ବସିଷ୍ଠ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ରାଣୀ ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ରାଜା ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି, ପୁତ୍ରତ୍ୟାଗ ଭଳି ଅସହ୍ୟ ମୂଲ୍ୟ ଦେବାକୁ ପଡିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିବା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର; ଧର୍ମତ୍ୟାଗ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିପତ୍ତିଠାରୁ ବଡ଼ ଅନର୍ଥ। ଏଠାରେ ‘ନିକଷ’ (କସୋଟି) ଭାବ ଗାଢ଼ ହୁଏ—ବ୍ରତ ପରୀକ୍ଷା ହେଲେ ହରି (ହୃଷୀକେଶ) ଫଳ ଦିଅନ୍ତି, ସତ୍ୟସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଆସୁଥିବା ଆପଦା ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତେ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ସୁପୁତ୍ର, ଗଙ୍ଗାଜଳ, ବୈଷ୍ଣବ ଦୀକ୍ଷା, ହରିପୂଜା, ମାଘକୃତ୍ୟ ଭଳି ଦୁର୍ଲଭ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଧନକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ମୋହିନୀ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି—ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କେବଳ ହରିଦିନେ ରାଜା ଭୋଜନ କରୁନ୍ତୁ, ପୁତ୍ରବଧ ନୁହେଁ। ତାପରେ ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ଆଗକୁ ଆସି ଖଡ଼୍ଗ ଅର୍ପଣ କରି ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣରେ ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତି—ଆତ୍ମତ୍ୟାଗ ପିତାଙ୍କ ସତ୍ୟରକ୍ଷାର ଧର୍ମ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ଦାୟକ। ଶେଷରେ ସତ୍ୟକୁ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଓ କୀର୍ତ୍ତିଦାୟକ ବୋଲି ମହିମା କରାଯାଏ; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତର ପଥରେ ବାଧା ଭାବେ ଦେଖା ପଡ଼ିପାରନ୍ତି।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । संध्यावली ततः पादौ भर्तुः संगृह्य भूपते । उवाच वचनं देवी धर्मां गदविनाशनम् ॥ १ ॥
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ତାପରେ, ହେ ରାଜନ୍, ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ନିଜ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଚରଣ ଧରି ଧର୍ମମୟ, ଶୋକ-ବ୍ୟଥା ନାଶକ ବଚନ କହିଲା।
Verse 2
बहुधाप्यनुशिष्टेयं मया भूप यथा त्वया । मोहिन्या मोहरूपाया नान्यत्संरोचतेऽधुना ॥ २ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ଯେପରି ପଚାରିଛ, ସେପରି ମୁଁ ବହୁବାର ଉପଦେଶ ଦେଇଛି; ତଥାପି ମୋହରୂପା ମୋହିନୀର ପ୍ରଭାବରେ ଏବେ ତୁମକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ରୁଚେ ନାହିଁ।
Verse 3
भोजनं वासरे विष्णोर्वधं वा तनयस्य वै । धर्मत्यागाद्वरं नाथ पुत्रस्य विनिपातनम् ॥ ३ ॥
ହେ ନାଥ! ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନରେ ଭୋଜନ କରିବା କିମ୍ବା ନିଜ ପୁତ୍ରବଧ ମଧ୍ୟ—ଧର୍ମତ୍ୟାଗଠାରୁ ଶ୍ରେୟ; ଧର୍ମ ପରିତ୍ୟାଗଠାରୁ ପୁତ୍ରର ପତନ ଭଲ।
Verse 4
यादृशी हि जनन्यास्तु पीडा भवति भूपते । पुत्रस्योत्पादने तीव्रातादृशी न भवेत्पितुः ॥ ४ ॥
ହେ ଭୂପତେ! ପୁତ୍ର ଜନ୍ମଦାନ ସମୟରେ ଜନନୀ ଯେ ତୀବ୍ର ପୀଡା ସହେ, ସେପରି ପୀଡା ପିତାଙ୍କୁ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 5
गर्भसंधारणे राजन् खेदः स्नेहोऽधिको यथा । मातुर्भवति भूपाल तथा नहि भवेत्पितुः ॥ ५ ॥
