ମୋହିନୀ ପୂର୍ବ ଗୟା-ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କାଶୀର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଚାହାନ୍ତି। କୁଳପୁରୋହିତ ବସୁ ବାରାଣସୀକୁ ତ୍ରିଲୋକର ସାର, ଏକାସାଥି ଵୈଷ୍ଣବ ଓ ଶୈବ ସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଅଦ୍ୱିତୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କହନ୍ତି। କାଶୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ମାତ୍ରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା, ଗୋହତ୍ୟା, ଗୁରୁତଲ୍ପଗମନ, ନ୍ୟାସ-ଚୋରି ପରି ମହାପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ସେଠାରେ ବାସ କଲେ ଆଚରଣ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଭୟ-ଶୋକ ଦୂର ହୁଏ ଏବଂ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ମିଳେ। କ୍ଷେତ୍ରର ପରିମାଣ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ନାଡୀ’ (ଇଡା–ସୁଷୁମ୍ନା)କୁ ବରୁଣା ଓ ମଧ୍ୟଧାରା ସହ ମେଳାଇ, ଭାଗ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ନାମ ଦେଇ ‘ଅବିମୁକ୍ତ’ (ଶିବ ଯାହାକୁ କେବେ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ) ଉପାଧିର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ମଣିକର୍ଣିକା/ଶ୍ମଶାନକୁ ପରମ ଯୋଗପୀଠ ବୋଲି ଉଚ୍ଚ କରାଯାଇ, ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦାନ, ବ୍ରତ, ପୂଜାରେ ଅପାର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଅବିମୁକ୍ତରେ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଶିବ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ସହ କାନରେ ତାରକମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ମୋକ୍ଷ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ନରକପାତ ନାହିଁ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
Verse 1
मांधातोवाच । भगवन्सम्यगाख्यातं सर्वज्ञेन कृपालुना । मोहिनीचरितं पुण्यं महापातकनाशनम् ॥ १ ॥
ମାଂଧାତା କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ କୃପାଳୁ ଆପଣ ମହାପାତକନାଶକ ମୋହିନୀଙ୍କ ପୁଣ୍ୟଚରିତ୍ରକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ॥ ୧ ॥
Verse 2
पतिं पुत्रं सपत्नीं च या प्रसह्य भवार्णवात् । मोचयामास धर्मस्य रक्षणे पितुराज्ञया ॥ २ ॥
ସେ ଦୃଢ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ନିଜ ପତି, ପୁତ୍ର ଓ ସପତ୍ନୀକୁ ମଧ୍ୟ ଭବସାଗରରୁ ମୋଚନ କଲେ—ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ, ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ॥ ୨ ॥
Verse 3
सा ब्रह्मपुत्री सर्वज्ञा सर्वलोकहिते रता । पुरोधसंच संप्राप्ता शरणं प्रभुमात्मनः ॥ ३ ॥
ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟା, ସର୍ବଜ୍ଞା ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକହିତରେ ରତା; ସେ ପୁରୋହିତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ନିଜ ପ୍ରଭୁ-ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କଲେ ॥ ୩ ॥
Verse 4
श्रुत्वा गयाया माहात्म्यं पितॄणां गतिदं परम् । भूयः पप्रच्छ किं विप्रं वसुं वेदविदांवरम् ॥ ४ ॥
ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପରମ ଗତି ଦେଇଥିବା ଗୟାର ପରମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି, ସେ ପୁନର୍ବାର ବେଦବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ॥ ୪ ॥
Verse 5
वसिष्ठ उवाच । श्रृणु भूप प्रवक्ष्यामि यदपृच्छत्पुनर्वसुम् । मोहिनी मोहिमापन्ना तीर्थसेवनकामुका ॥ ५ ॥
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଶୁଣ; ପୁନର୍ବସୁ ଯାହା ପଚାରିଥିଲେ, ମୁଁ କହୁଛି। ମୋହିନୀ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ତୀର୍ଥସେବାକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କଲା॥୫॥
Verse 6
मोहिन्युवाच । साधु साधु द्विजश्रेष्ठ लोकोद्धरणतत्पर । त्वया ह्यनुगृहीताहमधुना करुणात्मना ॥ ६ ॥
ମୋହିନୀ କହିଲା—ସାଧୁ, ସାଧୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣ ଲୋକୋଦ୍ଧାରରେ ତତ୍ପର। କରୁଣାମୟ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏବେ ମୁଁ ଅନୁଗୃହୀତ ହେଲି॥୬॥
Verse 7
श्रुतं पुण्यं मया ब्रह्मन् गयामाहात्म्यमुत्तमम् । गोप्यं पितॄणां गतिदं धर्माख्यानं सुखावहम् ॥ ७ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଗୟାର ପରମ ପୁଣ୍ୟମୟ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିଛି। ଏହି ଗୋପ୍ୟ ଧର୍ମାଖ୍ୟାନ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଗତି ଦେଇ ସୁଖ ଆଣେ॥୭॥
Verse 8
अधुना वद विप्रेंद्र काशीमाहात्म्यमुत्तमम् । मया पूर्वं श्रुतं ब्रह्मन् किंचित्संध्यावलीमुखात् ॥ ८ ॥
