କାଶୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ମୋହିନୀ ବସୁଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଜୀବନଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନକାରୀ ହରିଙ୍କ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା କହନ୍ତୁ। ବସୁ କହନ୍ତି, ଭାରତବର୍ଷର ଉତ୍କଳଦେଶରେ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରତଟେ ଗୁପ୍ତ, ବାଲୁକାବିଛିନ୍ନ, ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଦଶ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ଅଛି; ଅନେକ ‘ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ’ ଉପମାରେ ଏହାକୁ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଦେବ, ଋଷି, ବେଦ, ଇତିହାସ-ପୁରାଣ, ନଦୀ, ପର୍ବତ ଓ ସମୁଦ୍ରର ମହାସମାଗମ ସ୍ଥଳ ଭାବେ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ତୀର୍ଥରାଜରେ ସ୍ନାନ ଓ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦର୍ଶନର ଫଳ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ। ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ରାଜାଙ୍କ ବୈଷ୍ଣବ ଗୁଣ, ଯୋଗ୍ୟ ପୂଜାସ୍ଥଳ ଖୋଜ, କ୍ଷେତ୍ରପ୍ରାପ୍ତି, ଅଶ୍ୱମେଧ, ସଙ୍କର୍ଷଣ (ବଳରାମ), କୃଷ୍ଣ ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପଞ୍ଚତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପନା ଏବଂ ନିତ୍ୟପୂଜାରେ ମୋକ୍ଷଲାଭ କଥା ଆସେ। ପୁନଃ ମୋହିନୀ ପୁରାତନ ବୈଷ୍ଣବ ପ୍ରତିମା ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ, ବସୁ ସୁମେରୁରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ପ୍ରଶ୍ନ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆଣନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ସମୁଦ୍ରତଟର ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ, କେଶବାଳୟ ଓ ଯମସ୍ତୋତ୍ର ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ଯମ ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳମଣି-ରୂପ ପ୍ରତିମା ନିଷ୍କାମ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଶ୍ୱେତଲୋକ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କହି, ତାହାକୁ ବିଷ୍ଣୁ ବାଲି ଓ ଲତାରେ ଢାଙ୍କି ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶ୍ୱେତମାଧବ, ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର, ନରସିଂହ ଦର୍ଶନ, ଅନନ୍ତ-ବାସୁଦେବ, ସମୁଦ୍ରସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ, ପଞ୍ଚତୀର୍ଥ ମହିମା ଓ ବ୍ରତବିଧି ଆଦି ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଷୟର ସୂଚନା ମିଳେ।
Verse 1
मोहिन्युवाच । धन्योऽसि विप्रवर्य त्वं कृपालुः सर्वदेहिषु । यच्छ्रुतं ते मुखांभोजात्काशीमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ १ ॥
ମୋହିନୀ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରବର୍ଯ୍ୟ! ତୁମେ ଧନ୍ୟ; ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ପ୍ରତି କୃପାଳୁ। ତୁମ କମଳମୁଖରୁ ମୁଁ କାଶୀମାହାତ୍ମ୍ୟର ଉତ୍ତମ ମହିମା ଶୁଣିଲି।
Verse 2
अधुनाहं कृतार्थास्मि त्वया हि प्रतिबोधिता । कृपालुना निपतिताभ्युद्धता भवसागरात् ॥ २ ॥
ଏବେ ମୁଁ କୃତାର୍ଥ, କାରଣ ତୁମେ ମୋତେ ସତ୍ୟରୂପେ ପ୍ରତିବୋଧିତ କରିଛ। ତୁମ କୃପାରେ ମୁଁ—ପତିତ ଥିବା—ଏହି ଭବସାଗରରୁ ଉଦ୍ଧୃତ ହୋଇଛି।
Verse 3
अधुना श्रोतुमिच्छामि हरेः क्षेत्रस्य मानद । माहात्म्यं यत्र गमनात्कृतार्थो जायते नरः ॥ ३ ॥
ଏବେ, ହେ ମାନଦ, ମୁଁ ହରିଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି—ଯେଉଁଠାକୁ ଗଲେ ନର କୃତାର୍ଥ ହୁଏ।
Verse 4
पुरुषोत्तमविष्णोस्तु क्षेत्रं मुक्तिविधायकम् । श्रूयते हि पुराणेषु वर्णितं मुनिभिर्द्विजैः ॥ ४ ॥
ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର ମୁକ୍ତିଦାୟକ। ପୁରାଣମାନେ ଏହା ଶ୍ରୁତ, ଏବଂ ମୁନି ଓ ଦ୍ୱିଜ ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।
Verse 5
तत्कथ्यतां महाभाग शिष्याहं यदि ते प्रिया । साधवः सर्वलोकस्य सततोपकृतौ स्थिताः ॥ ५ ॥
ଏହେତୁ, ହେ ମହାଭାଗ, କୃପାକରି ତାହା କହନ୍ତୁ। ଯଦି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ, ତେବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ। ସାଧୁମାନେ ସଦା ସର୍ବଲୋକର ହିତରେ ନିୟୁକ୍ତ ରହନ୍ତି।
Verse 6
वसुरुवाच । श्रृणु देवि प्रवक्ष्यामि तुभ्यं माहात्म्यमुत्तमम् । पुरुषोत्तमनाम्नस्तु क्षेत्रस्य ब्रह्मणोदितम् ॥ ६ ॥
ବସୁ କହିଲେ—ହେ ଦେବୀ, ଶୁଣ; ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଉଦିତ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନାମକ କ୍ଷେତ୍ରର ଉତ୍ତମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।
Verse 7
पृथिव्यां भारतं वर्षं कर्मभूमिरुदाहृता । तत्रास्ते भारते वर्षे दक्षिणोदधितीरगः ॥ ७ ॥
ପୃଥିବୀରେ ଭାରତବର୍ଷକୁ କର୍ମଭୂମି ବୋଲି ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଛି। ସେହି ଭାରତବର୍ଷରେ ସେ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ବସନ୍ତି।
Verse 8
उत्कलेति समाख्यातः स्वर्गमोक्षप्रदायकः । समुद्रादुत्तरं तावद्यावद्विरजमंडलम् ॥ ८ ॥
ସେ ଦେଶ ‘ଉତ୍କଳ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ସମୁଦ୍ରରୁ ଉତ୍ତରେ ବିରଜମଣ୍ଡଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ବିସ୍ତୃତ।
Verse 9
देशोऽसौ पुण्यशीलानां गुणैः सर्वैरलंकृतः । सर्वतीर्थानि पुण्यानि पुण्यान्यायतनानि च ॥ ९ ॥