ହେ ରାଜନ! ଗର୍ଭଧାରଣରେ ମାତାଙ୍କର ଯେପରି ଅଧିକ କ୍ଲେଶ ଓ ଗଭୀର ସ୍ନେହ ହୁଏ, ହେ ଭୂପାଳ, ପିତାଙ୍କର ସେପରି ନୁହେଁ।
Verse 6
बीजनिर्वाषकः प्रोक्तः पिता राजेंद्र भूतले । जननी धारिणी क्लिष्टा वर्द्धने पालनेऽधिका ॥ ६ ॥
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଭୂମିରେ ପିତାକୁ କେବଳ ବୀଜଦାତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଜନନୀ—ଯିଏ ଗର୍ଭ ଧାରଣ କରି କ୍ଲେଶ ସହେ—ବର୍ଦ୍ଧନ ଓ ପାଳନ-ରକ୍ଷଣରେ ଅଧିକ ମହାନ।
Verse 7
पितुः शतगुणः स्नेहो मातुः पुत्रे प्रवर्तते । स्नेहाधिक्यं तु संप्रेक्ष्य मातरं महतीं विदुः ॥ ७ ॥
ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ମାତାଙ୍କ ସ୍ନେହ ପିତାଙ୍କ ସ୍ନେହଠାରୁ ଶତଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅପାର ସ୍ନେହ ଦେଖି ବିଦ୍ୱାନମାନେ ମାତାଙ୍କୁ ପରମ ବନ୍ଦନୀୟା ମନନ୍ତି।
Verse 8
साहं जाता गतस्नेहा परलोकजिगीषया । पुत्रस्य नृपशार्दूल सत्यवाक्यस्य पालनात् ॥ ८ ॥
ହେ ନୃପଶାର୍ଦୂଳ! ପୁତ୍ର କହିଥିବା ସତ୍ୟବାକ୍ୟ ପାଳନ କରି ମୁଁ ସ୍ନେହ ତ୍ୟାଗ କରି ପରଲୋକ-ଲାଭ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କଲି।
Verse 9
व्यापादय सुतं भूप स्नेहं त्यक्त्वा सुदूरतः । मा सत्यलंघनं कार्षीः शापितोऽसि मयात्मना ॥ ९ ॥
ହେ ଭୂପ! ସ୍ନେହକୁ ଦୂରେ ତ୍ୟାଗ କରି ପୁତ୍ରକୁ ବଧ କର; ସତ୍ୟ ଲଂଘନ କରନି—ମୋ ଆତ୍ମଶାପରେ ତୁମେ ଶାପିତ।
Verse 10
निकषेषु ह्यषीकेशो भविष्यति फलप्रदः । यस्मिंश्चीर्णे रुजा देहे नाल्पापि नृप जायते ॥ १० ॥
ଏହି ନିକଷମାନଙ୍କରେ ହୃଷୀକେଶ ନିଶ୍ଚୟ ଫଳଦାତା ହେବେ; ହେ ନୃପ! ଏହା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଲେ ଦେହରେ ଅଳ୍ପ ପୀଡା ମଧ୍ୟ ହୁଏନି।
Verse 11
अधर्मान्मानवोऽवश्यं स्वर्गभ्रष्टो न संशयः । प्राणानादाय पुत्रं वा सर्वस्वं वा महीपते ॥ ११ ॥
ଅଧର୍ମରୁ ମାନବ ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତିତ ହୁଏ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ପ୍ରାଣ ନେଲେ କି, ପୁତ୍ରକୁ କି, ସର୍ବସ୍ୱକୁ କି, ହେ ମହୀପତେ!
Verse 12
यश्चानुवर्तते दैवं स पुमान् गीयते महान् । ता आपदोऽपि भूपाल धन्या याः सत्यकारिकाः ॥ १२ ॥
ଯେ ଦୈବବିଧାନକୁ ଅନୁସରେ ସେ ମହାନ୍ ବୋଲି ଗାୟନ ହୁଏ; ହେ ଭୂପାଳ! ସତ୍ୟ ସ୍ଥାପନର କାରଣ ହେଉଥିବା ଆପଦାମାନେ ମଧ୍ୟ ଧନ୍ୟ।
Verse 13
सत्तयसंरक्षणार्थत्वान्नृणां स्युर्मोक्षदायिकाः । कीर्तिसंस्तरणार्थाय कर्त्तव्यं मनुजैः सदा ॥ १३ ॥
ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ କୁଶଳର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏହି ଧର୍ମାଚରଣ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ହୁଏ। ତେଣୁ ସୁକୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରସାର ପାଇଁ ସଦା ଏହା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
कर्म भूपाल शास्त्रोक्तं स्नेहद्वेषविवर्जितम् । तदलं परितापेन सत्यं पालय भूपते ॥ १४ ॥
ହେ ଭୂପାଳ, ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ କର୍ମ ସ୍ନେହ-ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି କର। ଏଥିପାଇଁ ଆତ୍ମତାପ ନ କର; ହେ ଭୂପତେ, ସତ୍ୟ ପାଳନ କର।
Verse 15
सत्यस्य पालनाद्राजन्विष्णुदेहेन युज्यते । देवैरुत्पादिता ह्येषा निकषा ते विमोहिनी ॥ १५ ॥
