ବସୁ–ମୋହିନୀ ସମ୍ବାଦରେ, ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଥିବା ପାପନାଶକ କଥା ପରେ ମୋହିନୀ କାମାକ୍ଷା-ପୂଜାର ଫଳ ପଚାରେ। ବସୁ ପୂର୍ବ ସମୁଦ୍ରତଟ ଅଞ୍ଚଳରେ କାମାକ୍ଷାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଦେଖାଇ ବ୍ରତସଦୃଶ ପଦ୍ଧତି କହେ—ନିୟମିତ ଆହାର, ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ପୂଜା ଓ ଏକ ରାତି ବାସ; ତାହାରେ ଦର୍ଶନ ମିଳେ। ଦେବୀ ଭୟଙ୍କର ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ଅଚଳ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧିର ମାପଦଣ୍ଡ, ଭୟ ଓ ଚଞ୍ଚଳତା ବାଧା। ପରେ ପାର୍ବତୀପୁତ୍ର ସିଦ୍ଧନାଥଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା—କଳିଯୁଗରେ ସାଧାରଣତଃ ଗୁପ୍ତ, କିନ୍ତୁ କଳିର ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ମାୟା–ଉପାୟରେ ଲୋକଙ୍କୁ ବଶ କରି କଳିର ତ୍ରିବିଧ ଗତିକୁ ତୀବ୍ର କରିବେ। ସିଦ୍ଧେଶଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଏକ ବର୍ଷ ନିରନ୍ତର କାମାକ୍ଷାଙ୍କ ଆରାଧନା କଲେ ସ୍ୱପ୍ନଦର୍ଶନ, ସିଦ୍ଧି ଓ ଲୋକଭ୍ରମଣାଦି ବର ମିଳେ। ତାପରେ ମତ୍ସ୍ୟନାଥ କଥା—ସମୁଦ୍ରେ ଫେଙ୍କା ଶିଶୁ ମାଛ ଗିଳିଲା; ଶିବଙ୍କ ପରତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ (ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ହୋଇ ଉମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ନାଥ’ ଭାବେ ଗ୍ରହୀତ। ଶେଷରେ ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣରେ ପବିତ୍ରତା, ଇଷ୍ଟଫଳ ଓ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତିର ପ୍ରଶଂସା ଅଛି।
Verse 1
अथ सिद्धनाथचरित्रसहितं कामाक्षा माहात्म्यं प्रारभ्यते । मोहिन्युवाच । श्रुतं कामोदकाख्यानं पापघ्नं पुण्यदं नृणाम् । सांप्रतं श्रोतुमिच्छामि कामाक्षायाः फलं द्विज ॥ १ ॥
ଏବେ ସିଦ୍ଧନାଥ-ଚରିତ୍ର ସହିତ କାମାକ୍ଷା-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ମୋହିନୀ କହିଲେ—ମୁଁ ‘କାମୋଦକ’ ଆଖ୍ୟାନ ଶୁଣିଛି, ଯାହା ପାପନାଶକ ଓ ନରମାନଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ। ଏବେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, କାମାକ୍ଷାର ଫଳ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 2
वसुरुवाच । कामाक्षा परमा देवी पूर्वस्यां दिशि संस्थिता । सागरानूपतटगा कलौ सिद्धिप्रदा नृणाम् ॥ २ ॥
ବସୁ କହିଲେ—କାମାକ୍ଷା ପରମା ଦେବୀ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସାଗରତଟ ଓ ଅନୂପତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, କଳିଯୁଗରେ ନରମାନଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 3
यस्तत्र गत्वा कामाक्षां संपूज्य नियताशनः । तिष्ठेदेकां निशां भद्रे स पश्येत्तां दृढासनः ॥ ३ ॥
ଯେ ସେଠାକୁ ଯାଇ କାମାକ୍ଷୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରେ, ନିୟତ ଆହାର ରଖି ହେ ଭଦ୍ରେ, ଏକ ରାତି ଦୃଢ଼ ଆସନରେ ରହେ—ସେ ଦେବୀଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ପାଏ।
Verse 4
सा देवी भीमरूपेण याति संदर्शनं नृणाम् । तां दृष्ट्वा न चलेद्यो वै स सिद्धिं वांछितां लभेत् ॥ ४ ॥