ସେ ଦେଶ ପୁଣ୍ୟଶୀଳମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ ଓ ପୁଣ୍ୟମୟ ପବିତ୍ର ଆୟତନ ଅଛି।
Verse 10
उत्कले तु विशालाक्षि वेदितव्यानि तानि तु । समुद्रस्योत्तरे तीरे तस्मिन्देशेऽखिलोत्तमे ॥ १० ॥
ହେ ବିଶାଳାକ୍ଷି! ସେ ସମସ୍ତ ବିଷୟ ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍କଳରେ ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ—ସମୁଦ୍ରର ଉତ୍ତର ତଟରେ, ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେଶରେ।
Verse 11
आस्ते गुह्यं परं क्षेत्रं मुक्तिदं पापनाशनम् । सर्वत्र वालुकाकीर्णे पवित्रं धर्मकामदम् ॥ ११ ॥
ସେଠାରେ ଗୁହ୍ୟ ଓ ପରମ କ୍ଷେତ୍ର ଅଛି, ଯାହା ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଓ ପାପନାଶକ। ସର୍ବତ୍ର ବାଲୁକାରେ ଆବୃତ, ସେ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଧର୍ମ ଓ କାମନା ପ୍ରଦାନକାରୀ।
Verse 12
दशयोजनविस्तीर्णं क्षेत्रंम परमदुर्लभम् । नक्षत्राणां यथा सोमः सरसां सागरो यथा ॥ १२ ॥
ଦଶ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ପରମ ଦୁର୍ଲଭ; ଯେପରି ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଜଳାଶୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 13
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरषोत्तमम् । वसूनां पावको यद्वद्रुद्राणां शंकरो यथा ॥ १३ ॥
ସେହିପରି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯେପରି ବସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାବକ (ଅଗ୍ନି) ପ୍ରଧାନ, ଏବଂ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 14
तथा श्रेष्ठं हि तीर्थानां सर्वेषां पुरुषोत्तमम् । वर्णानां ब्राह्मणो यद्वद्वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ १४ ॥
ସେହିପରି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଗ୍ରଣୀ, ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୈନତେୟ (ଗରୁଡ଼) ପ୍ରମୁଖ।
Verse 15
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् । सेनानीनां यथा स्कंदः सिद्धानां कपिलो यथा ॥ १५ ॥
ସେହିପରି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଯେପରି ସେନାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍କନ୍ଦ ଅଗ୍ରଣୀ, ଏବଂ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କପିଲ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 16
ऐरावतो गजेंन्द्राणां महर्षीणां भृगुर्यथा । मेरुः शिखरिणां यद्वन्नगानां च हिमालयः ॥ १६ ॥
ଗଜେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଐରାବତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୃଗୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଶିଖରୀ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ ଯେପରି, ଏବଂ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିମାଳୟ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।
Verse 17
उच्चैः श्रवा यथाश्वानां कवीनामुशना यथा । मुनीनां च यथा व्यासः कुबेरो यक्षरक्षसाम् ॥ १७ ॥
ଯେପରି ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କବିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଶନା (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ), ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାସ, ଏବଂ ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁବେର; ସେପରି ଏଠାରେ ସ୍ତୁତ ହେଉଥିବା ଜଣେ ନିଜ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପରମ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।
Verse 18
इंद्रियाणां मनो यद्वद्भूतानामवनी यथा । अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां पवनः पवतां यथा ॥ १८ ॥
ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀ; ଯେପରି ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ବହୁଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପବନ; ସେପରି ସେଇ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 19
अरुंधती यथा स्त्रीणां शस्त्राणां कुलिशं यथा । अकारः सर्ववर्णानां गायत्री छंदसां यथा ॥ १९ ॥
ଯେପରି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅରୁନ୍ଧତୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁଲିଶ (ବଜ୍ର) ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯେପରି ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ପ୍ରଧାନ, ଏବଂ ଛନ୍ଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗାୟତ୍ରୀ ପ୍ରଧାନ; ସେପରି ସେଇ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
Verse 20
सर्वांगेभ्यो यथा श्रेष्ठमुत्तमांगं विधातृजे । यथा समस्तविद्यानां मोक्षविद्या परा स्मृता ॥ २० ॥
ହେ ବିଧାତୃଜ (ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର), ଯେପରି ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମାଙ୍ଗ—ଶିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋକ୍ଷବିଦ୍ୟାକୁ ପରମ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
Verse 21
मनुष्याणां यथा राजा धेनूनां कामधुग्यथा । सुवर्णं सर्वधातूनां सर्पाणां वासुकिर्यथा ॥ २१ ॥
ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧେନୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାମଧେନୁ, ଧାତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାସୁକି; ସେପରି ଏହାକୁ ପରମ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଏ।
Verse 22
प्रह्लादः सर्वदैत्यानां रामः शस्त्रभृतां यथा । झषाणां मकरो यद्वन्मृगाणां मृगराड् यथा ॥ २२ ॥
ଯେପରି ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀରାମ ପ୍ରଧାନ; ଯେପରି ମାଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମକର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ମୃଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ମୃଗରାଜ।
Verse 23
वरुणो यादसां यद्वद्यमः संयमिनां यथा । क्षीरोदः सागराणां च देवर्षिणां च नारदः ॥ २३ ॥
ଯେପରି ଜଳଚରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବରୁଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି ସଂୟମ ପାଳନକାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯମ ପ୍ରଧାନ; ଯେପରି ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷୀରୋଦ ସମୁଦ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାରଦ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 24
पुरोधसां यथा जीवः कालः कलयतां यथा । ग्रहाणां भास्करो यद्वन्मंत्राणां प्रणवो यथा ॥ २४ ॥
ଯେପରି ପୁରୋଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜୀବ (ପ୍ରାଣତତ୍ତ୍ୱ) ପ୍ରଧାନ, ଯେପରି ଗଣନାକାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯେପରି ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ପ୍ରମୁଖ, ସେପରି ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
Verse 25
कृत्यानां धर्मकार्यंच तद्वच्छ्रीपुरुषोत्तमम् । पुरुषाख्यं सकृद्दृष्ट्वा सागरांतः सकृन्मतः ॥ २५ ॥
କର୍ତ୍ତବ୍ୟକର୍ମ ଓ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯେପରି ଏହା ନିଶ୍ଚିତ, ସେପରି ଶ୍ରୀପୁରୁଷୋତ୍ତମ। ସାଗରାନ୍ତରେ ‘ପୁରୁଷ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଏକଥର ଦର୍ଶନ କରିଲେ ମାତ୍ର, ମନୁଷ୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସମ୍ୟକ୍ ନିଶ୍ଚୟ ପାଏ।
Verse 26
ब्रह्मविद्यां सकृज्ज्ञात्वा गर्भवासो न विद्यते । एवं सर्वगुणोपेतं क्षेत्रं परमदुर्लभम् ॥ २६ ॥
ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାକୁ ଏକଥର ଜାଣିଲେ ପୁନଃ ଗର୍ଭବାସ (ପୁନର୍ଜନ୍ମ) ନଥାଏ। ଏପରି ସର୍ବଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ପରମ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 27
आस्ते यत्र वरारोहे विख्यातं पुरुषोत्तमम् । जगव्द्यापी स विश्वात्मा देवेशः पुरुषोत्तमः ॥ २७ ॥
ହେ ବରାରୋହେ! ଯେଉଁଠି ସେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବସନ୍ତି—ସେଇ ଜଗଦ୍ବ୍ୟାପୀ, ସର୍ବର ଆତ୍ମା, ଦେବମାନଙ୍କର ଈଶ୍ୱର, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ।
Verse 28
जगद्योनिर्जगन्नाथस्तत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । अजः शक्रश्च रुद्रश्च देवाश्चाग्निपुरोगमाः ॥ २८ ॥
ସେ ଜଗତର ଯୋନି (ମୂଳ) ଓ ଜଗନ୍ନାଥ; ତାଙ୍କରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ବ୍ରହ୍ମା (ଅଜ), ଇନ୍ଦ୍ର (ଶକ୍ର), ରୁଦ୍ର ଏବଂ ଅଗ୍ନି-ପ୍ରମୁଖ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମଧ୍ୟ ସେହି ପରମରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 29
निवसंति महाभागे तस्मिन्देशे सदैव हि । गंधर्वाप्सरसः सिद्धाः पितरो देवमानुषाः ॥ २९ ॥
ହେ ମହାଭାଗେ! ସେହି ଦେଶରେ ସଦା ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରା, ସିଦ୍ଧ, ପିତୃଗଣ, ଏବଂ ଦେବ ଓ ମନୁଷ୍ୟ—ସମସ୍ତେ ବସବାସ କରନ୍ତି।
Verse 30
यक्षा विद्याघराश्चैव मुनयः शंसितव्रताः । ऋषयो वालखिल्याद्याः कश्यपाद्याः प्रजेश्वराः ॥ ३० ॥
ଯକ୍ଷ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଏବଂ ପ୍ରଶଂସିତ ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼ ମୁନିମାନେ; ବାଲଖିଲ୍ୟ ଆଦି ଋଷି ଓ କଶ୍ୟପ ଆଦି ପ୍ରଜାପତି-ଈଶ୍ୱରମାନେ—ସମସ୍ତେ ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି।
Verse 31
सुपर्णाः किन्नरा नागास्तथान्ये स्वर्गवासिनः । सांगा वेदाश्च चत्वारो शास्त्राणि विविधानि च ॥ ३१ ॥
ସୁପର୍ଣ୍ଣ (ଗରୁଡ), କିନ୍ନର, ନାଗ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ବସନ୍ତି; ଏବଂ ସେଠାରେ ଅଙ୍ଗସହିତ ଚାରି ବେଦ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 32
इतिहासपुराणानि यज्ञाश्च बहुदक्षिणाः । नद्यश्च विविधाः पुण्यास्तीर्थान्यायतनानि च ॥ ३२ ॥
ଇତିହାସ-ପୁରାଣ, ବହୁ ଦକ୍ଷିଣାସହିତ ଯଜ୍ଞ, ବିଭିନ୍ନ ପୁଣ୍ୟ ନଦୀ, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବାଳୟ—ଏସବୁ ସେଠାରେ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 33
सागराश्च तथा शैलास्तस्मिन्देशे व्यवस्थिताः । एवं पुण्यतमे देशे देवर्षिपितृसेविते ॥ ३३ ॥
ସେଇ ଦେଶରେ ସମୁଦ୍ର ଓ ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିତ। ଏଭଳି ସେ ପରମ ପୁଣ୍ୟଭୂମି ଦେବର୍ଷି ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ।
Verse 34
सर्वोपभोगसहिते वासः कस्य न रोचते । श्रेष्ठत्वं तस्य देवस्य किं चान्यदधिकं ततः ॥ ३४ ॥
ସମସ୍ତ ଉପଭୋଗସହିତ ନିବାସ କାହାକୁ ଭଲ ନଲାଗିବ? ଏହାଦ୍ୱାରା ସେ ଦେବଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ସିଦ୍ଧ; ଏଠାରୁ ଅଧିକ କ’ଣ?