ହେ ରାଜନ, ସତ୍ୟ ପାଳନ କଲେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହସ୍ୱରୂପ ସହ ଯୋଗ ହୁଏ। ଦେବମାନେ ଏହି ପରୀକ୍ଷା-ନିକଷ ଗଢ଼ିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତୁମ ପାଇଁ ଏହା ମୋହଜାଳ ହୋଇପାରେ।
Verse 16
मन्ये भूपाल सा पत्न्या कृता तां त्वं न बुध्यसे । पुत्रव्यपादनाद्देवा भविष्यंति ह्यवाङ्मुखाः ॥ १६ ॥
ହେ ଭୂପାଳ, ମୋ ମତରେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମ ପତ୍ନୀ କରିଛି, ତୁମେ ତାହା ବୁଝୁନାହ। ପୁତ୍ରବଧ ହେତୁ ଦେବମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ବିମୁଖ ହେବେ।
Verse 17
तेषां दत्वा पदं मूर्ध्नि यास्यसे परमं पदम् । विष्णोरुद्वहतां भक्तिं देवताः परिपंथिनः ॥ १७ ॥
ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଦ ଦେଇ ତୁମେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ। ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ବହନ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ପଥରେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 18
भविष्यत्यंधता लोके तदेव प्रकटीकृतम् । विरुद्धा विबुधा भूप सेश्वरास्तव चेष्टितैः ॥ १८ ॥
ଲୋକରେ ଅନ୍ଧତା ଉଦ୍ଭବିବ—ଏହା ଏବେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି। ହେ ରାଜନ୍, ତୁମ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଈଶ୍ୱରସହିତ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପ୍ରତି ବିରୋଧୀ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 19
मोक्षमार्गप्रभेत्तारस्तव निश्चया लोपकाः । स त्वं भूप दृढो भूत्वा घातयस्व सुतं प्रियम् ॥ १९ ॥
ମୋକ୍ଷମାର୍ଗକୁ ଭେଦି ଖୋଲିବା ଲୋକମାନେ ତୁମ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ରୋକାଯାଉଛନ୍ତି। ତେଣୁ ହେ ରାଜନ୍, ଦୃଢ଼ ହୋଇ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ଘାତ କରାଅ।
Verse 20
मोहिन्याः कुरु वाक्यं तु आत्मनः सत्यपालनात् ॥ २० ॥
ଏହେତୁ ମୋହିନୀଙ୍କ ବାକ୍ୟ ପାଳନ କର; ଏହା ତୁମ ନିଜ ସତ୍ୟପାଳନ-ଧର୍ମ ସହ ସମଞ୍ଜସ।
Verse 21
लुप्तेऽपि वाक्ये भविता नृपेश पापं समं ब्रह्मवधेन घोरम् । तंतासि लोके शमनस्य भूप यशःप्रणाशो भविता धरायाम् ॥ २१ ॥
ହେ ନୃପେଶ, କହିଥିବା ବାକ୍ୟ ଲୁପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ସମ ଘୋର ପାପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ। ହେ ଭୂପ, ତୁମେ ଲୋକରେ ଯମଦଣ୍ଡର ଅଧୀନ ହେବ ଏବଂ ଧରାରେ ତୁମ ଯଶ ନଶ୍ଟ ହେବ।
Verse 22
वसिष्ठ उवाच । भार्याया वचनं श्रुत्वा राजा रुक्मांगदस्तदा । संध्यावलीमुवाचेदं मोहिन्याः सन्निधौ नृप ॥ २२ ॥
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଭାର୍ଯ୍ୟାର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ରାଜା ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ସେତେବେଳେ, ହେ ରାଜନ୍, ମୋହିନୀଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
Verse 23
पुत्रहत्या महाहत्या ब्रह्महत्याधिका प्रिये । घातयित्वा सुतं लोके का गतिर्म्मे भविष्यति ॥ २३ ॥
ପ୍ରିୟେ, ପୁତ୍ରହତ୍ୟା ମହାପାପ—ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ। ଏହି ଲୋକରେ ମୁଁ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ହତ୍ୟା କଲେ ମୋର କି ଗତି ହେବ?
