୍ନାନ କର; ଅନ୍ୟତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟମୁଖ ହେବ। କମଣ୍ଡଳୁରେ ଗଙ୍ଗା ଆଦି ତୀର୍ଥଜଳ ଆବାହନ କରି ସ୍ନାନ କର।
Verse 24
यदनेकजनुर्जन्यं यज्ज्ञानाज्ञानतः कृतम् । त्वत्तेजसा हतं चास्तु तत्तु पापं सहस्रधा ॥ २४ ॥
ଅନେକ ଜନ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେ ପାପ, ଏବଂ ଜାଣି କିମ୍ବା ଅଜାଣି କରାଯାଇଥିବା ପାପ—ସେ ସବୁ ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ନଶିଯାଉ; ସହସ୍ରଧା ସେ ପାପ ହତ ହେଉ।
Verse 25
दिवाकर जगन्नाथ प्रभाकर नमोऽस्तु ते । परिपूर्णं कुरुष्वेदं माघस्नानं ममाच्युत ॥ २५ ॥
ହେ ଦିବାକର, ଜଗନ୍ନାଥ, ପ୍ରଭାକର! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ଅଚ୍ୟୁତ, ମୋର ଏହି ମାଘସ୍ନାନ ବ୍ରତକୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତୁ।
Verse 26
तीर्थस्नायी वरारोहे माघस्नायी फलाल्पकः । तीर्थस्नानादियात्स्वर्गं माघस्नानात्परं पदम् ॥ २६ ॥
ହେ ବରାରୋହେ! ତୀର୍ଥସ୍ନାନର ଫଳ ଅଳ୍ପ, କିନ୍ତୁ ମାଘସ୍ନାନର ଫଳ ଅଧିକ। ତୀର୍ଥସ୍ନାନରେ ସ୍ୱର୍ଗ, ମାଘସ୍ନାନରେ ପରମ ପଦ ମିଳେ।
Verse 27
माघस्य धवले पक्षे भवेदेकादशी तु या । रविवारेण संयुक्ता महापातकनाशिनी ॥ २७ ॥
ମାଘ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ଯେ ଏକାଦଶୀ ହୁଏ, ସେ ଯଦି ରବିବାର ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ମହାପାତକ ନାଶିନୀ ହୁଏ।
Verse 28
विनापि ऋक्षसंयोगं सा शुक्लैकादशी नृणाम् । विनिर्दहति पापानि कुनृपो विषयं यथा ॥ २८ ॥
ନକ୍ଷତ୍ର-ସଂଯୋଗ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ ଲୋକଙ୍କ ପାପକୁ ଦହିଦିଏ; ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ରାଜା ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।
Verse 29
कुपुत्रस्तु कुलं यद्वत्कुभार्या च पतिं यथा । अधर्मस्तु यथा धर्मं कुमंत्री नृपतिं यथा ॥ २९ ॥
ଯେପରି କୁପୁତ୍ର କୁଳକୁ ନଷ୍ଟ କରେ ଓ କୁଭାର୍ଯ୍ୟା ପତିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ସେପରି ଅଧର୍ମ ଧର୍ମକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଏବଂ କୁମନ୍ତ୍ରୀ ରାଜାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।
Verse 30
अज्ञानं च यथा ज्ञानं कुशौचं शुचितां यथा । यथा हंत्यनृतं सत्यं वादस्संवादमेव च ॥ ३० ॥
ଯେପରି ଜ୍ଞାନ ଅଜ୍ଞାନକୁ ନଷ୍ଟ କରେ ଓ ଶୁଚିତା ଅଶୁଚିତାକୁ, ସେପରି ସତ୍ୟ ଅନୃତକୁ ହନନ କରେ; ଏବଂ ସତ୍ୟ ସଂବାଦ ଖାଲି ବାଦକୁ ଶେଷ କରେ।
Verse 31
उष्णं हिममनर्थोऽर्थं पापं कीर्तिं स्मयस्तपः । यथा रसा महारोगाञ्छ्राद्धं संकेत एव च ॥ ३१ ॥
ଉଷ୍ଣତା ଶୀତଳତା ହୋଇଯାଏ, ଅନର୍ଥ ଅର୍ଥ ହୋଇଯାଏ, ପାପ କୀର୍ତ୍ତି ହୋଇଯାଏ, ଗର୍ବ ତପ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ରସ (ଦୋଷ) ମହାରୋଗ ହୁଏ, ସେପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଏକ ପବିତ୍ର ‘ସଙ୍କେତ’—ନିୟତ ଚିହ୍ନ—ଅଟେ।
Verse 32