Verse 35
आस्ते यत्र जगद्देवो मुक्तिदः पुरुषोत्तमः । धन्यास्ते विबुधप्रख्या ये वसंत्युत्कले नराः ॥ ३४ ॥
ଯେଉଁଠି ଜଗଦ୍ଦେବ, ମୁକ୍ତିଦାତା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବିରାଜନ୍ତି—ସେଇ ଉତ୍କଳରେ ବସୁଥିବା ନରମାନେ ଧନ୍ୟ, ଦେବସମ।
Verse 36
तीर्थराजजले स्नात्वा पश्यंति पुरुषोत्तमम् । स्वर्गे वसंति ते मर्त्या न तु ते राजसालये ॥ ३६ ॥
ତୀର୍ଥରାଜର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ମର୍ତ୍ୟମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସନ୍ତି; ଲୋକିକ ରାଜମହଳରେ ନୁହେଁ।
Verse 37
ये वसंत्युत्कले क्षेत्रे पुण्ये श्रीपुरुषोत्तमे । सफलं जीवितं तेषामौत्कलानां सुमेधसाम् ॥ ३७ ॥
ଉତ୍କଳର ସେହି ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଶ୍ରୀ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ପବିତ୍ର ଧାମରେ ଯେ ରହନ୍ତି, ସେହି ସୁମେଧାବୀ ଉତ୍କଳବାସୀଙ୍କ ଜୀବନ ସତ୍ୟରେ ସଫଳ ହୁଏ।
Verse 38
ये पश्यंति सुताम्रौष्ठप्रसन्नायतलोचनम् । चारुभ्रूकेशमुकुटं चारुकर्णलतांचितम् ॥ ३८ ॥
ଯେମାନେ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି—ଯାହାଙ୍କ ଓଠ ସୁକୋମଳ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଦୀର୍ଘ ନୟନ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଦୀପ୍ତ; ଭୃକୁଟି, କେଶ ଓ ମୁକୁଟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର, ଏବଂ କାନ ସୁନ୍ଦର କର୍ଣ୍ଣାଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ।
Verse 39
चारुस्मितं चारुदंतं चारुकुंडलमंडितम् । सुनासं सुकपोलं च सुललाटं सुलक्षणम् ॥ ३९ ॥
ମନୋହର ସ୍ମିତ, ସୁନ୍ଦର ଦନ୍ତପଙ୍କ୍ତି, ରମ୍ୟ କୁଣ୍ଡଳରେ ଅଲଙ୍କୃତ; ସୁଗଠିତ ନାସିକା, ଶୋଭନ କପୋଳ, ସୁନ୍ଦର ଲଲାଟ, ଏବଂ ମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ।
Verse 40
त्रैलोक्यानंदजननं कृष्णस्य मुखपंकजम् । पुरा कृतयुगे देवि शक्रतुल्यपराक्रमः ॥ ४० ॥
ହେ ଦେବୀ! ପୁରାତନ କୃତଯୁଗରେ ଶକ୍ରସମ ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ଜଣେ ଥିଲେ; ସେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ କମଳମୁଖର ଦର୍ଶନାମୃତ ଆସ୍ୱାଦନ କରୁଥିଲେ।
Verse 41
बभूव नृपतिः श्रीमानिंद्रद्युम्न इति श्रुतः । सत्यवादी शुचिर्दक्षः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ ४१ ॥
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜଣେ ଶ୍ରୀମାନ ନୃପତି ଜନ୍ମିଲେ—ସତ୍ୟବାଦୀ, ଶୁଚି, ଦକ୍ଷ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 42
रूपवान्सुंभगः शूरो दाता भोक्ता प्रियंवदः । यष्टा समस्तयज्ञानां ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः ॥ ४२ ॥
ସେ ରୂପବାନ, ସୁଭଗ, ଶୂର, ଦାତା, ଆନନ୍ଦରେ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଓ ମଧୁରଭାଷୀ। ସେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଅନୁଷ୍ଠାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣଧର୍ମଭକ୍ତ ଏବଂ ସତ୍ୟ-ଧର୍ମସଙ୍କଳ୍ପରେ ଅଟଳ।
Verse 43
धनुर्वेदे च वेदे च शास्त्रे च निपुणः कृती । वल्लभो नरनारीणां पौर्णमास्यां यथा शशी ॥ ४३ ॥
ସେ ଧନୁର୍ବେଦ, ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣ ଏବଂ କୃତୀ। ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀର ରାତିରେ ଶଶୀ ପରି ସେ ନର-ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଏ।
Verse 44
आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यो मधुरश्चंद्रमा इव । वैष्णवः सत्यसंपन्नो जितक्रोधो जितेंद्रियः ॥ ४४ ॥
ସତ୍ୟ ବୈଷ୍ଣବ ଆଦିତ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ବୀ—ଦେଖିବାକୁ ଦୁର୍ଲଭ; ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମଧୁର ଓ ଶୀତଳ। ସେ ସତ୍ୟସମ୍ପନ୍ନ, କ୍ରୋଧଜିତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ।
Verse 45
अध्यात्मविद्यानिरतो युयुत्सुर्धर्मतत्परः । एवं स पालयेत्पृथ्वीं राजा सर्वगुणाकरः ॥ ४५ ॥
ଯେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ନିରତ, ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଏବଂ ଧର୍ମରେ ପରମ ତତ୍ପର—ଏମିତି ସର୍ବଗୁଣାକର ରାଜା ପୃଥିବୀକୁ ପାଳନ ଓ ରକ୍ଷା କରୁ।
Verse 46
तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना विष्णोराराधनं प्रति । कथमाराधयिष्यामि देवदेवं जनार्दनम् ॥ ४६ ॥
ତେବେ ତାହାର ବୁଦ୍ଧି ବିଷ୍ଣୁ-ଆରାଧନା ପ୍ରତି ଜାଗ୍ରତ ହେଲା: “ଦେବଦେବ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ମୁଁ କିପରି ଆରାଧନା କରିବି?”
Verse 47
कस्मिन्क्षेत्रेऽथवा तीर्थे नदीतीरे तथाश्रमे । एवं चिंतापरः सोऽथ निरीक्ष्य मनसा महीम् ॥ ४७ ॥
ସେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ ମନରେ ପୃଥିବୀକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ଭାବିଲେ—“ମୁଁ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ, କେଉଁ ତୀର୍ଥରେ, କେଉଁ ନଦୀତଟରେ କିମ୍ବା କେଉଁ ଆଶ୍ରମରେ ଯିବି?”