Verse 24
क्व गतो मंदरं शैलं क्व प्राप्ता मोहिनी मया । धर्मांगदविनाशाय देवि कालप्रिया त्वियम् ॥ २४ ॥
ମନ୍ଦର ପର୍ବତ କେଉଁଠି ଗଲା, ଏହି ମୋହିନୀକୁ ମୁଁ କେଉଁଠୁ ପାଇଲି? ହେ ଦେବୀ, କାଳପ୍ରିୟା ଏହି ନାରୀ ଧର୍ମର ଅଙ୍ଗବିନାଶ ପାଇଁ ହିଁ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି।
Verse 25
धर्मज्ञं विनयोपेतं प्रजारंजनकारकम् । अप्रजं च सुतं हत्वा का गतिर्मे भविष्याति ॥ २५ ॥
ଧର୍ମଜ୍ଞ, ବିନୟସମ୍ପନ୍ନ ଓ ପ୍ରଜାକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରୁଥିବା—ଯଦିଓ ସେ ନିଃସନ୍ତାନ—ଏମିତି ପୁତ୍ରକୁ ହତ୍ୟା କରି ଏବେ ମୋର କି ଗତି ହେବ?
Verse 26
कुपुत्रस्यापि हननाद्देवि दुःखं भवेत्पितुः ॥ २६ ॥
ହେ ଦେବୀ, କୁପୁତ୍ରକୁ ହତ୍ୟା କଲେ ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ହିଁ ହୁଏ।
Verse 27
किं पुनर्द्धर्मशीलस्य गुरुसेवाविधायिनः । जम्बूद्वीपमिदं भुक्तं मया तु वरवर्णिनि ॥ २७ ॥
ତେବେ ଧର୍ମଶୀଳ ଓ ଗୁରୁସେବାକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆଉ କ’ଣ କହିବି! ହେ ଵରବର୍ଣ୍ଣିନୀ, ମୁଁ ତ ସମଗ୍ର ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପକୁ ଭୋଗ (ଶାସନ) କରିଛି।
Verse 28
द्वीपानि सप्त भुक्तानि तनयेन तवाधुना । विष्णोरंशो वरारोहे पितुरप्यधिको भवेत् ॥ २८ ॥
ଏବେ ତୁମ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ଭୋଗିତ ଓ ଶାସିତ ହେଉଛି। ହେ ବରାରୋହେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ ଥିବାରୁ ପିତାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ମହାନ ହେବ।
Verse 29
पुराणेषु वरारोहे कविभिः परिकीर्तितः । योऽयमत्यधिकः पुत्रो धर्मांगद इति क्षितौ ॥ २९ ॥
ହେ ବରାରୋହେ, ପୃଥିବୀରେ ‘ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏହି ଅତ୍ୟଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପୁତ୍ରକୁ ପୁରାଣମାନେ କବିମାନେ କୀର୍ତ୍ତନ କରିଛନ୍ତି।
Verse 30
मम वंशस्य चार्वंगि किं पुनर्मम मानदः । अहो दुःखमनुप्राप्तं पुत्रादप्यधिकं मया ॥ ३० ॥
ହେ ଚାର୍ବଙ୍ଗି, ମୋ ବଂଶର ଯଦି ଏହିପରି ଗତି, ତେବେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମାନ୍ୟ ମୋର କଣ ହେବ? ହାୟ, ପୁତ୍ରଜନିତ ଦୁଃଖଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଶୋକ ମୁଁ ପାଇଲି।
Verse 31
पुनरेव वरारोहे ब्रूहि त्वं वचनैः शुभैः । मोहिनीं मोहसंप्राप्तां मम दुःखप्रदायिनीम् ॥ ३१ ॥
ହେ ବରାରୋହେ, ପୁନର୍ବାର ଶୁଭ ବଚନରେ କୁହ—ମୋହରେ ପକାଇ ମୋ ଦୁଃଖର କାରଣ ହେଉଥିବା ସେଇ ମୋହିନୀ ମାୟା ବିଷୟରେ।
Verse 32
एवमुक्त्वा तु नृपतिः प्रियां सन्ध्यावलीं तदा । समीपमागत्य नृपो मोहिनीमिदमब्रवीत् ॥ ३२ ॥
ଏପରି କହି ନୃପତି ସେତେବେଳେ ପ୍ରିୟା ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀଙ୍କ ସହ (କଥା କହି) ପରେ ନିକଟକୁ ଯାଇ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
Verse 33
न भोक्ष्ये वासरे विष्णोर्न हिंस्ये तनयं शुभे । आत्मानं दारयिष्यामि देवीं सन्ध्यावलीं तथा ॥ ३३ ॥
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନରେ ମୁଁ ଭୋଜନ କରିବି ନାହିଁ; ହେ ଶୁଭେ, ପୁତ୍ରକୁ ମୁଁ ହିଂସା କରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ନିଜ ଦେହକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବି, ଏବଂ ଦେବୀ ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ସଂଯମ ରଖିବି।
Verse 34
अन्यद्वा दारुणं कर्म करोमि तव शासनात् । दुष्टाग्रहमिमं सुभ्रु परित्यज सुतं प्रति ॥ ३४ ॥
ନଚେତ୍ ତୁମ ଶାସନରେ ମୁଁ କଠୋର କର୍ମ ମଧ୍ୟ କରିଦେବି। ହେ ସୁଭ୍ରୁ, ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଆଗ୍ରହକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କର।