ଏବେ, ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, କାଶୀର ଉତ୍ତମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତୁ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୂର୍ବେ ସନ୍ଧ୍ୟାବଲୀଙ୍କ ମୁଖରୁ ମୁଁ ଅଳ୍ପମାତ୍ର ଶୁଣିଥିଲି॥୮॥
Verse 9
तेन मे स्मृतिमापन्नं विस्तराद्वद सांप्रतम् । वसिष्ठ उवाच । तच्छ्रुत्वा मोहिनी वाक्यं वसुस्तस्याः पुरोहितः ॥ ९ ॥
ତାହାଦ୍ୱାରା ମୋର ସ୍ମୃତି ଫେରିଆସିଛି; ଏବେ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ମୋହିନୀର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ତାଙ୍କର ପୁରୋହିତ ବସୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ॥୯॥
Verse 10
वेदवेदांगतत्त्वज्ञः प्राह तां श्रृयतामिति । वसुरुवाच । शुभा काशीपुरी धन्या धन्यो देवो महेश्वरः ॥ १० ॥
ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ କହିଲେ—“ଶୁଣ।” ବସୁ କହିଲେ—“କାଶୀପୁରୀ ଶୁଭ ଓ ଧନ୍ୟ; କାଶୀ ଧନ୍ୟ, ଦେବ ମହେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ଧନ୍ୟ।”
Verse 11
यः सेवतेऽनिशं काशीं मुक्तिदां वैष्णवीं पुरीम् । याचयित्वा हरेः क्षेत्रं स्थितो देवः सनातनः ॥ ११ ॥
ଯେ ନିତ୍ୟ କାଶୀକୁ ସେବେ—ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ବୈଷ୍ଣବୀ ପୁରୀ—କାରଣ ସନାତନ ଦେବ ତାହାକୁ ହରିଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ଯାଚି ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 12
पूजयंस्तं हृषीकेशं पूज्यमानः सुरादिभिः ॥ १२ ॥
ସେ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବାବେଳେ, ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ସୁରମାନେ ଆଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲେ।
Verse 13
वाराणसी तु भुवनत्रयसारभूता रम्या नृणां सुगतिदा किल सेव्यमाना । अत्रागता विविधदुष्कृतकारिणोऽपि पापक्षये विरजसः सुमनः प्रकाशाः ॥ १३ ॥
ବାରାଣସୀ ତ୍ରିଭୁବନର ସାରସ୍ୱରୂପ—ରମ୍ୟ; ଏବଂ ଭକ୍ତିରେ ସେବିତ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସୁଗତି ଦିଏ। ଏଠାକୁ ଆସିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଦୁଷ୍କୃତକାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପାପକ୍ଷୟରେ ନିର୍ମଳ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ମନ ପବିତ୍ର ପ୍ରକାଶରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
Verse 14
इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सर्वप्राणिसुखावहम् । मोक्षदं सर्वजंतूनां वैष्णवं शैवमेव च ॥ १४ ॥
ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁହ୍ୟତମ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୁଖଦାୟକ। ଏହା ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦିଏ; ଏହା ବୈଷ୍ଣବ ମଧ୍ୟ, ଶୈବ ମଧ୍ୟ।
Verse 15
ब्रह्मघ्नगोघ्नगुरुतल्पगमित्रध्रुक्चन्यासापहरक्लशिदादिनिषिद्धवृत्तिः । संसारभूतदृढपाशविमुक्तदेहो वाराणसीं शिवपुरीं समुपैति मर्त्यः ॥ १५ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା, ଗୋହତ୍ୟା, ଗୁରୁଶୟ୍ୟାଲଂଘନ, ମିତ୍ରଦ୍ରୋହ, ନ୍ୟାସାପହରଣ, ପରକ୍ଲେଶ ଆଦି ନିଷିଦ୍ଧ କର୍ମ କରିଥିବା ମର୍ତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶିବପୁରୀ ବାରାଣସୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ସଂସାରର ଦୃଢ ପାଶରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 16
क्षेत्रं तथेदं सुरसिद्धजुष्टं संप्राप्य मर्त्यः सुकृतप्रभावात् । ख्यातो भवेत्सर्वसुरासुराणां मृतश्च यायात्परमं पदं सः ॥ १६ ॥
ପୂର୍ବସୁକୃତର ପ୍ରଭାବରେ ଦେବ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ସେବିତ ଏହି ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ମର୍ତ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେବାସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତି ପାଏ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ପରମ ପଦକୁ ଯାଏ।
Verse 17
क्षेत्रेऽस्मिन्निवसंति ये सुकृतिनो भक्ता हरौ वा हरे पश्यंतोऽन्वहमादरेण शुचयः संतः समाः शंभुना । ते मर्त्यां भयदुःखपापरहिताः संशुद्धकर्मक्रिया भित्वा संभवबंधजालगहनं विंदंति मोक्षं परम् ॥ १७ ॥
ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବସୁଥିବା ସୁକୃତୀ ହରିଭକ୍ତମାନେ—ଶୁଚି ଓ ସନ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରତିଦିନ ଆଦରରେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି (ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସମପବିତ୍ର ଭାବେ ଗଣ୍ୟ)—ସେମାନେ ମର୍ତ୍ୟଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଭୟ, ଦୁଃଖ ଓ ପାପରହିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ କର୍ମକ୍ରିୟା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମଜନିତ ବନ୍ଧନଜାଲର ଘନତାକୁ ଭେଦି ପରମ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି।