तथा दुरितसंघं तु द्वादशी हंति साधिता । ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः ॥ ३२ ॥
ସେହିପରି ବିଧିପୂର୍ବକ ପାଳିତ ଦ୍ୱାଦଶୀ ପାପସମୂହକୁ ନାଶ କରେ—ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା, ସୁରାପାନ, ଚୋରି ଓ ଗୁରୁପତ୍ନୀଗମନ ଆଦି।
Verse 33
महान्ति पातकान्येतान्याशु हन्ति हरेर्दिनम् । समवेतानि चैतानि न शामयति पुष्करम् ॥ ३३ ॥
ଏହି ମହାପାତକଗୁଡ଼ିକ ହରିଙ୍କ ଏକ ଦିନରେ ଶୀଘ୍ର ନାଶ ପାଉଛି; ସବୁ ଏକତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପୁଷ୍କର ସେମାନଙ୍କୁ ସେପରି ଶାନ୍ତ କରିପାରେ ନାହିଁ।
Verse 34
न चापि नैमिषारण्यं न क्षेत्रं कुरुसंज्ञितम् । प्रभासो न गया देवि न रेवा न सरस्वती ॥ ३४ ॥
ଏହା ନ ନୈମିଷାରଣ୍ୟ, ନ କୁରୁସଂଜ୍ଞିତ କ୍ଷେତ୍ର; ନ ପ୍ରଭାସ, ନ ଗୟା, ହେ ଦେବୀ—ନ ରେବା, ନ ସରସ୍ୱତୀ।
Verse 35
न गगा यमुना चैव प्रयागो न च देवका । न सरांसि नदाश्चान्ये होमदानतपांसि च ॥ ३५ ॥
ନ ଗଙ୍ଗା, ନ ଯମୁନା; ନ ପ୍ରୟାଗ, ନ ଦେବିକା; ନ ସରୋବର, ନ ଅନ୍ୟ ନଦୀ—ନ ହୋମ, ଦାନ, ତପ ମଧ୍ୟ।
Verse 36
न चान्यत्सुकृतं सुभ्रु पुराणे पठ्यते स्फुटम् । पापसंघविनाशाय मुक्त्वैकं हरिवासरम् ॥ ३६ ॥
ହେ ସୁଭ୍ରୁ, ପାପସମୂହ ବିନାଶ ପାଇଁ ପୁରାଣରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସୁକୃତ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କୁହାଯାଇନାହିଁ—ଏକମାତ୍ର ହରିବାସର (ଏକାଦଶୀ) ବ୍ୟତୀତ।
Verse 37
उपोषणात्सकृद्देवि विनश्यंत्यघराशयः । एकतः पृथिवीदानमेकतो हरिवासरम् ॥ ३७ ॥
ହେ ଦେବୀ, ଏକଥର ଉପବାସ କରିଲେ ମାତ୍ରେ ପାପରାଶି ନଶିଯାଏ। ଏକ ପଟେ ପୃଥିବୀଦାନ, ଅନ୍ୟ ପଟେ ହରିବାସର—ଏହି ତାହାର ମହିମା।
Verse 38
न समं ब्रह्मणा प्रोक्तमधिकं हरिवासरम् । तस्मिन्वराहवपुषं कृत्वा देवं तु हाटकम् ॥ ३८ ॥
ବ୍ରହ୍ମା କହିଛନ୍ତି—ହରିବାସର ସମାନ କିଛି ନାହିଁ; ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ମଧ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ସେହି ଦିନ ବରାହରୂପ ଭଗବାନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି କରି ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 39
घटोपरि नवे पात्रे धृत्वा ताम्रमये शुभे । सर्वबीजान्विते चैव सितवस्त्रावगुंठिते ॥ ३९ ॥
ଘଟ ଉପରେ ନୂଆ ଶୁଭ ତାମ୍ରପାତ୍ର ରଖି; ସେଥିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ବୀଜ ଭରି, ଧଳା ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକିବା ଉଚିତ।
Verse 40
सहिरण्ये सुदीपाढ्ये कृतपुष्पावतंसके । विधिना पूजयित्वा चकुर्याज्जागरणं व्रती ॥ ४० ॥
ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସହ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୀପର ପ୍ରଚୁରତା ଓ ପୁଷ୍ପମାଳା ଅଳଙ୍କାର ସହିତ ବିଧିମତେ ପୂଜା କରି, ବ୍ରତୀ ରାତି ସାରା ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 41
प्रातर्विप्राय दद्याच्च वैष्णवाय कुटुंबिने । तत्कुंभक्रोडसंयुक्तं सनैवेद्यपरिच्छदम् ॥ ४१ ॥