Verse 35
किं फलं भविता तुभ्यं हत्वा धर्मांगदं सुतम् । भोजयित्वा दिने विष्णोः को लाभो भविता वद ॥ ३५ ॥
ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ହତ୍ୟା କଲେ ତୁମକୁ କି ଫଳ ମିଳିବ? ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିନରେ ଭୋଜନ-ଦାନ କରାଇଲେ କେଉଁ ଲାଭ—କୁହ।
Verse 36
दासोऽस्मि तव भृत्योऽस्मि वशगोऽस्मि वरानने । अन्यं याचस्व सुभगे वरं त्वां शरणं गतः ॥ ३६ ॥
ମୁଁ ତୁମର ଦାସ, ତୁମର ଭୃତ୍ୟ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁମ ବଶରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ। ହେ ସୁଭଗେ, ଅନ୍ୟ ଏକ ବର ମାଗ; ମୁଁ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛି।
Verse 37
रक्ताशोकसमानाभ्यां तव चार्वंगिसर्वशः । अन्यत्प्रयोजनं किंचित्कर्त्ताऽस्मि वशगस्तव ॥ ३७ ॥
ହେ ଚାରୁଅଙ୍ଗୀ, ତୁମ ଦୁଇ ଓଠ ରକ୍ତ ଅଶୋକ ପୁଷ୍ପ ସମାନ। ମୁଁ ତୁମ ବଶରେ; କୁହ, ଆଉ କେଉଁ ପ୍ରୟୋଜନ ମୁଁ ସାଧିବି?
Verse 38
प्रसादं कुरु मे देवि पुत्रभिक्षां प्रयच्छ मे । दुर्लभो गुणवान्पुत्रो दुर्लभो हरिवासरः ॥ ३८ ॥
ହେ ଦେବୀ, ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ; ମୋତେ ପୁତ୍ର-ଭିକ୍ଷାର ବର ଦିଅ। ଗୁଣବାନ ପୁତ୍ର ଦୁର୍ଲଭ, ଏବଂ ହରିବାସର—ହରିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 39
दुर्लभः जाह्नवीतोयं दुर्लभा जननी क्षितौ । दुर्लभं हि कुले जन्म दुर्लभा वंशजा प्रिया ॥ ३९ ॥
ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା)ର ଜଳ ଦୁର୍ଲଭ; ପୃଥିବୀରେ ଜନନୀ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। କୁଳରେ ଜନ୍ମ ଦୁର୍ଲଭ; ସୁବଂଶଜ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 40
दुर्लभं कांचनं दानं दुर्लभं हरिपूजनम् । दुर्लभा वैष्णवी दीक्षा दुर्लभः स्मृतिसंग्रहः ॥ ४० ॥
କାଞ୍ଚନ (ସୁନା) ଦାନ ଦୁର୍ଲଭ; ହରିପୂଜନ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ବୈଷ୍ଣବୀ ଦୀକ୍ଷା ଦୁର୍ଲଭ; ଯଥାର୍ଥ ସ୍ମୃତି-ସଂଗ୍ରହ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 41
दुर्लभः शौकरे वासो दुर्लभं हरिचिन्तनम् । दुर्लभो जागरो विष्णोर्दुर्लभा ह्यात्मसत्क्रिया ॥ ४१ ॥
ଶୌକର ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବାସ ଦୁର୍ଲଭ; ହରିଚିନ୍ତନ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗରଣ ଦୁର୍ଲଭ; ଆତ୍ମସତ୍କ୍ରିୟା—ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଶୁଦ୍ଧିସହ ଧର୍ମାଚରଣ—ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 42
दुर्लभा पुत्रसंप्राप्तिर्दुर्लभं पौष्करं जलम् । दुर्लभः शिष्टसंसर्गो दुर्लभा भक्तिरुच्यते ॥ ४२ ॥
ଯୋଗ୍ୟ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ଦୁର୍ଲଭ; ପୌଷ୍କର (ପୁଷ୍କର) ତୀର୍ଥଜଳ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ଶିଷ୍ଟଜନଙ୍କ ସତ୍ସଙ୍ଗ ଦୁର୍ଲଭ; ଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 43
दुर्लभं कपिलादानं दुर्लभं नीलमोक्षणम् । कृतं श्राद्धं त्रयोदश्यां दुर्लभं वरवर्णिनि ॥ ४३ ॥
କପିଳା ଗାଈର ଦାନ ଦୁର୍ଲଭ, ନୀଲମୋକ୍ଷଣ ବିଧି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ହେ ସୁନ୍ଦରବର୍ଣ୍ଣିନୀ, ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 44
दुर्लभा वसुधा चीर्णं व्रतं पातकनाशनम् । धेनुस्तिलमयी सुभ्रु दुर्लभा विप्रगामिनी ॥ ४४ ॥
ହେ ସୁଭ୍ରୁ, ବସୁଧା (ଏବଂ ତାହାର ପ୍ରାପ୍ତି) ଦୁର୍ଲଭ; ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଭାବେ ପାଳିତ ବ୍ରତ ପାପନାଶକ। ତିଳମୟୀ ଧେନୁ ଦୁର୍ଲଭ—ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ପାଇଁ।