Verse 48
आलोक्य सर्वतीर्थानि यानि पापहराणि च ॥ । तानि सर्वाणि संचित्य जगाम मनसा पुनः ॥ ४८ ॥
ପାପହର ଯେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି ସେ ମନରେ ସବୁକୁ ଏକତ୍ର କଲେ, ଏବଂ ପୁଣି କେବଳ ମନେଇ ଫେରି ଆସିଲେ।
Verse 49
विख्यातं परमं क्षेत्रं मुक्तिदं पुरुषोत्तमम् । स गत्वा नृपतिस्तत्र समृद्धबलवाहनः ॥ ४९ ॥
ସର୍ବତ୍ର ବିଖ୍ୟାତ ସେ ପରମ କ୍ଷେତ୍ର—ମୁକ୍ତିଦାୟକ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ଧାମ—ସେଠାକୁ ରାଜା ପହଞ୍ଚିଲେ; ପ୍ରଚୁର ସେନା ଓ ବାହନ ସହିତ ସେ ଗଲେ।
Verse 50
अयजच्चाश्वमेधेन विधिवद्भूरिदक्षिणः । कारयित्वा महोत्सेधं प्रासादं भूरिदक्षिणम् ॥ ५० ॥
ସେ ବିଧିବତ୍ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ ଏବଂ ପ୍ରଚୁର ଦକ୍ଷିଣା ଦେଲେ; ତଥା ଉଚ୍ଚ ଓ ଭବ୍ୟ ପ୍ରାସାଦ ନିର୍ମାଣ କରାଇଲେ—ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଉଦାର ଦାନ କଲେ।
Verse 51
तत्र संकर्षणं कृष्णं सुभद्रां स्थाप्य वीर्यवान् । पंचतीर्थं च विधिवत्कृत्वा तत्र महीपतिः ॥ ५१ ॥
ସେଠାରେ ସେ ପରାକ୍ରମୀ ରାଜା ସଙ୍କର୍ଷଣ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଏବଂ ବିଧିବତ୍ ପଞ୍ଚତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କରି, ସେ ମହୀପତି ସେଠାରେ ରହିଲେ।
Verse 52
स्नानं दानं जपं होमं देवताप्रेक्षणं तथा । भक्त्या चाराध्य विधिवत्प्रत्यहं पुरुषोत्तमम् । प्रसादाद्देवदेवस्य ततो मोक्षमवाप्तवान् ॥ ५२ ॥
ସେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ ଓ ଦେବଦର୍ଶନ କଲା; ଏବଂ ବିଧିମତେ ଭକ୍ତିସହ ପ୍ରତିଦିନ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲା। ଦେବଦେବଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ପରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଲା॥
Verse 53
मोहिन्युवाच । तस्मिन् क्षेत्रे वरे पुण्ये वैष्णवे पुरुषोत्तमे ॥ ५३ ॥
ମୋହିନୀ କହିଲେ—“ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ, ଯାହା ବୈଷ୍ଣବ ସ୍ୱରୂପ ଓ ‘ପୁରୁଷୋତ୍ତମ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ…”॥
Verse 54
किं तत्र प्रतिमा पूर्वं सुस्थिता वैष्णवी प्रभो । येनासौ नृपतिस्तत्र गत्वा सबलवाहनः ॥ ५४ ॥
ହେ ପ୍ରଭୋ, ସେଠାରେ ପୂର୍ବେ କେଉଁ ବୈଷ୍ଣବ ପ୍ରତିମା ସୁସ୍ଥିରଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ଥିଲା, ଯାହାରେ ସେ ରାଜା ସେନା ଓ ବାହନ ସହ ସେଠାକୁ ଗଲା?॥
Verse 55
स्थापयामास कृष्णं च रामं भद्रां शुभप्रदाम् । संशयोऽस्ति महांस्तत्र विस्मयश्च द्विजोत्तम ॥ ५५ ॥
ସେ କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମଙ୍କୁ, ଏବଂ ଶୁଭଦାୟିନୀ ଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କଲା। କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ମହା ସନ୍ଦେହ ଓ ବିସ୍ମୟ ଜନ୍ମେ॥
Verse 56
श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं ब्रूहि तत्कारणं च यत् । वसुरुवाच । श्रृणुष्व पूर्ववृत्तांतं कथां पापप्रणशिनीम् ॥ ५६ ॥
ମୁଁ ସେ ସବୁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଏବଂ ତାହାର କାରଣ ମଧ୍ୟ କୁହ। ବସୁ କହିଲେ—ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣ; ଏହି କଥା ପାପନାଶିନୀ॥
Verse 57
प्रवक्ष्यामि समासेन श्रिया पृष्टं च यत्पुरा । सुमेरोः कांचने श्रृंगे सर्वाश्चर्यसमन्विते ॥ ५७ ॥
ଏବେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହୁଛି—ପୂର୍ବେ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ସୁମେରୁର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଖରରେ, ସମସ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାମରେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲେ।
Verse 58
तत्र स्थितं जगन्नाथं जगत्स्रष्टारमव्ययम् । प्रणम्य शिरसा देवी लोकानां हितकाम्यया ॥ ५८ ॥
ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ—ଜଗତ୍ସ୍ରଷ୍ଟା, ଅବ୍ୟୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ—ଦେବୀ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ହିତକାମନାରେ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
Verse 59
पप्रच्छेदं महाप्रश्नं भूमौ स्थानमनुत्तमम् । श्रीरुवाच । ब्रूहि त्वं सर्वलोकेश संशयं मे हृदि स्थितम् ॥ ५९ ॥
ତାପରେ ସେ ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ସେଇ ଅନୁତ୍ତମ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ଏକ ମହାପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଲେ। ଶ୍ରୀ କହିଲେ: “ହେ ସର୍ବଲୋକେଶ, ମୋ ହୃଦୟରେ ଥିବା ସନ୍ଦେହକୁ କହି ନିରାକରଣ କର।”
Verse 60
मर्त्यलोके महाश्चर्ये भूमौ कर्मसुदुर्लभे । लोभमोहमहाग्राहे कामक्रोधमहार्णवे ॥ ६० ॥
ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟମୟ ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ—ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍କର୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ—ଜୀବ ଲୋଭ ଓ ମୋହର ମହାଗ୍ରାହରେ ଧରାପଡ଼େ ଏବଂ କାମ-କ୍ରୋଧର ମହାର୍ଣ୍ଣବରେ ଡୁବିଯାଏ।
Verse 61
येन मुच्येत आत्मेश दुर्गसंसारसागरात् । त्वामृते नास्ति लोकेऽस्मिन्वक्ता संशयनिर्णये ॥ ६१ ॥