ପ୍ରାତଃକାଳେ ଏହାକୁ ଜଣେ ବୈଷ୍ଣବ ଗୃହସ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ; କୁମ୍ଭ ଓ ତାହାର ଆଧାର ସହିତ, ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ସହ ଦିଆଯାଉ।
Verse 42
पश्चाच्च पारणं कुर्याद्द्विजान्भोज्य सुहृद्वृतः । एवं कृते वरारोहे न भूयो जायते क्वचित् ॥ ४२ ॥
ତାପରେ ପାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ) ଭୋଜନ କରାଇ, ସୁହୃଦ୍ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ଘେରାରେ ରହି। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏଭଳି ସମ୍ୟକ୍ କଲେ ପୁଣି କେଉଁଠି ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 43
बहुजन्मार्ज्जितं पापं ज्ञानाज्ञानकृतं च यत् । तत्सर्वं नाशमायाति तमः सूर्योदये यथा ॥ ४३ ॥
ବହୁଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ପାପ—ଜାଣି କିମ୍ବା ଅଜାଣି କରା—ସବୁ ନଶିଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟେ ଅନ୍ଧକାର ଯେପରି ହଟେ।
Verse 44
यथाशास्त्रं मया तुभ्यं वर्णिता द्वादशी शुभे । या सा कृता त्वया पूर्वमासीद्देव्यन्यजन्मनि ॥ ४४ ॥
ହେ ଶୁଭେ, ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ହେ ଦେବୀ, ଏହି ଏକେ ବ୍ରତ ତୁମେ ପୂର୍ବେ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ କରିଥିଲ।
Verse 45
यस्यास्तवातुला पुष्टिर्वर्तते वर्तयिष्यति । भर्त्तुस्तव च पुत्रस्य सर्वदा सुखदायिनी ॥ ४५ ॥
ତାହାର (କୃପାରେ) ଅତୁଳ ସମୃଦ୍ଧି ଅଛି ଏବଂ ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ରହିବ; ସେ ତୁମ ସ୍ୱାମୀ ଓ ପୁତ୍ରକୁ ସଦା ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
Verse 46
तस्यास्त्वया तुरीयांशो देयश्चेन्मह्यमादरात् । तदा प्रीता गमिष्यामि तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ४६ ॥
ଯଦି ତୁମେ ଆଦରସହିତ ତାହାର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ମୋତେ ଦେବ, ତେବେ ମୁଁ ପ୍ରୀତ ହୋଇ ସେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ (ଧାମକୁ) ଯିବି।
Verse 47
वित्ताह्रुतिजं पापं यद्भूतं मम सुंदरि । तस्य पावनहेतुं च तुरीयांशं प्रयच्छ मे ॥ ४७ ॥
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଧନ ଅପହରଣରୁ ମୋତେ ଯେ ପାପ ଲାଗିଛି, ତାହାର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ତୁମ ଧନର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ମୋତେ ଦିଅ।
Verse 48
जीवितेनापि वित्तेन भर्तारं वंचयेत्तु या । कृमियोनिशतं गत्वा पुल्कसी जायते तु सा ॥ ४८ ॥
ଯେ ନାରୀ ପ୍ରାଣ ପାଇଁ କିମ୍ବା ଧନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଠକେ, ସେ କୃମି-ଯୋନିରେ ଶତ ଜନ୍ମ ଗତି କରି ପରେ ପୁଲ୍କସୀ ହୋଇ ଜନ୍ମେ।
Verse 49
सुरतं याचमानाय पत्ये वित्तं च मानिनि । या न यच्छति दुर्बुद्धिः काष्ठीला जायते ध्रुवम् ॥ ४९ ॥