Verse 45
धात्रीस्नानं वरारोहे दुर्लभो हरिवासरः । दुर्लभं पर्वकाले तु स्नानं शीतलवारिणा ॥ ४५ ॥
ହେ ବରାରୋହେ, ଧାତ୍ରୀ (ଆମଳକୀ) ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ ଦୁର୍ଲଭ; ହରିବାସର ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ପର୍ବକାଳେ ଶୀତଳ ଜଳରେ ସ୍ନାନ ତ ଅତିଦୁର୍ଲଭ।
Verse 46
माघमासे विशेषेण प्रत्यूषसमये शुभे । यथाशास्त्रोदितं कर्म तद्देवि भुवि दुर्लभम् ॥ ४६ ॥
ହେ ଦେବୀ, ବିଶେଷକରି ମାଘମାସରେ, ଶୁଭ ପ୍ରତ୍ୟୂଷ ସମୟରେ, ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଭାବେ ଯଥାବିଧି କର୍ମ କରିବା—ଭୂମିରେ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 47
दुर्लभं कुशलं पथ्यं दुर्लभं चौषधं तथा । व्याधेर्विघातकरणं दुर्लभं शास्त्रमार्गतः ॥ ४७ ॥
ହିତକର ପଥ୍ୟ ବିଷୟରେ କୁଶଳ ଉପଦେଶ ଦୁର୍ଲଭ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଔଷଧ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ଶାସ୍ତ୍ରମାର୍ଗ ଅନୁସାରେ ରୋଗକୁ ମୂଳରୁ ନାଶ କରୁଥିବା ଉପାୟ ତ ଅଧିକ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 48
दुर्लभं स्मरणं विष्णोर्मरणे वरवर्णिनि । एवं वचो वरारोहे कुरु मे धर्मरक्षकम् ॥ ४८ ॥
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସ୍ମରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଅଟେ। ତେଣୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀ, ମୋର ଏହି ବଚନକୁ ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ କର।
Verse 49
किं वधेनेवै चार्वंगि प्रसादं कर्तुमर्हसि । सेविता विषयाः सम्यक्कृतं राज्यमकंटकम् ॥ ४९ ॥
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ବଧ କରିବାରେ କି ଲାଭ? ତୁମେ କୃପା କରିବା ଉଚିତ୍। ମୁଁ ବିଷୟ ସୁଖ ଭୋଗ କରିଛି ଏବଂ ରାଜ୍ୟକୁ ନିଷ୍କଣ୍ଟକ କରିଛି।
Verse 50
मया मूर्घ्नि पदं दत्तं देवगोविप्ररक्षिणाम् । अदृष्टविषयं पुत्रं नाहं हिंस्ये कदाचन ॥ ५० ॥
ଦେବତା, ଗୋମାତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ରକ୍ଷକଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ମୁଁ ପାଦ ରଖିଛି; ତଥାପି ମୁଁ ମୋର ପୁତ୍ରକୁ କେବେବି ହିଂସା କରିବି ନାହିଁ।
Verse 51
स्वहस्तेनेह चार्वंगि किं नु पापमतः परम् । मोहिन्युवाच । धर्मांगदो न मे शत्रुर्नाहं हन्मि सुतं तव ॥ ५१ ॥
"ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ନିଜ ହାତରେ ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ପାପ ଆଉ କଣ ହୋଇପାରେ?" ମୋହିନୀ କହିଲେ: "ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ମୋର ଶତ୍ରୁ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତୁମ ପୁତ୍ରକୁ ହତ୍ୟା କରିବି ନାହିଁ।"
Verse 52
पूर्वमेव मया प्रोक्तं भुंक्ष्वत्वं हरिवासरे । वसुधां स्वेच्छया राजंस्त्वं शाधि बहुवत्सरम् ॥ ५२ ॥
"ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଛି—ହରିବାସର (ଏକାଦଶୀ) ଦିନ ଭୋଜନ କର। ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଅନେକ ବର୍ଷ ଶାସନ କର।"
Verse 53
नाहं व्यापादये पुत्रमर्थसिद्धिस्तु भोजने । मम भूमिपते कार्यं न पुत्रनिधने तव ॥ ५३ ॥
ମୁଁ ପୁତ୍ରକୁ ବଧ କରିବି ନାହିଁ; ଭୋଜନ ପାଇଲେ ମୋର ଲାଭ ସିଦ୍ଧ। ହେ ଭୂମିପତି, ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ ଏତିକି—ତୁମ ପୁତ୍ରର ନିଧନ ନୁହେଁ।
Verse 54
यदि पुत्रः प्रियो राजन्भुज्यतां हरिवासरे । किं विलापैर्महीपाल एतैर्द्धर्मबहिष्कृतैः ॥ ५४ ॥
ଯଦି ପୁତ୍ର ତୁମକୁ ପ୍ରିୟ, ହେ ରାଜନ୍, ତେବେ ହରିବାସରେ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କର। ହେ ମହୀପାଳ, ଧର୍ମବହିଷ୍କୃତ ଏହି ବିଲାପରେ କି ଲାଭ?