Verse 18
द्वियोजनमथार्द्धं च पूर्वपश्चिमतः स्थितम् । अर्द्धयोजनविस्तीर्णं दक्षिणोत्तरतः स्मृतम् ॥ १८ ॥
ଏହାର ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମ ବିସ୍ତାର ଢେଢ଼ ନୁହେଁ, ଢାଇ ଯୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଦକ୍ଷିଣ-ଉତ୍ତର ପ୍ରସ୍ଥ ଅର୍ଧ ଯୋଜନ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
Verse 19
वरणासिर्नदी यावदसिः शुष्कनदी शुभे । एष क्षेत्रस्य विस्तारः प्रोक्तो देवेन शंभुना ॥ १९ ॥
ହେ ଶୁଭେ! ବରଣାସୀ ନଦୀରୁ ଶୁଷ୍କ ଅସି ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଏହିଏ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ବିସ୍ତାର, ଯାହା ଦେବ ଶମ୍ଭୁ କହିଛନ୍ତି।
Verse 20
अयनं तूत्तरं ज्ञेयं तिमिचंडेश्वरं ततः । दक्षिणं शंकुकर्णं तु ॐकारे तदनंतरम् ॥ २० ॥
ଉତ୍ତର ଦିଗର ମାର୍ଗ ‘ତିମିଚଣ୍ଡେଶ୍ୱର’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ତାହା ପରେ ଓଂକାରର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ‘ଶଙ୍କୁକର୍ଣ୍ଣ’ଙ୍କ ପବିତ୍ର ଧାମ ଅଛି।
Verse 21
पिंगला नाम यत्तीर्थं आग्नेयी सा प्रकीर्तिता । शुष्का सरिच्च सा ज्ञेया लोकार्को यत्र तिष्ठति ॥ २१ ॥
ସେ ତୀର୍ଥ ‘ପିଙ୍ଗଲା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗର ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ଏହାକୁ ଶୁଷ୍କ ନଦୀ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଜାଣ—ଯେଉଁଠାରେ ‘ଲୋକାର୍କ’ ବିରାଜନ୍ତି।
Verse 22
इडानाम्नी तु या नाडी सा सौम्या संप्रकीर्तिता । वरणा नाम सा ज्ञेया केशवो यत्र संस्थितः ॥ २२ ॥
‘ଇଡା’ ନାମକ ନାଡୀ ସୌମ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ୱଭାବୀ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ଏହାକୁ ‘ବରଣା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜାଣ—ଯେଉଁଠାରେ କେଶବ (ବିଷ୍ଣୁ) ବିରାଜନ୍ତି।
Verse 23
आभ्सां मध्ये तु या नाडी सुषुम्ना सा प्रकीर्तिता । मत्स्योदरी च सा ज्ञेया विस्वरं तत्प्रकीर्तितम् ॥ २३ ॥
ନାଡୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ନାଡୀ, ସେ ‘ସୁଷୁମ୍ନା’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ତାହାକୁ ‘ମତ୍ସ୍ୟୋଦରୀ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜାଣ; ଏହି ମଧ୍ୟଧାରା ‘ବିସ୍ୱର’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 24
विमुक्तं न कदा यस्मान्मोक्ष्यते न कदाचन । महाक्षेत्रमिदं तस्मादविमुक्तमिद स्मृतम् ॥ २४ ॥
ଯେହେତୁ ଏହି ସ୍ଥାନ କେବେ ବି ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୁଏନି ଓ କେବେ ବି ତାହାର ପବିତ୍ରତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏନି, ତେଣୁ ଏହା ମହାକ୍ଷେତ୍ର; ଏହି କାରଣରୁ ଏହା ‘ଅବିମୁକ୍ତ’—କେବେ ନ ତ୍ୟଜିତ—ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 25
प्रयागादपि तीर्थादेरधिकं दुस्तराच्छुभे । अनायासेन वै यत्र मोक्षप्राप्तिः प्रजायते ॥ २५ ॥
ହେ ଶୁଭେ! ପ୍ରୟାଗ ଆଦି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଏକ ପରମ ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଅନାୟାସେ ମୋକ୍ଷପ୍ରାପ୍ତି ସ୍ୱତଃ ହୁଏ।
Verse 26
नानावर्णा विकर्णाश्च चांडाला ये जुगुप्सिताः । किल्बिषैः पूर्णदेहाश्च प्रकृष्टैः पातकैस्तथा ॥ २६ ॥
ଯେମାନେ ନାନାବର୍ଣ୍ଣ, ବିକୃତ କାନଯୁକ୍ତ ଏବଂ ‘ଚାଣ୍ଡାଳ’ ବୋଲି ଘୃଣିତ—ସେମାନଙ୍କ ଦେହ ପାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଘୋର ପାତକରେ ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତ।
Verse 27
भैषजं परमं तेषामविमुक्तं विदुर्बुधाः । दुष्टांधान् दीनकृपणान्पापान्दुष्कृतकारिणः ॥ २७ ॥
ଏମିତି ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ‘ଅବିମୁକ୍ତ’କୁ ପରମ ଔଷଧ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି—ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଅନ୍ଧ, ଦୀନ ଓ କୃପଣ, ପାପୀ ଓ ଦୁଷ୍କୃତକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।
Verse 28
हरोऽनुकंपया सर्वान्नयत्याशु परां गतिम् । क्षेत्रमध्याद्यदा गंगा संगता सरितां पतिम् ॥ २८ ॥
କରୁଣାବଶେ ହର (ଶିବ) ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ପରମ ଗତିକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ କ୍ଷେତ୍ରମଧ୍ୟରୁ ଗଙ୍ଗା ସରିତାମ୍ ପତି (ସାଗର) ସହିତ ସଙ୍ଗତ ହୁଏ।
Verse 29
ततः प्रभृति सा पुण्या पुरी जाता शुभानने । पुण्या चोदङ्मुखी गंगा प्राची चैव सरस्वती ॥ २९ ॥
ତାହାପରେ, ହେ ଶୁଭାନନେ! ସେହି ପୁରୀ ପୁଣ୍ୟମୟ ହେଲା; ସେଠାରେ ଉତ୍ତରମୁଖୀ ଗଙ୍ଗା ପୁଣ୍ୟ ହେଲା, ଏବଂ ପ୍ରାଚୀମୁଖୀ ସରସ୍ୱତୀ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ହେଲା।
Verse 30
तत्र मुक्तं कपालं तु शिवेन सुमहात्मना । तस्मिंस्तीर्थे तु ये गत्वा पिंडदानेन वै पितॄन् ॥ ३० ॥