ହେ ମାନିନୀ, ଯେ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ୱାମୀ ସୁରତ ଯାଚିଲେ ମଧ୍ୟ ଦିଏ ନାହିଁ ଓ ଧନ ମଧ୍ୟ ରୋକେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ କାଷ୍ଠୀଲା ହୁଏ।
Verse 50
तत्पातकविशुद्ध्यर्थं देहि मे द्वादशीभवम् । तुरीयांशमितं पुण्यं यद्यस्ति मयि ते घृणा ॥ ५० ॥
ସେହି ପାତକର ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୋତେ ଦ୍ୱାଦଶୀ-ଭାବ, ଅର୍ଥାତ୍ ଦ୍ୱାଦଶୀର ପୁଣ୍ୟ ଦିଅ। ଯଦି ମୋପରେ ତୁମ କରୁଣା ଥାଏ, ତେବେ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ପରିମିତ ସେହି ପବିତ୍ର ପୁଣ୍ୟ ମୋତେ ଅର୍ପଣ କର।
Verse 51
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्याः काष्ठीलायाः सुलोचने । पुण्यं दत्तवती तस्यै पाणौ वारि प्रगृह्य च ॥ ५१ ॥
କାଷ୍ଠୀଲାର କଥା ଶୁଣି ସୁଲୋଚନା ହାତରେ ଜଳ ଧରି ବିଧିମତେ ତାହା ତାଙ୍କ ହସ୍ତତଳରେ ରଖି ପୁଣ୍ୟ ଦାନ କଲା।
Verse 52
यत्कृतं हि मया पूर्वमेकादश्यामुपोषणम् । तत्तुरीयांशपुण्येन काष्ठीलेयं विमुच्यताम् ॥ ५२ ॥
ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଏକାଦଶୀରେ କରିଥିବା ଉପବାସର ପୁଣ୍ୟର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଫଳରେ ଏହି କାଷ୍ଠୀଲା ରୋଗ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଦୂର ହେଉ।
Verse 53
पूर्वजन्मकृतात्पापात्सत्यं सत्यं मयोदितम् । एवमुक्ते तु वचने मया विद्युत्समप्रभा ॥ ५३ ॥
ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ କୃତ ପାପ ହେତୁ ମୁଁ ‘ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ’ ବୋଲି କହିଲି। ମୋର ଏହି ବଚନ ହେବା ସହିତ ସେ ବିଦ୍ୟୁତ୍-ସମ ଦୀପ୍ତିରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 54
दृष्टा दिव्यविमानस्था गच्छंती वैष्णवं पदम् । पतिर्हि दैवतं लोके वंचनीयो न भार्यया ॥ ५४ ॥
ସେ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଆସୀନ ହୋଇ ବୈଷ୍ଣବ ପଦକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖାଗଲା। ଏହି ଲୋକରେ ପତି ହିଁ ଦେବତା; ତେଣୁ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପତିଙ୍କୁ ଠକିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 55
देहेन चापि वित्तेन यदीच्छेच्छोभनां गतिम् । सा त्वं ब्रूहि प्रदास्यामि भर्तुरर्थे तवेप्सितम् ॥ ५५ ॥
ଦେହରେ କିମ୍ବା ଧନରେ ଯଦି ତୁମେ ଶୁଭ ଗତି ଚାହ, ତେବେ କହ; ମୋ ପତିଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ମୁଁ ଦେବି।
Verse 56
वित्तं देहं तथा पुत्रं यच्चान्यद्वा वरानने । किमन्यद्दैवतं लोके स्त्रीणामेकं पतिं विना ॥ ५६ ॥
ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ! ଧନ, ଦେହ, ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ହେଉ—ଏହି ଲୋକରେ ଏକ ପତି ବ୍ୟତୀତ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଅନ୍ୟ କେଉଁ ଦେବତା ଅଛି?