ହେ ଆତ୍ମେଶ, ଏହି ଦୁର୍ଗମ ସଂସାରସାଗରରୁ କେଉଁ ଉପାୟରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ? ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏହି ଲୋକରେ ସନ୍ଦେହ-ନିର୍ଣ୍ଣୟକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହିପାରିବା ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।
Verse 62
श्रुत्वैवं वचनं तस्या देवदेवो जनार्दनः । प्रोवाच परया प्रीत्या परं सारामृतोपमम् । सुखोपायं सुसाध्यं च निरायासं महाफलम् ॥ ६२ ॥
ତାହାର ବଚନ ଶୁଣି ଦେବଦେବ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ପରମ ପ୍ରୀତିରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପଦେଶ କହିଲେ—ସାରାମୃତ ସମ; ସୁଖଦ ଉପାୟ, ସୁସାଧ୍ୟ, ନିରାୟାସ, ମହାଫଳଦାୟକ।
Verse 63
श्रीभगवानुवाच । आस्ते तीर्थवरं देवि विख्यातं पुरुषोत्तमम् ॥ ६३ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଦେବି, ‘ପୁରୁଷୋତ୍ତମ’ ନାମେ ବିଖ୍ୟାତ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
Verse 64
न तेन सदृशं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते । कीर्तनाद्यस्य देवेशि मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ६४ ॥
ତିନି ଲୋକରେ ତାହା ସମାନ କିଛି ନାହିଁ। ହେ ଦେବେଶି, ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତନାଦି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Verse 65
न विज्ञातो नरैः सर्वैर्न दैत्यैर्न च दानवैः । मरीच्याद्यैर्मुनिवरैर्दर्शितोऽयं वरानने ॥ ६५ ॥
ଏହା ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଜଣା ନୁହେଁ, ନ ଦୈତ୍ୟଙ୍କୁ ନ ଦାନବଙ୍କୁ। ହେ ଵରାନନେ, ମରୀଚି ଆଦି ମୁନିବରମାନେ ମାତ୍ର ଏହା ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି।
Verse 66
दक्षिणस्योदधेस्तीरे न्यग्रोधो यत्र तिष्ठति । यस्तु कल्पे समुत्पन्ने महदुल्कानिबर्हणे ॥ ६६ ॥
ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରର ତଟରେ ଯେଉଁଠି ଏକ ବଟବୃକ୍ଷ ଦଣ୍ଡାୟମାନ—ସେଇ ବଟ, ପୂର୍ବ କଳ୍ପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ମହା ଉଲ୍କା (ଅଗ୍ନିଗୋଳ) ନିବାରିତ/ନଶିଥିଲା।
Verse 67
विनाशं नैव चाभ्येति स्वयं तत्रैव संस्थितः । दृष्टमात्रे वटे तस्मिञ्छायामाश्रित्य चासकृत् ॥ ६७ ॥
ସେ ବିନାଶକୁ ପାଉନାହିଁ; ସେ ସେଠାରେ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ସେଇ ବଟବୃକ୍ଷକୁ କେବଳ ଦେଖିଲେ ମାତ୍ରେ ସେ ପୁନଃପୁନଃ ତାହାର ଛାୟାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ।
Verse 68
ब्रह्मह्त्या प्रमुच्येत पापेष्वन्येषु का कथा । प्रदक्षिणं कृतं यैस्तु नमस्कारैस्तु जंतुभिः ॥ ६८ ॥
ଯେ ଜୀବମାନେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ନମସ୍କାର ସହିତ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପ ମଧ୍ୟ ମୋଚିତ ହୁଏ; ତେବେ ଅନ୍ୟ ପାପର କଥା କ’ଣ!
Verse 69
सर्वे विधूतपापास्ते गता वै केशवालयम् । न्यग्रोधस्योत्तरे किंचिद्दक्षिणे केशवस्य तु ॥ ६९ ॥
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପାପ ଧୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ କେଶବାଳୟ (ମନ୍ଦିର)କୁ ଗଲେ; ତାହା ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ (ବଟ) ବୃକ୍ଷର କିଛି ଉତ୍ତରେ ଏବଂ କେଶବସ୍ଥାନର ଦକ୍ଷିଣେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 70
प्रासादे तत्र तिष्ठेत्तु पदं धर्ममयं हि तत् । प्रतिमां तत्र तां दृष्ट्वा स्वयं देवेन निर्मिताम् ॥ ७० ॥
ସେଠାର ପ୍ରାସାଦସଦୃଶ ମନ୍ଦିରରେ ରହିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ସ୍ଥାନ ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମମୟ। ସେଠାରେ ଦେବତା ନିଜେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିବା ସେଇ ପ୍ରତିମାକୁ ଦେଖି ମନୁଷ୍ୟ ଧର୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
Verse 71
अनायासेन वै यांति भवनं मे ततो नराः । गच्छन्नेव तु तं दृष्ट्वा एकदा धर्मराट् स्वयम् ॥ ७१ ॥
ସେଠାରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଅନାୟାସେ ମୋ ଧାମକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏକଥର ପଥେ ଯାଉଥିବାବେଳେ ସ୍ୱୟଂ ଧର୍ମରାଜ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ।
Verse 72
मदंतिकमनुप्राप्य प्रणम्य शिरसाब्रवीत् । नमस्ते भगवन्देव लोकनाथाय तेजसे ॥ ७२ ॥
ମୋ ନିକଟକୁ ଆସି ସେ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲା— “ହେ ଭଗବନ୍ ଦେବ! ହେ ଲୋକନାଥ! ହେ ତେଜୋମୟ ପ୍ରଭୁ! ନମସ୍କାର।”
Verse 73
क्षीरोदवासिनं देवं शेषभोगोरुशायिनम् । वरं वरेण्यं वरदं कर्तारं ह्यक्षयं प्रभुम् ॥ ७३ ॥
ମୁଁ ସେଇ ଦେବଙ୍କୁ ଭଜେ, ଯିଏ କ୍ଷୀରସାଗରରେ ବସନ୍ତି, ଯିଏ ଶେଷନାଗର ବିଶାଳ ଭୋଗ ଉପରେ ଶୟନ କରନ୍ତି; ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବରେଣ୍ୟ, ବରଦ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ଅକ୍ଷୟ ପ୍ରଭୁ।
Verse 74
विश्वेश्वरमजं विष्णुं सर्वज्ञमपराजितम् । नीलोत्पलदलश्यामं पुंडरीकनिभेक्षणम् ॥ ७४ ॥
ମୁଁ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ଅଜ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ଅପରାଜିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ—ନୀଳ ପଦ୍ମଦଳ ପରି ଶ୍ୟାମ, ଏବଂ ପଦ୍ମସଦୃଶ ନୟନଯୁକ୍ତ।