ସେଠାରେ ମହାତ୍ମା ଶିବ କପାଳକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ଯେମାନେ ସେଇ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ପିତୃହିତ ସାଧନ କରନ୍ତି।
Verse 31
श्राद्धेषु प्रीणयिष्यंति तेषां लोकास्तु भास्वराः । ब्रह्महा योऽभिगच्छेत्तु अविमुक्तं कदाचन ॥ ३१ ॥
ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମରେ ସେମାନେ ପ୍ରୀତ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଲୋକମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମହନ୍ତା ମଧ୍ୟ ଯଦି କେବେ ଅବିମୁକ୍ତକୁ ପହଞ୍ଚେ, ସେଠାର ପାବନତାରେ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
Verse 32
तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्याद्ब्रह्महत्या निवर्तते । अविमुक्तं गता ये वै महापुण्यकृतो नराः ॥ ३२ ॥
ସେଇ କ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ପାପ ମଧ୍ୟ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ। ଯେ ନରମାନେ ଅବିମୁକ୍ତକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାପୁଣ୍ୟକର୍ତ୍ତା ହୁଅନ୍ତି।
Verse 33
अक्षय्या ह्मजराश्चैव विदेहाश्च भवंति ते । अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि स्त्रिया वा पुरुषेण वा ॥ ३३ ॥
ସେମାନେ ଅକ୍ଷୟ, ଅମର ଓ ବିଦେହ ହୁଅନ୍ତି—ଅଜ୍ଞାନରୁ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନପୂର୍ବକ, ନାରୀ ହେଉ କି ପୁରୁଷ।
Verse 34
यत्किंचिदशुभं कर्म कृतं चैव कुबुद्धिना । अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्सर्वं भस्मसाद्भवेत् ॥ ३४ ॥
କୁବୁଦ୍ଧିରେ କରାଯାଇଥିବା ଯେକୌଣସି ଅଶୁଭ କର୍ମ—ଅବିମୁକ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ ସେ ସବୁ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ।
Verse 35
सदा यजति यज्ञेन सदा दानं प्रयच्छति । सदा तपस्वी भवति ह्यविमुक्ते स्थितो नरः ॥ ३५ ॥
ଅବିମୁକ୍ତରେ ବସୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ଯଜ୍ଞ କରେ, ସଦା ଦାନ ଦିଏ ଏବଂ ସଦା ତପସ୍ବୀ ହୁଏ।
Verse 36
न सा गतिः कुरुक्षेत्रे गंगाद्वारे न पुष्करे । या गतिर्विहिता पुंसामविमुक्तनिवासिनाम् ॥ ३६ ॥
ଅବିମୁକ୍ତ-ନିବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେ ପରମ ଗତି ବିଧିତ, ସେ ଗତି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ନୁହେଁ, ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରରେ ନୁହେଁ, ପୁଷ୍କରରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 37
सर्वात्मना तपः सत्यं प्राणिनां नात्र संशयः । अविमुक्तेवसेद्यस्तु स तु साक्षान्महेश्वरः ॥ ३७ ॥
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବାତ୍ମନା କରାଯାଇଥିବା ତପ ନିଶ୍ଚୟ ଫଳଦାୟକ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯେ ଅବିମୁକ୍ତରେ ବସେ, ସେ ସାକ୍ଷାତ୍ ମହେଶ୍ୱର ଅଟେ।
Verse 38
अविमुक्तं न सेवंते ये मूढास्तामसा नराः । विण्मूत्ररजसां मध्ये ते वसंति पुनः पुनः ॥ ३८ ॥
ଯେ ମୂଢ଼ ତାମସ ଲୋକ ଅବିମୁକ୍ତକୁ ଆଶ୍ରୟ/ସେବନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମଳ-ମୂତ୍ର ଓ ଧୂଳିର ମଧ୍ୟରେ ପୁନଃ ପୁନଃ ବସନ୍ତି।
Verse 39
अविमुक्ते स्थिता नित्यं पांशुभिर्वायुनेरितैः । स्पृष्टा दुष्कृतकर्माणो यांति वै परमां गतिम् ॥ ३९ ॥
ଅବିମୁକ୍ତ (କାଶୀ)ରେ ଯେମାନେ ନିତ୍ୟ ବସନ୍ତି, ସେମାନେ—ଦୁଷ୍କୃତ କର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ବାୟୁରେ ଉଡ଼ିଆସୁଥିବା ଧୂଳିର ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ପରମ ଗତି ପାଆନ୍ତି।
Verse 40
यस्तत्र निवसेन्मर्त्यः संयतात्मा समाहितः । त्रैलोक्यमपि भुंजानो वायुभक्षसमः स्मृतः ॥ ४० ॥
ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ସେଠାରେ ସଂଯତାତ୍ମା ଓ ସମାହିତ ହୋଇ ବସେ, ସେ ତ୍ରିଲୋକ ଭୋଗ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ବାୟୁଭକ୍ଷ ସମ ପରମ ସଂଯମୀ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 41
तत्र मासं वसेद्यस्तु लब्धाहारो जितेंद्रियः । सम्यक्तेन व्रतं चीर्णं महापाशुपतं भवेत् ॥ ४१ ॥
ଯେ ସେଠାରେ ଏକ ମାସ ରହି, ଯାହା ଆହାର ମିଳେ ତାହାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହୁଏ—ଏଭଳି ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବ୍ରତ ଆଚରଣ କଲେ ତାହା ମହାପାଶୁପତ ବ୍ରତ ହୁଏ।
Verse 42
जन्ममृत्युभयं जित्वा स याति परमां गतिम् । निःश्रेयसगतिं पुण्यां तथा योगगतिं लभेत् ॥ ४२ ॥
ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଭୟକୁ ଜିତି ସେ ପରମ ଗତିକୁ ପାଏ। ସେ ପୁଣ୍ୟମୟ ନିଃଶ୍ରେୟସ ଗତି ଓ ତଥା ଯୋଗଗତିକୁ ମଧ୍ୟ ଲଭେ।
Verse 43
नहि योगगतिर्लभ्या जन्मांतरशतैरपि । प्राप्यते क्षेत्रमाहात्म्यात्प्रभावाच्छंकरस्य च ॥ ४३ ॥