ସେଇ ଦେବୀ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଯେ ଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଇଚ୍ଛିତ ସିଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 5
यस्तु दृष्ट्वा सुरेशानीं कामाक्षां भीमरूपिणीम् । आसनाच्चलितः सद्यः स विक्षिप्तो भवेद्ध्रुवम् ॥ ५ ॥
ସୁରେଶାନୀ କାମାକ୍ଷୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ଦେଖି ଯେ ତୁରନ୍ତ ଆସନରୁ ଉଠିଯାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଚିତ୍ତବିକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ।
Verse 6
तत्रास्ते पार्वतीपुत्रः सिद्धनाथो वरानने । उग्रे तपसि लोकैः स प्रेक्ष्यते न कदाचन ॥ ६ ॥
ହେ ଵରାନନେ, ସେଠାରେ ପାର୍ବତୀପୁତ୍ର ସିଦ୍ଧନାଥ ବସନ୍ତି। ସେ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ଥିବାରୁ ସାଧାରଣ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ କେବେ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 7
कृतत्रेताद्वापरेषु प्रत्यक्षं दृश्यतेऽखिलैः । कलावंतर्हितस्तिष्ठेद्यावत्पादः कलेर्व्रजेत् ॥ ७ ॥
କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦିଶେ; କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ ଏହା ଅନ୍ତର୍ହିତ ରହେ—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଳିର ଶେଷ ପାଦ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ନ ହୁଏ।
Verse 8
कलेः पादे गते चैकस्मिन्घोरे च धरातले । स वै प्रत्यक्षतां प्राप्य साधयेदखिलं जनम् ॥ ८ ॥
କଳିର ଗୋଟିଏ ପାଦ ପ୍ରବେଶ କରି ପୃଥିବୀ ଘୋର ହେଲେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇ ସମଗ୍ର ଜନକୁ ବଶ କରେ।
Verse 9
मोहिनाद्यैरुपायैस्तु म्लेच्छप्रायाञ्जनांस्तदा । कृत्वा वशे महाभागे गमयेत्त्रिपदं कलेः ॥ ९ ॥
ତେବେ, ହେ ମହାଭାଗ, ମୋହ ଆଦି ଉପାୟରେ ମ୍ଲେଚ୍ଛ-ପ୍ରାୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବଶ କରି କଳିର ତ୍ରିପଦ ଗତିରେ ନେଇଯାଏ।
Verse 10
यस्तत्र गत्वा सिद्धेशं भक्तिभावसमन्वितः । चिंतयेद्वर्षमात्रं तु कामाक्षां नित्यदार्चयन् ॥ १० ॥
ଯେ ତଥାକୁ ଯାଇ ଭକ୍ତିଭାବ ସହିତ ସିଦ୍ଧେଶଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରେ ଏବଂ କାମାକ୍ଷାଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଏକ ବର୍ଷ ପୂଜା କରେ, ସେ ସେହି ସାଧନାର ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ପାଏ।
Verse 11
स लभेद्दर्शनं स्वप्ने दर्शनांते समाहितः । सूचितां तेन सिद्धिं स लब्ध्वा सिद्धो भवेद्भुवि ॥ ११ ॥
ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦର୍ଶନ ପାଏ; ଦର୍ଶନ ଶେଷେ ମନକୁ ସମାହିତ କରି, ତାହାରେ ସୂଚିତ ସିଦ୍ଧି ପାଇ ପୃଥିବୀରେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 12
विचरेत्सर्वलोकानां कामनाः पूरयञ्शुभे । त्रिलोक्यां यानि वस्तूनि तानि संकर्षयेद्वरात् ॥ १२ ॥
ହେ ଶୁଭେ, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବିଚରି ଲୋକମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; ତ୍ରିଲୋକରେ ଯାହା କିଛି ବସ୍ତୁ ଅଛି, ବରର ପ୍ରଭାବରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ପାଖକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ।