Verse 55
सत्यं संरक्ष यत्नेन कुरुष्व वचनं मम । एवं ब्रुवाणां तां राजन्मोहिनीं तनुमध्यमाम् ॥ ५५ ॥
ସତ୍ୟକୁ ଯତ୍ନରେ ସଂରକ୍ଷଣ କର; ମୋର ବଚନ ପାଳନ କର। ହେ ରାଜନ୍, ଏଭଳି କହୁଥିବା ସେ ମୋହିନୀ, ସୁକୋମଳ କଟିଯୁକ୍ତା (ଥିଲା)।
Verse 56
धर्मांगदः प्रत्युवाच दृष्ट्वा नत्वाग्रतः स्थितः । एतदेव गृहाण त्वं मा शंकां कुरु भामिनि ॥ ५६ ॥
ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲା; ତାକୁ ଦେଖି ପ୍ରଣାମ କରି ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ କହିଲା—“ଏହିଟିକୁ ଗ୍ରହଣ କର; ହେ ଭାମିନି, ସନ୍ଦେହ କରନି।”
Verse 57
गृहीत्वा निर्मलं खङ्गं विन्यस्य नृपतेः पुरः । आत्मानं च प्रत्युवाच सत्यधर्मव्यवस्थितः ॥ ५७ ॥
ନିର୍ମଳ ଖଡ୍ଗକୁ ଧରି ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖି, ପରେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ସେ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର କହିଲା।
Verse 58
न विलंबः पितः कार्यस्त्वया मम निपातने । मन्मातुर्वचनं सत्यं कुरु भूप प्रतिश्रुतम् ॥ ५८ ॥
ହେ ପିତା, ମୋ ନିପାତନରେ ତୁମେ ବିଳମ୍ବ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ହେ ଭୂପ, ମୋ ମାତାଙ୍କ ବଚନକୁ ସତ୍ୟ କରି, ଦିଆ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପୂରଣ କର।
Verse 59
आत्मा रक्ष्यो धनैर्दारैरथवापि निजात्मजैः । अपत्यं धर्मकामार्थं श्रेयस्कामस्य भूपतेः ॥ ५९ ॥
ହେ ଭୂପତେ, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ—ଧନଦ୍ୱାରା, ଭାର୍ଯ୍ୟାଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ। ସନ୍ତାନ ଧର୍ମ-କାମ-ଅର୍ଥ ପାଇଁ ଚାହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଶ୍ରେୟସ୍ ଚାହୁଁଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ ଆତ୍ମରକ୍ଷା ହିଁ ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
Verse 60
त्वदर्थे मरणं मह्यमक्षय्य गतिदायकम् । तवापि निर्मला लोकाः स्ववाक्यपरिपालनात् ॥ ६० ॥
ତୁମ ପାଇଁ ମରିବା ମୋତେ ଅକ୍ଷୟ ଗତି ଦେବ। ଏବଂ ତୁମେ ନିଜ ବଚନ ପାଳନ କରିଲେ, ତୁମ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମଳ ରହିବେ।
Verse 61
परित्यज्य परं दुःखं पुत्रव्यापादनोद्भवम् । देहत्यागे ममारंभो नरदेहे भविष्यति ॥ ६१ ॥
ପୁତ୍ରବ୍ୟାପାଦନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସେଇ ପରମ ଦୁଃଖକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ ପରେ ମୋର ଅଗ୍ରଗତି ପୁନର୍ବାର ମନୁଷ୍ୟଦେହରେ ହେବ।
Verse 62
सर्वामयविनिर्मुक्ते शतक्रतुसमे विभो । पितुरर्थे हता ये तु मातुरर्थे हतास्तथा ॥ ६२ ॥
ହେ ବିଭୋ, ସେଇ ପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର) ସମ ହୁଏ। ଯେମାନେ ପିତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯେମାନେ ମାତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
Verse 63
गवार्थे ब्राह्यणार्थे वा प्रमदार्थे महीपते । भूम्यर्थे पार्थिवार्थे वा देवतार्थे तथैव च ॥ ६३ ॥