ଯୋଗଗତି ଶତଶତ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା କ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରଭାବମୟ କୃପାରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 44
एकाहारस्तु यस्तिष्ठेन्मासं तत्र शुभानने । यावज्जीवकृतं पापं मासेनैकेन नश्यति ॥ ४४ ॥
ହେ ଶୁଭାନନେ! ଯେ ସେଠାରେ ଏକ ମାସ ଏକାହାର (ଦିନକୁ ଗୋଟିଏଥର ଭୋଜନ) ରେ ରହେ, ତାହାର ସାରା ଜୀବନରେ କୃତ ପାପ ଏକ ମାସରେ ନଶିଯାଏ।
Verse 45
आदेहपाताद्यो मर्त्योऽविमुक्तं नैव मुञ्चति । ब्रह्मचर्येण संयुक्तः स साक्षाच्छंकरो भवेत् ॥ ४५ ॥
ଦେହର ଆରମ୍ଭରୁ ଦେହପାତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରକୁ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରେନାହିଁ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶଙ୍କରସ୍ୱରୂପ ହୁଏ।
Verse 46
विघ्नैराहन्यभानोऽपि योऽविमुक्तं न च त्यजेत् । स मुंचति जरामृत्युं जन्म चैतच्च नश्वरम् ॥ ४६ ॥
ପ୍ରତିଦିନ ବିଘ୍ନରେ ଆହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ଅବିମୁକ୍ତକୁ ତ୍ୟାଗ କରେନାହିଁ, ସେ ଜରା-ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଏହି ନଶ୍ୱର ଜନ୍ମଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 47
आदेहपतनाद्ये तु सेवंति ह्यविमुक्तकम् । ते मृता हंसयानेन दिव्यान् लोकान्प्रयांति हि ॥ ४७ ॥
ଦେହର ଆରମ୍ଭରୁ ଦେହପାତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେମାନେ ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସେବନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ହଂସଯାନରେ ଆରୂଢ଼ ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 48
विषयासक्तचित्तोऽपि त्यक्तभक्तिमतिर्नरः । इह क्षेत्रे मृतः सोऽपि संसारं न पुनर्विशेत् ॥ ४८ ॥
ବିଷୟାସକ୍ତ ଚିତ୍ତ ଓ ଭକ୍ତିଭାବ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ନର ମଧ୍ୟ, ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ସେ ପୁନର୍ବାର ସଂସାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେନାହିଁ।
Verse 49
स्वर्गापवर्गयोर्हेतुरेतत्तीर्थवरं भुवि । यस्तत्र पंचतां याति तस्य मुक्तिर्न संशयः ॥ ४९ ॥
ଭୂମିରେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅପବର୍ଗ (ମୋକ୍ଷ) ଦୁହିଁର କାରଣ। ଯେ ତାହାଁ ପଞ୍ଚତ୍ୱ (ମୃତ୍ୟୁ) ପାଏ, ତାହାର ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 50
जन्मांतरसहस्रेण योगी यत्पदमाप्नुयात् । तदिहैव परं मोक्षं मरणादधिगच्छति ॥ ५० ॥
ଯେ ପଦକୁ ଯୋଗୀ ସହସ୍ର ଜନ୍ମରେ ପାଏ, ସେହି ପରମ ମୋକ୍ଷ ଏଠି ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ହିଁ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 51
ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः शूद्रा वै वर्णसंकराः । क्रिमयश्चैव ये म्लेच्छाः संकीर्णाः पापयोनयः ॥ ५१ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ କୃମି ଓ ‘ମ୍ଲେଚ୍ଛ’ କୁହାଯାଉଥିବାମାନେ—ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ, ପାପଯୋନି।
Verse 52
कीटाः पिपीलिकाश्चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः । कालेन निधनं प्राप्तास्तेऽपि देवेश्वराः स्मृताः ॥ ५२ ॥
କୀଟ, ପିପୀଳିକା (ପିଲା) ଓ ଅନ୍ୟ ମୃଗ-ପକ୍ଷୀ—କାଳକ୍ରମେ ନିଧନ ପାଇଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବେଶ୍ୱରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 53
चंद्रार्द्धमौलयः सर्वे ललाटाक्षा वृषध्वजाः । प्राणांस्त्यजंति ये तत्र प्राणिन स्तत्त्वतः शुभे ॥ ५३ ॥
ହେ ଶୁଭେ! ସେଠାରେ ଯେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧମୌଳି, ଲଲାଟାକ୍ଷ ଓ ବୃଷଧ୍ୱଜ—ଶିବସ୍ୱରୂପ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 54
रुद्रत्वं ते तु संप्राप्य मोदंते शिवसन्निधौ । अकामो वा सकामो वा तिर्यग्योनिगतोऽपि वा ॥ ५४ ॥
ରୁଦ୍ରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେମାନେ ଶିବସନ୍ନିଧିରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି—ନିଷ୍କାମ ହେଉନ୍ତୁ କି ସକାମ, ତିର୍ୟଗ୍ୟୋନିଗତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।
Verse 55
अविमुक्ते त्यजन्प्राणान्मुक्तिभाक्स्यान्न संशयः । शिवभक्तिपरा नित्यं नान्यभक्ताश्च ये नराः ॥ ५५ ॥
ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ନର ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତିଲାଭ କରେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଯଦି ସେମାନେ ସଦା ଶିବଭକ୍ତିପରାୟଣ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଭକ୍ତ ନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 56
तच्चित्तास्तद्गतप्राणा जीवन्मुक्ता न संशयः । अग्रिप्रवेशं ये कुर्युरविमुक्ते विचारतः ॥ ५६ ॥
ଯାହାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ସେହି ପରମତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଶ୍ଚଳ ଓ ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ସେହିତେ ଲୀନ, ସେମାନେ ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବିଚାରପୂର୍ବକ ଅବିମୁକ୍ତରେ ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶ କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଅବସ୍ଥା ପାଆନ୍ତି।
Verse 57
कालाग्निरुद्रसायुज्यं ते प्रयान्ति च मोहिनि । कुर्वन्त्यनशनं ये तु शिवभक्ताः सुनिश्चिताः ॥ ५७ ॥
ହେ ମୋହିନୀ, ଯେ ନିଶ୍ଚୟବାନ ଶିବଭକ୍ତମାନେ ଅନଶନ (ଉପବାସ) କରନ୍ତି, ସେମାନେ କାଳାଗ୍ନିରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହ ସାୟୁଜ୍ୟ (ଏକତ୍ୱ) ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 58
न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि । अविमुक्ते मृत्युकाले भूतानामीश्वरः स्वयम् ॥ ५८ ॥
ସେମାନଙ୍କର ପୁନରାବୃତ୍ତି (ପୁନର୍ଜନ୍ମ) ହୁଏ ନାହିଁ, ଶତ କୋଟି କଳ୍ପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। କାରଣ ଅବିମୁକ୍ତରେ ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ—ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଈଶ୍ୱର—(ମୋକ୍ଷ) ଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 59
कर्मभिः प्रेर्यमाणानां कर्णजाप्यं प्रयच्छति । स्वयं रामेण चाप्युक्तं शिवाय शिवकारिणे ॥ ५९ ॥
କର୍ମଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସେ କାନରେ ଜପ କରିବା ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଦାନ କରନ୍ତି। ଏହା ସ୍ୱୟଂ ରାମ ମଧ୍ୟ କହିଥିଲେ—ଶିବଙ୍କୁ, ଶିବକାରୀ (ମଙ୍ଗଳକାରୀ) ଶିବଙ୍କୁ।
Verse 60
अतिप्रसन्नचित्तेन अविमुक्तनिवासिने । मुमूर्षोर्दक्षिणे कर्णे यस्य कस्यापि वा स्वयम् ॥ ६० ॥
ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ଚିତ୍ତରେ ଅବିମୁକ୍ତ (କାଶୀ)ରେ ନିବାସ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନ ଯେକୌଣସି ଲୋକର ଡାହାଣ କାନରେ ମନ୍ତ୍ର ଫୁସୁସାଇ ଦିଅନ୍ତି।
Verse 61
उपदेक्ष्यसि मन्मंत्रं स मुक्तो भविता शिव । अंतकाले मनुष्याणां छिद्यमानेषु कर्मसु ॥ ६१ ॥
ହେ ଶିବ! ତୁମେ ଯଦି ତାକୁ ମୋର ମନ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ଦେବ, ସେ ମୁକ୍ତ ହେବ—ଅନ୍ତକାଳେ, ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ କର୍ମବନ୍ଧନ ଛିନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 62
वायुना प्रेर्यमाणानां स्मृतिर्नैवोपजायते । येऽविमुक्ते स्थिता रुद्रा भक्तप्रीतिप्रदायकाः ॥ ६२ ॥
ବାୟୁର ପ୍ରେରଣାରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ମୃତି ଜନ୍ମେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅବିମୁକ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁଦ୍ରମାନେ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରୀତି-ତୃପ୍ତି ଦିଅନ୍ତି।
Verse 63
कर्णजाप्यं प्रयच्छन्ति डिमिचंडेश्वरादयः । नाविमुक्ते मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी ॥ ६३ ॥
ଡିମିଚଣ୍ଡେଶ୍ୱର ଆଦି ଦେବତାମାନେ କର୍ଣ୍ଣଜାପ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଦିଅନ୍ତି; ଅବିମୁକ୍ତରେ ମରୁଥିବା ପାପୀ ମଧ୍ୟ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 64
ईश्वरानुगृहीता हि सर्वे यांति परां गतिम् । उद्देशमात्रात्कथिता अविमुक्तगुणास्तव ॥ ६४ ॥
ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଥିବା ସମସ୍ତେ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଅବିମୁକ୍ତର ତୁମ ଗୁଣ କେବଳ ସଙ୍କେତମାତ୍ରେ କୁହାଗଲା—ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନନ୍ତ।
Verse 65
समुद्रस्यैव रत्नानामविमुक्तस्य विस्तरः । ज्ञानविज्ञाननिष्ठानां परमानन्दमिच्छताम् ॥ ६५ ॥
ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ରତ୍ନମାନଙ୍କର ବିଶାଳ ଭଣ୍ଡାର, ସେପରି ଜ୍ଞାନ‑ବିଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠ ଓ ପରମାନନ୍ଦ ଆକାଙ୍କ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ବିସ୍ତୃତ ଓ ସମୃଦ୍ଧ।
Verse 66
या मतिर्विहिता नूनं स्वन्निते तु मृतस्य सा । प्राणानिह नरस्त्यक्त्वा न पुनर्जायते क्वचित् ॥ ६६ ॥
ନିଶ୍ଚୟ, ଏଠାରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରି ଶୟନସ୍ଥ ମୃତକ ପାଇଁ ଯେ ମନୋଦଶା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ସେ ନର ପୁଣି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଉନାହିଁ।
Verse 67
अनंता सा गतिस्तस्य योगिनामेव या स्मृता । योगपीठं श्मशानाख्यं यत्तीर्थं मणिकर्णिका ॥ ६७ ॥
ତାହାର ସେ ଗତି ଅନନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ବିଶେଷତଃ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ମରଣୀୟ—ଶ୍ମଶାନ ନାମକ ଯୋଗପୀଠ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଣିକର୍ଣିକା ତୀର୍ଥ।