Verse 13
स मत्स्यनाथः किल तत्र संस्थो विज्ञानपारंगम एव भद्रे । चचार लोकाभिमतं वितन्वंस्तपोऽतिघोरं न च याति दृष्टिम् ॥ १३ ॥
ହେ ଭଦ୍ରେ! ସେଠାରେ ମତ୍ସ୍ୟନାଥ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଉଚ୍ଚ ବିଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଲୋକମାନଙ୍କ ଅଭିମତ ପୂରଣ କରି ଚରିଥିଲେ, ତଥାପି ଅତିଘୋର ତପ କରି ସାଧାରଣ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆସୁନଥିଲେ।
Verse 14
युगान्यनेकानि पुरा भ्रमित्वा लोकान्समग्रानहतेष्टगत्या । तपस्थितोऽद्यास्ति महानुभावो न कालवेगेन शुभेऽभिभूतः ॥ १४ ॥
ହେ ଶୁଭେ! ସେ ମହାନୁଭାବ ପୂର୍ବେ ଅନେକ ଯୁଗ ଧରି ସମଗ୍ର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅବାଧ, ଇଷ୍ଟଗତିରେ ଭ୍ରମଣ କରି, ଆଜି ତପରେ ସ୍ଥିତ; କାଳର ବେଗ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅଭିଭୂତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେ ଶୁଭତାରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 15
गंडांतजातस्तु पुराभवेऽभूद्द्विजस्य कस्यापि सुतः सुभद्रे । स जातमात्रः किल पुष्कराख्ये द्वीपेऽस्य पित्रा ह्युदधौ विसृष्टः ॥ १५ ॥
ହେ ସୁଭଦ୍ରେ! ପୂର୍ବକାଳରେ ଗଣ୍ଡାନ୍ତ ସନ୍ଧିରେ କୌଣସି ଦ୍ୱିଜର ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଥିଲା। ଜନ୍ମମାତ୍ରେ, କୁହାଯାଏ, ପୁଷ୍କର ନାମକ ଦ୍ୱୀପରେ ତାଙ୍କ ପିତା ତାକୁ ସମୁଦ୍ରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
Verse 16
प्रक्षिप्तमात्रं किल तत्र बालं मत्स्योऽग्रसीत्कोऽपि विधेर्नियोगात् । तत्र स्थितोऽनेकयुगानि सोऽभूत्कालस्य गत्या ह्यजरामरांगः ॥ १६ ॥
ସେଠାରେ ଜଳରେ ଛାଡ଼ିବାମାତ୍ରେ, ବିଧିର ନିୟୋଗରେ, କୌଣସି ମାଛ ସେଇ ଶିଶୁକୁ ଗିଳିଗଲା। ତାହାର ଭିତରେ ଅନେକ ଯୁଗ ରହି, କାଳର ଗତିରେ ସେ ଜରା-ମରଣରହିତ ଦେହ ପାଇଲା।
Verse 17
ततः कदाचित्प्रियया प्रदिष्टो महेश्वरः सार्द्धमगप्रसूत्या । तत्त्वोपदेशाय जगाम भद्रे स लोकलोकाच लमप्रमेयः ॥ १७ ॥
ତାପରେ କେବେ ଗୋଟିଏ ସମୟରେ, ପ୍ରିୟାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ମହେଶ୍ୱର ପର୍ବତଜା କନ୍ୟା ସହ—ହେ ଭଦ୍ରେ—ତତ୍ତ୍ୱୋପଦେଶ ଦେବାକୁ ଗଲେ; ସେ ଅପ୍ରମେୟ ପ୍ରଭୁ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 18
तत्सौम्यश्रृंगे मणिभिः प्रदीप्ते स्थित्वा क्षणार्द्धं हरिमग्नचेताः । देवीमुमां संप्रतिबोध्य शक्त्या तालत्रयेणाप्यभिभूय सत्त्वान् ॥ १८ ॥
ମଣିରେ ଦୀପ୍ତ ସେ ସୁମଧୁର ଶୃଙ୍ଗରେ ସେ ଅର୍ଧକ୍ଷଣ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ହରିରେ ଲୀନଚିତ୍ତ ହେଲେ। ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦେବୀ ଉମାଙ୍କୁ ପ୍ରବୋଧିତ କରି, ତିନି ତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଭିଭୂତ କରି ସେ ପ୍ରବଳ ହେଲେ।
Verse 19
उवाच तत्त्वं सुरहस्यभूतं यद्द्वादशार्णार्थनिजस्वरूपम् । ततस्तु सा शैलसुता महेशं मारांतक यावदभिप्रणम्य ॥ १९ ॥
ତାହାପରେ ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ରହସ୍ୟ ଥିବା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ କହିଲେ—ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ନିହିତ ନିଜ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ। ତାପରେ ଶୈଳସୁତା ପାର୍ବତୀ ମାରାନ୍ତକ ମହେଶଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଣାମ କରି ଶ୍ରବଣ କଲେ।