Verse 57
तस्यार्थे वा त्यजेद्वित्तं जीवितं वा सुलोचने । कल्पकोटिशतं साग्रं विष्णुलोके महीयते ॥ ५७ ॥
ହେ ସୁଲୋଚନେ! ତାହାଙ୍କ ପାଇଁ ଧନ ତ୍ୟାଗ କର, ଆବଶ୍ୟକେ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କର। ଏମିତି ଭକ୍ତ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ଶତ କୋଟି କଳ୍ପରୁ ଅଧିକ କାଳ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
Verse 58
अग्न्यादिसाक्ष्ये वृतमीक्ष्य निष्ठुरा युक्तं सुधोरैर्व्यसनैर्द्विजात्मजा । पतिं ददौ नैव च याचिता धनं तेनैव पापेन बभूव कीटा ॥ ५८ ॥
ଅଗ୍ନି ଆଦି ସାକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବ୍ରତ ଦୃଢ଼ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ସୁଦ୍ଧା, ନିଷ୍ଠୁର ବ୍ରାହ୍ମଣକନ୍ୟା—ଭୟଙ୍କର ବିପତ୍ତିରେ ବନ୍ଧା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ଯାଚନା କରୁଥିବା ପତିକୁ ଧନ ଦେଲା ନାହିଁ। ସେହି ପାପରେ ସେ କୀଟ ହେଲା।
Verse 59
एतन्मया दुष्टमनंगयष्टि कौमारभावे पितृवेश्मवासे । ज्ञात्वा हितं तथ्यमिदं स्वभर्तुर्ददामि सर्वं च गृहाण सुभ्रु ॥ ५९ ॥
ହେ ଦୁଷ୍ଟେ, କାମର ଦାସୀ! ମୁଁ କୁମାରୀ ଅବସ୍ଥାରେ ପିତୃଗୃହରେ ରହିଥିବାବେଳେ ମୋ ପତିଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହା ସତ୍ୟ ଓ ହିତକର, ତାହା ଜାଣିଥିଲି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସବୁ ଦେଉଛି; ହେ ସୁଭ୍ରୁ, ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 60
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते काष्ठीलोपाख्याने माघमाहात्म्यं नामैकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ, ମୋହିନୀଚରିତ ଅନ୍ତର୍ଗତ କାଷ୍ଠୀଲୋପାଖ୍ୟାନର ‘ମାଘମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ନାମକ ଏକତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
The chapter frames Māgha as a time when water is divinely ‘radiant’ and uniquely sin-destroying; thus the seasonal vrata context (Māgha) amplifies the act beyond place-based merit, making it a mokṣa-oriented purifier rather than merely a heaven-bestowing tīrtha act.
Fast on Hari’s day (Ekādaśī/Harivāsara) leading into Dvādaśī; fashion Varāha in gold, place it on/with a pot in a new auspicious copper vessel filled with seeds and covered with white cloth; worship with lamps and garlands; keep night vigil; gift the complete setup to a Vaiṣṇava brāhmaṇa householder; then perform pāraṇa and feed brāhmaṇas.
It presents deception of one’s husband and withholding intimacy/wealth as causes for degraded rebirth (worm-wombs and kāṣṭhīlā state), while showing that properly performed Viṣṇu-centered vrata merit—especially Ekādaśī/Dvādaśī—can purify even deep karmic residue and enable liberation.