Verse 68
तेषु मुक्तिः समुद्दिष्टा पतितानां स्वकर्मणा । तत्रापि सर्वतीर्थानामुत्तमा मणिकर्णिका ॥ ६८ ॥
ସେହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ କର୍ମରେ ପତିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଘୋଷିତ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଣିକର୍ଣିକା ସର୍ବୋତ୍ତମ।
Verse 69
यत्र नित्यं वरारोहे सान्निध्यं धूर्जटेः स्मृतम् । दशानामश्वमेधानां यज्ञानां यत्फलं स्मृतम् ॥ ६९ ॥
ହେ ସୁନିତମ୍ବିନୀ, ଯେଉଁଠି ଧୂର୍ଜଟି (ଶିବ)ଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସ୍ମରଣୀୟ, ସେଠାର ପୁଣ୍ୟଫଳ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 70
तदवाप्नोति धर्मात्मा तत्र स्नात्वा वरानने । स्वस्वमप्यत्र यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे ॥ ७० ॥
ହେ ସୁମୁଖୀ! ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ଧର୍ମାତ୍ମା ସେହି ଫଳ ପାଏ। ଏବଂ ସେଠାରେ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିଜ ଧନର ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସେହି ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ।
Verse 71
शुभां गतिमवाप्नोति हुताश इव दीप्यते । उपवासं तु यः कृत्वा विप्रान्संतर्पयन्नेरः ॥ ७१ ॥
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଉପବାସ କରି ପରେ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତର୍ପିତ କରେ, ସେ ଶୁଭ ଗତି ପାଏ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।
Verse 72
स सौत्रामणियज्ञस्य फलमाप्नोति निश्वितम् । तत्र दीपप्रदानेन ज्ञानवत्स्फुरतींद्रियम् ॥ ७२ ॥
ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ସୌତ୍ରାମଣି ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ; ଏବଂ ସେଠାରେ ଦୀପଦାନ କଲେ ତାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ ସହ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।
Verse 73
प्राप्नोति धूपदानेन स्थानं रुद्रनिषेवितम् । वृषभं तरुणं सौम्यं चतुर्वत्सतरीयुतम् ॥ ७३ ॥
ଧୂପଦାନ କଲେ ସେ ରୁଦ୍ର-ନିଷେବିତ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏବଂ ଚାରି ବର୍ଷର ବଳ ଯୁକ୍ତ, ସୌମ୍ୟ ସ୍ୱଭାବର ତରୁଣ ବୃଷଭ ମଧ୍ୟ ପାଏ।
Verse 74
योंऽकयित्वा मोचयति स याति परमां गतिम् । पितृभिः सहितो मोक्षं गच्छत्येव न संशयः ॥ ७४ ॥
ଯେ (ଜୀବକୁ) ଚିହ୍ନିତ କରି ପରେ ମୁକ୍ତ କରେ, ସେ ପରମ ଗତିକୁ ଯାଏ। ପିତୃମାନଙ୍କ ସହିତ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 75
किमत्र बहुनोक्तेन धर्मादींस्तु प्रकुर्वतः । यच्छिवं तु समुद्दिश्य तदनंतफलं भवेत् ॥ ७५ ॥
ଏଠାରେ ଅଧିକ କହିବାର କଣ ଆବଶ୍ୟକ? ଯେ ଧର୍ମାଦି କର୍ମ କରେ, ସେ ଶିବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଯାହା କରେ, ତାହା ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଦେଇଥାଏ।
Verse 76
दशाश्वमेधिकं पुण्यं पुष्पदाने प्रकीर्तितम् । अग्निहोत्रफलं धृपे गन्धे भूदानजं फलम् ॥ ७६ ॥
ପୁଷ୍ପଦାନର ପୁଣ୍ୟ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମାନ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ଧୂପ ଅର୍ପଣେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଫଳ, ଗନ୍ଧ ଅର୍ପଣେ ଭୂଦାନଜ ଫଳ ମିଳେ।
Verse 77
मार्जने गोप्रदानस्य फलमत्र प्रकीर्तितम् । अनुलेपे दशगुणं माल्ये दशगुणं स्मृतम् ॥ ७७ ॥
ଏଠାରେ (ମନ୍ଦିର-ସ୍ଥଳ) ମାର୍ଜନ କରିବାର ଫଳ ଗୋଦାନ ଫଳ ସମାନ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ଅନୁଲେପେ ଦଶଗୁଣ, ମାଳ୍ୟ ଅର୍ପଣେ ମଧ୍ୟ ଦଶଗୁଣ ପୁଣ୍ୟ ସ୍ମୃତ।
Verse 78
गीते सहस्रगुणितं वाद्ये लक्षगुणं स्मृतम् । अविमुक्ते महादेवमर्चयंति स्तुवंति वै ॥ ७८ ॥
ଗୀତରେ ପୁଣ୍ୟ ସହସ୍ରଗୁଣିତ, ବାଦ୍ୟରେ ଲକ୍ଷଗୁଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ତେଣୁ ଅବିମୁକ୍ତ (କାଶୀ)ରେ ସେମାନେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।
Verse 79
सर्वपापविमुक्तास्ते स्वस्तिष्ठंत्यजरामराः । अविमुक्तं समासाद्य लिंगमर्चयते नरः ॥ ७९ ॥
ସେମାନେ ସର୍ବ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅଜରାମର ଭାବେ ରହନ୍ତି। ନର ଅବିମୁକ୍ତକୁ ପହଞ୍ଚି ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗର ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ।
Verse 80
कल्पकोटिशतैश्चापि तस्य नास्ति पुनर्भवः । अजरो ह्यमरश्चैव क्रीडेत्स भवसन्निधौ ॥ ८० ॥
କୋଟି କୋଟି କଳ୍ପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ସେ ଜରା–ମୃତ୍ୟୁରହିତ ହୋଇ ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦେ ବିହାର କରେ।
Verse 81
ये तु ध्यानं समासाद्य मुक्तात्मानः समाहिताः । संनियम्येंद्रियग्रामं जपंति शतरुद्रियम् ॥ ८१ ॥
କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ଧ୍ୟାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଅନ୍ତରେ ମୁକ୍ତ ଓ ସମାହିତ ହୁଅନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ରାମକୁ ସଂଯମ କରି—ଶତରୁଦ୍ରୀୟକୁ ଜପ କରନ୍ତି।
Verse 82
अविमुक्ते स्थिता नित्यं कृतार्थास्ते द्विजोत्तमा । एकाहमुपवासं यः करिष्यति यशस्विनि ॥ ८२ ॥
ହେ ଯଶସ୍ୱିନୀ! ଅବିମୁକ୍ତରେ ନିତ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ ସେଇ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ ସଦା କୃତାର୍ଥ। ଯେ ତାହାଁ ଏକ ଦିନ ଉପବାସ କରିବ, ସେ ସିଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 83
फलं वर्षशतस्येह लभते नात्र संशयः । अतः परं तु सायुज्यं गंगावरुणसंगमम् ॥ ८३ ॥
ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ଶତବର୍ଷର ଫଳ ମିଳେ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତାହାପରେ ଗଙ୍ଗା–ବରୁଣ ସଙ୍ଗମର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସାୟୁଜ୍ୟ (ଏକତ୍ୱ) ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 84
श्रवणद्वादशीयोगो बुधवारे यदा भवेत् । तदा तस्मिन्नरः स्नात्वा संनिहत्याफलं लभेत् ॥ ८४ ॥
ଶ୍ରବଣ–ଦ୍ୱାଦଶୀ ଯୋଗ ଯେତେବେଳେ ବୁଧବାରେ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେଇ ଅବସରରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ସନ୍ନିହତି ବ୍ରତ/କର୍ମର ଫଳ ପାଏ।
Verse 85
श्राद्धं करोति यस्तत्र तस्मिन्काले शुभानने । तारयित्वा पितॄन्सर्वान्विष्णुलोकं स गच्छति ॥ ८५ ॥
ହେ ଶୁଭାନନେ! ଯେ ଲୋକ ସେଠାରେ ସେହି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାଳରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତାରି ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 86
वरणास्योस्तु जाह्नव्याः संगमे लोकविश्रुते । दत्वाश्वं च विधानेन स भूयोऽपि न जायते ॥ ८६ ॥
ଲୋକବିଶ୍ରୁତ ବରଣା ଓ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା)ଙ୍କ ସଙ୍ଗମରେ ଯେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଶ୍ୱଦାନ କରେ, ସେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଉନାହିଁ।
Verse 87
यस्तत्र संगमेशानमर्चयेद्भक्तिमान्नरः । स साक्षाद्देवदेवेशो निग्रहानुग्रहे क्षमः ॥ ८७ ॥
ଯେ ଭକ୍ତିମାନ ନର ସେଠାରେ ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ, ସେ ଦୁଷ୍ଟନିଗ୍ରହ ଓ ଅନୁଗ୍ରହଦାନରେ ଦେବଦେବେଶ୍ୱର ସମାନ ସମର୍ଥ ହୁଏ।
Verse 88
देवेश्वरस्य पूर्वेण स्वयं तिष्ठति केशवः । केशवस्य च पूर्वेण विश्रुतः संगमेश्वरः ॥ ८८ ॥
ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂର୍ବଦିଗରେ ସ୍ୱୟଂ କେଶବ ଅବସ୍ଥିତ; ଏବଂ କେଶବଙ୍କ ପୂର୍ବଦିଗରେ ବିଶ୍ରୁତ ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି।
Verse 89
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनी वसुसंवादे काशीमाहात्म्यं नामाष्टचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४८ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ ମୋହିନୀ–ବସୁ ସଂବାଦାନ୍ତର୍ଗତ ‘କାଶୀମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ନାମକ ଅଷ୍ଟଚତ୍ୱାରିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Because the text states it is never abandoned and never loses its sanctity at any time; therefore it is remembered as Avimukta, the kṣetra that remains perpetually held by the Lord’s presence and thus uniquely reliable for mokṣa.
It teaches that at the time of death in Avimukta, Śiva (with Rudras/deity-guardians) grants liberation by bestowing an ear-whispered mantra for japa, cutting off karmic continuity so the dying person does not return to saṃsāra and does not fall into hell.
It repeatedly claims that the greatness of Avimukta annuls even brahma-hatyā and other mahāpātakas; entry into the kṣetra reduces inauspicious deeds to ashes, emphasizing the kṣetra’s exceptional purificatory status.
Maṇikarṇikā is identified as the paramount tīrtha and yogapīṭha/śmaśāna, the constant abode of Śiva (Dhūrjaṭi), where liberation is declared accessible even for the fallen, and where bathing, gifts, and rites yield extraordinarily amplified merit.
Dwelling in the kṣetra, month-long restraint/fasting (linked to a Great Pāśupata observance), śrāddha and piṇḍa offerings for Pitṛs, dāna to Veda-knowing brāhmaṇas, lamp and incense offerings, sweeping and smearing sacred ground, singing and music, and Śatarudrīya japa are all presented as highly efficacious.