Verse 20
अज्ञाय तत्त्वं समवस्थिताऽभूत्तावत्स मत्स्यस्तु महार्णवस्थः । द्रुतं समुत्प्लुत्य जगाम श्रृंगं यो विप्रबालो ह्युदरे स्थितोऽस्य स तत्त्वसिद्धोऽखिलबंधमुक्तः ॥ २० ॥
ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣାପଡ଼ିବା ସହିତ ସେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥିତ ହେଲେ। ତାପରେ ମହାସମୁଦ୍ରରେ ଥିବା ସେ ମାଛ ଶୀଘ୍ର ଲାଫି ଶୃଙ୍ଗକୁ ଗଲା। ତାହାର ଉଦରରେ ଥିବା ବିପ୍ରବାଳକ ତତ୍ତ୍ୱସିଦ୍ଧ ହୋଇ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲା।
Verse 21
निर्गम्य मत्स्योदरतः शुभास्ये नमः प्रचक्रे भवयोः पुरस्तात् । विज्ञाततत्त्वोऽपि महेश्वरस्तं पप्रच्छ तद्गर्भगतेर्निदानम् ॥ २१ ॥
ଶୁଭମୁଖ ସେ ମାଛର ଉଦରରୁ ବାହାରି ଦୁଇ ଭବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନମସ୍କାର କଲା। ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ମହେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ—ସେ କାହିଁକି ଗର୍ଭରେ (ମାଛ ଭିତରେ) ପ୍ରବେଶ କଲା—ତାହାର କାରଣ ପଚାରିଲେ।
Verse 22
स वर्णयामास यथार्थमेव तयोः पुरः सर्वमपि प्रवृत्तम् । आकर्ण्य तद्वृत्तमनुप्रसन्ना सोमा महेशानुमतिं च कृत्वा ॥ २२ ॥
ସେ ଦୁହେଁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯାହା ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ସବୁକିଛି ଯଥାର୍ଥଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲା। ସେହି ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି ସୋମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ମହେଶଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ଯଥୋଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
Verse 23
तं कल्पयामास सुतं शुभांगे सोत्संग आस्थाप्य चुचुंब वक्त्रम् । सुतो ममायं किल मत्स्यनाथो विज्ञाततत्त्वोऽखिलसिद्धनाथः ॥ २३ ॥
ସେଇ ଶୁଭାଙ୍ଗିନୀ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ପୁତ୍ର ଭାବେ କଳ୍ପନା କରି କୋଳେ ବସାଇ ମୁଖକୁ ଚୁମ୍ବନ କଲା। ସେ କହିଲା—“ଏହି ମୋ ପୁତ୍ର—ମତ୍ସ୍ୟନାଥ; ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧଙ୍କ ନାଥ।”
Verse 24
निजेच्छया संप्रति यातु लोकान्कीर्तिं वितन्वन्सुखमावयोश्च । ततः प्रभृत्येष सुतोंऽबिकाया लोकान्समग्रान्प्रविहृत्य कामम् ॥ २४ ॥
ଏବେ ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଯାଉ, କୀର୍ତ୍ତି ବିସ୍ତାର କରୁ, ଏବଂ ଆମ ଦୁହଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଉ। ତାହାପରେ ଅମ୍ବିକାଙ୍କ ଏହି ପୁତ୍ର ସମଗ୍ର ଲୋକରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ବିହାର କଲା।
Verse 25
तत्सिद्धपीठं समवाप्य तत्र तपस्युपादिष्ट इवास्थितोऽस्ति । तं सिद्धनाथं मनसा विचिंत्य नरो भवेत्सिद्धसमस्तकामः ॥ २५ ॥