Verse 75
सर्वंगं निर्गुणं शांतं जगद्वातारमव्ययम् । सर्वलोकविधातारं लोकनाथं सुखावहम् ॥ ७५ ॥
ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ନିର୍ଗୁଣ ଓ ଶାନ୍ତ; ଜଗତର ଅବ୍ୟୟ ଆଧାର। ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ବିଧାତା, ଲୋକନାଥ ଏବଂ ସତ୍ୟ ସୁଖଦାତା।
Verse 76
पुराणपुरुषं वेद्यं व्यक्ताव्यक्तं सनातनम् । पुरा पुराणं स्रष्टारं लोकतीर्थँ जगद्गुरुम् ॥ ७६ ॥
ସେଇ ସନାତନ ପୁରାଣପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣ—ସେ ବେଦ୍ୟ, ବ୍ୟକ୍ତ ମଧ୍ୟ ଅବ୍ୟକ୍ତ ମଧ୍ୟ; ପୁରାତନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତି ପୁରାତନ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଲୋକର ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଜଗଦ୍ଗୁରୁ।
Verse 77
श्रीवत्सवक्षसा युक्तं वनमाला विभूषितम् । पीतवस्त्रं चतुर्बाहुं शंखचक्रगदाधरम् ॥ ७७ ॥
ଯାହାଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ଶ୍ରୀବତ୍ସଚିହ୍ନ ଅଛି, ଯେ ଵନମାଳାରେ ଭୂଷିତ, ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ, ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ।
Verse 78
हारकेयूरसंयुक्तं मुकुटांगदधारिणम् । सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ॥ ७८ ॥
ହାର ଓ କେୟୂରରେ ଯୁକ୍ତ, ମୁକୁଟ ଓ ଅଙ୍ଗଦ ଧାରଣକାରୀ; ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ଅତୀତ।
Verse 79
कूटस्थमचलं सूक्ष्मं ज्योतीरूपं सनातनम् । भावाभावविनिर्मुक्तं व्यापिनं प्रकृतेः परम् ॥ ७९ ॥
ସେ କୂଟସ୍ଥ, ଅଚଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସନାତନ ଜ୍ୟୋତିସ୍ୱରୂପ; ଭାବ-ଅଭାବରୁ ମୁକ୍ତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ପ୍ରକୃତିର ପରେ।
Verse 80
तं नमस्ये जगन्नाथमीश्वरं सुखदं प्रभुम् । इत्येवं धर्मराजस्तु पुरा न्यग्रोधसन्निधौ ॥ ८० ॥
ମୁଁ ସେ ଜଗନ୍ନାଥ, ଈଶ୍ୱର, ସୁଖଦ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ। ଏଭଳି ଧର୍ମରାଜ ପୁରାତନକାଳେ ପବିତ୍ର ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ସନ୍ନିଧିରେ କହିଥିଲେ।
Verse 81
स्तुत्वा नानाविधैः स्तोत्रैः प्रणाममकरोत्तदा । तं दृष्ट्वा च महाभागे प्रणतं प्राञ्जलिं स्थितम् ॥ ८१ ॥
ନାନାପ୍ରକାର ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରି ସେ ତେବେ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଏବଂ ସେଇ ମହାଭାଗକୁ—ନମ୍ର ହୋଇ, ଅଞ୍ଜଳି ଯୋଡି ଦଣ୍ଡାୟମାନ—ଦେଖି (ଅନ୍ୟେ ମଧ୍ୟ ତଦନୁରୂପ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କଲେ)।
Verse 82
स्तोत्रस्य कारणं देवि पृष्टवानहमन्तकम् । वैवस्वत महाबाहो सर्वदेवमयो ह्यसि ॥ ८२ ॥
ହେ ଦେବୀ, ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରର କାରଣ ମୁଁ ଅନ୍ତକ (ଯମ)ଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲି। ହେ ବୈବସ୍ୱତ ମହାବାହୋ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ସର୍ବଦେବମୟ।
Verse 83
किमर्थं स्तुतवानित्थं संक्षेपाद् ब्रूहि तन्मम ॥ ८३ ॥
ତୁମେ ଏପରି ଭାବେ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସ୍ତୁତି କଲ? ସେଥି ମୋତେ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହ।
Verse 84
यम उवाच । अस्मिन्नायतने पुण्ये विख्याते पुरुषोत्तमे । इंद्रिनीलमयी सृष्टा प्रतिमा सार्वकामिकी ॥ ८४ ॥
ଯମ କହିଲେ—ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଆୟତନରେ, ‘ପୁରୁଷୋତ୍ତମ’ ଭାବେ ବିଖ୍ୟାତ ସ୍ଥାନରେ, ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳମଣିରେ ଗଢ଼ା ଏକ ପ୍ରତିମା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା—ଯାହା ସର୍ବକାମନା ପୂରଣକାରୀ।
Verse 85
तां दृष्ट्वा पुंडरीकाक्ष भावेनैकेन श्रद्धया । श्वेताख्यं भुवनं यांति निष्कामाश्चैव मानवाः ॥ ८५ ॥
ହେ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ, ତାହାକୁ ଏକାଗ୍ର ଭାବ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦେଖିଲେ, ନିଷ୍କାମ ମାନବମାନେ ‘ଶ୍ୱେତ’ ନାମକ ଭୁବନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 86
अतश्चैवं न शक्नोमि व्यापारमरिसूदन । प्रसीदं त्वं महादेव संहर प्रतिमां विभो ॥ ८६ ॥
ଏହେତୁ, ହେ ଅରିସୂଦନ, ମୁଁ ଏପରି ଭାବେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରୁନି। ହେ ମହାଦେବ, ହେ ବିଭୋ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଏହି ପ୍ରତିମାରୂପକୁ ସଂହର କର।
Verse 87
श्रुत्वा वैवस्वतस्यैतद्वाक्यं तमहमुक्तवान् । यमैतां गोपयिष्यामि सिकताभिः समंततः ॥ ८७ ॥
ବୈବସ୍ୱତ ଯମଙ୍କ ଏହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି— “ହେ ଯମ! ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବାଲି ଦେଇ ଢାକି ଗୁପ୍ତ କରି ରଖିବି।”
Verse 88
ततः सा प्रतिमा देवि वल्लीभिर्गोपिता तथा । यथा तत्र न पश्यंति मनुजाः स्वर्गकांक्षिणः ॥ ८८ ॥
ତାପରେ, ହେ ଦେବୀ, ସେହି ପବିତ୍ର ପ୍ରତିମା ଲତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଗୋପନ କରାଗଲା ଯେ ସ୍ୱର୍ଗକାମୀ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ତାହାକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 89
प्रच्छाद्य वल्लिकैर्देवि जातरूपपरिच्छदैः । यमं प्रस्थापयामास तां पुरीं दक्षिणां दिशम् ॥ ८९ ॥
ହେ ଦେବୀ, ଲତାମାନେ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଭୂଷଣ-ପରିଚ୍ଛଦ ଦ୍ୱାରା ଢାକି ସେ ଯମଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ସେହି ପୁରୀ ପ୍ରତି ପଠାଇଲା।
Verse 90
गुप्तायां प्रतिमायां तु इन्द्रनीलस्य वै तदा । तस्मिन्क्षेत्रवरे पुण्ये विख्याते पुरुषोत्तमे ॥ ९० ॥
ସେତେବେଳେ, ସେହି ପୁଣ୍ୟମୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷେତ୍ର, ବିଖ୍ୟାତ ପୁରୁଷୋତ୍ତମରେ ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳର ପ୍ରତିମା ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଥିଲା।
Verse 91
यत्कृतं तत्र वृत्तान्ते देवदेवो जनार्दनः । तत्सर्वं कथयामास स तस्मै भगवान्पुरा ॥ ९१ ॥
ସେହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଦେବଦେବ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଯାହା କରିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତକୁ ଭଗବାନ ପୂର୍ବକାଳରେ ତାହାକୁ କହିଥିଲେ।
Verse 92
इंद्रद्युम्नस्य गमनं क्षेत्रसंदर्शनं तथा । क्षेत्रस्य वर्णनं चैव व्युष्टिं तस्य च मोहिनि ॥ ९२ ॥
ହେ ମୋହିନି, ଏଠାରେ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଗମନବୃତ୍ତାନ୍ତ, ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରଦର୍ଶନ, ସେହି କ୍ଷେତ୍ରର ବର୍ଣ୍ଣନା ଏବଂ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ହୋଇଥିବା ପ୍ରଭାତ (ବ୍ୟୁଷ୍ଟି) ମଧ୍ୟ କଥିତ।
Verse 93
दर्शनं बलदेवस्य कृष्णस्य च विशेषतः । सुभद्रायाश्च तत्रैव माहात्म्यं चैव सर्वशः ॥ ९३ ॥
ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବଳଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ବିଶେଷତଃ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ଏବଂ ସେଠାରେଇ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ଦର୍ଶନ—ଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସର୍ବପ୍ରକାରେ କଥିତ।
Verse 94
दर्शनं नरसिंहस्य व्युष्टिसंकीर्तनं तथा । अनंतवासुदेवस्य दर्शनं गुणकीर्तनम् ॥ ९४ ॥
ନରସିଂହଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ପ୍ରଭାତେ ସଂକୀର୍ତ୍ତନ; ଏବଂ ଅନନ୍ତ-ବାସୁଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ସହ ତାଙ୍କ ଗୁଣକୀର୍ତ୍ତନ—ଏସବୁ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଭକ୍ତିଆଚାର।
Verse 95
श्वेतमाधवमाहात्म्यं स्वर्गद्वारस्य वर्णनम् । उदधेर्दर्शनं चैव स्नानं तर्पणमेव च ॥ ९५ ॥
ଶ୍ୱେତ-ମାଧବଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ବର୍ଣ୍ଣନା; ଏବଂ ସମୁଦ୍ରଦର୍ଶନ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ତର୍ପଣ—ଏସବୁ ନିରୂପିତ।
Verse 96
समुद्रस्नानमाहात्म्यमिंद्रद्युम्नस्य चापि वै । पंचतीर्थफलं चैव महाज्यैष्ठ्यां तथैव च ॥ ९६ ॥
ସମୁଦ୍ରସ୍ନାନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଏବଂ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତ; ପଞ୍ଚତୀର୍ଥର ଫଳ ଓ ମହା-ଜ୍ୟୈଷ୍ଠୀର ପୁଣ୍ୟଫଳ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 97
स्नानं कृष्णस्य हलिनः सर्वयात्राफलं तथा । वर्णनं विष्णुलोकस्य क्षेत्रस्य च पुनः स्वयम् । पूर्वं कथितवांस्तथ्यं तस्यै स पुरुषोत्तमः ॥ ९७ ॥
ତେବେ ସେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ସତ୍ୟ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିଲେ—କୃଷ୍ଣ ଓ ହଲିନ (ବଳରାମ)ଙ୍କ ସ୍ନାନମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଯାହା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଫଳ ସମ, ଏବଂ ‘ବିଷ୍ଣୁଲୋକ’ ନାମକ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ବର୍ଣ୍ଣନା।
Verse 98
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे पुरुषोत्तममाहात्म्ये द्विपंचाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५२ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ ବସୁ–ମୋହିନୀ ସଂବାଦାନ୍ତର୍ଗତ ‘ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ନାମକ ବାଉନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Indradyumna provides a dharmic-political exemplar (a Vaiṣṇava king) whose pilgrimage culminates in ritual legitimacy: sacrifice (Aśvamedha), endowments, deity-installation (Saṅkarṣaṇa–Kṛṣṇa–Subhadrā), and establishment of pañca-tīrtha. The narrative links correct royal dharma with temple-centered devotion and frames liberation as attainable through sustained daily worship within the kṣetra.
It explains an earlier, extraordinary icon (Indranīla) whose darśana grants Śveta-loka to desireless devotees, and why it becomes concealed. By placing Yama as a witness and hymn-singer, the text intensifies the site’s authority and mystery, while preserving the notion that the kṣetra contains hidden layers of sanctity accessible through proper devotion rather than mere worldly seeking.