ସେଇ ସିଦ୍ଧପୀଠକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ମଣିଷ ସେଠାରେ ତପସ୍ୟାର ଉପଦେଶ ପାଇଥିବା ପରି ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ। ସେଇ ସିଦ୍ଧନାଥଙ୍କୁ ମନେ ଧ୍ୟାନ କଲେ ମଣିଷ ସମସ୍ତ କାମନାରେ ସିଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 26
संप्राप्य विद्यां निजवाक्यवाहे निमज्जयेत्पंडितवर्गजातम् । एतां कथां तस्य जगत्पवित्रां श्रृणोति यः कर्णपथप्रयाताम् ॥ २६ ॥
ବିଦ୍ୟା ପ୍ରାପ୍ତ କରି ନିଜ ବାକ୍ୟ-ପ୍ରବାହରେ ପଣ୍ଡିତମଣ୍ଡଳୀକୁ ନିମଜ୍ଜିତ କରିବା ଉଚିତ। କାନର ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଏହି ଜଗତ୍-ପବିତ୍ର କଥା ଯେ ଶୁଣେ, ସେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏ।
Verse 27
स चाभिकामं समवाप्य भूमौ स्वर्गं प्रयात्येव सुरार्चितांघ्रिः । एतन्मया ते कथितं सुनेत्रे श्रीसिद्धनाथस्य चरित्रयुक्तम् । कामाक्षमाहात्म्यमघघ्नमाद्यं भूयोऽपि किं ते प्रवदामि भद्रे ॥ २७ ॥
ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ପାଦକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜନ୍ତି, ସେ ଭୂମିରେ ଅଭୀଷ୍ଟ ଲାଭ କରି ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ। ହେ ସୁନେତ୍ରେ, ଶ୍ରୀସିଦ୍ଧନାଥଙ୍କ ଚରିତ ସହିତ ପାପହର, ଆଦ୍ୟ କାମାକ୍ଷୀଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି; ହେ ଭଦ୍ରେ, ଆଉ କ’ଣ କହିବି?
Verse 28
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे सिद्धनाथचरित्रयुक्तं कामाक्षामाहात्म्यं । नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ६९ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟପୁରାଣର ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନର ଉତ୍ତରଭାଗରେ ବସୁ–ମୋହିନୀ ସମ୍ବାଦମଧ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧନାଥ-ଚରିତ୍ରସହିତ ‘କାମାକ୍ଷା-ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ନାମକ ଏକୋଣସତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା ॥ ୬୯ ॥
The chapter frames darśana as a test of inner stability: the ugra (awe-inspiring) manifestation reveals the devotee’s steadiness (dhairya). Remaining unwavered signifies fitness for siddhi, while immediate agitation and rising in fear indicate mental unsteadiness that blocks the intended spiritual accomplishment.
The text specifies going to the tirtha, duly worshipping Kāmākṣā with regulated food (niyata-āhāra), and staying for a single night with steadfastness for direct vision; it also describes an advanced regimen of continual worship for a full year alongside contemplation of Siddheśa (Siddhanātha), culminating in dream-vision and confirmed success.
It links the site’s siddha-power to an authoritative puranic backstory: Matsyanātha’s extraordinary survival and liberation follow Śiva’s transmission of secret truth (connected to the twelve-syllabled mantra), and Umā’s adoption of him as ‘lord of siddhas’ validates the tirtha as a Siddhapīṭha where contemplation of Siddhanātha yields desired aims.