ହେ ମହୀପତେ! ଗୋର ହିତାର୍ଥେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ, ନାରୀର ହିତାର୍ଥେ, ଭୂମିର ହିତାର୍ଥେ, ରାଜକାର୍ଯ୍ୟର ହିତାର୍ଥେ, ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ମଧ୍ୟ—
Verse 64
बालार्थे विकलार्थे च यांति लोकान्सुभास्वरान् । तदलं परितापेन जहि मां त्वं वरासिना ॥ ६४ ॥
ଶିଶୁର ହିତାର୍ଥେ ଓ ଅସହାୟ-ପୀଡିତର ହିତାର୍ଥେ ସେମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଲୋକ ପାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ଶୋକ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ତୁମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖଡ୍ଗରେ ମୋତେ ବଧ କର।
Verse 65
सत्यं पालय राजेंद्र मा भुंक्ष्व हरिवासरे । धर्मार्थे तनयं हन्याद्भार्यां वापि महीपते ॥ ६५ ॥
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ସତ୍ୟ ପାଳନ କର; ହରିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନରେ ଭୋଜନ କରନି। ଧର୍ମାର୍ଥେ, ହେ ମହୀପତେ, ପୁତ୍ରକୁ—ଏପରିକି ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ—ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବା ଉଚିତ।
Verse 66
श्रूयते वेदवाक्येषु पुत्रं हन्यान्मखस्थितः । अश्वमेघे मखवरे न दोषो जायते नृप ॥ ६६ ॥
ହେ ନୃପ! ବେଦବାକ୍ୟରେ ଶୁଣାଯାଏ—ଯଜ୍ଞରେ ନିୟୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ପୁତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ବଧ କରିପାରେ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞ ଅଶ୍ୱମେଧରେ କୌଣସି ଦୋଷ (ପାପ) ଜନ୍ମେ ନାହିଁ।
Verse 67
यद्ब्रवीति महीपाल मोहिनी जननी मम । तत्त्वया ह्यविचारेण कर्त्तव्यं वचनं ध्रुवम् ॥ ६७ ॥
ହେ ମହୀପାଳ! ମୋର ଜନନୀ ମୋହିନୀ ଯାହା କହନ୍ତି, ତାହାକୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଅବିଚାରେ (ଦ୍ୱିଧା ବିନା) କରିବା ଉଚିତ।
Verse 68
प्रसीद राजेंद्र कुरुष्व वाक्यं मयेरितं चात्मवधाय सत्यम् । विमोचयेथा नृपते सुघोराद्वाक्यानृतान्मोहिनिहस्तयोगात् ॥ ६८ ॥
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ ଏବଂ ମୋର କହିଥିବା ବାକ୍ୟ ପାଳନ କରନ୍ତୁ—ଯଦିଓ ତାହା ମୋର ନିଜ ମୃତ୍ୟୁକୁ ନେଇଯାଏ, ତଥାପି ସେହିଟି ସତ୍ୟ। ହେ ନୃପତି, ମୋହିନୀର ମୋହ ଓ ପରହସ୍ତବାଧ୍ୟତାରୁ ଜନିତ ବାକ୍ୟାନୃତର ଅତିଘୋର ବନ୍ଧନରୁ ଆପଣ ମୁକ୍ତ ହେବେ।
Verse 69
वधेन ते भूमिपते सुतस्य यशः प्रकाशं गमयिष्यते च । यशः प्रकाशाद्भविता हि कीर्तिस्तथाक्षया तात न संशयोऽत्र ॥ ६९ ॥
ହେ ଭୂମିପତି, ତୁମ ପୁତ୍ରବଧ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ଯଶ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହେବ। ସେହି ଯଶର ପ୍ରକାଶରୁ, ପ୍ରିୟ, ଅକ୍ଷୟ କୀର୍ତ୍ତି ନିଶ୍ଚୟ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 70
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते धर्मांगदोक्तिर्नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ ମୋହିନୀଚରିତ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ଧର୍ମାଙ୍ଗଦୋକ୍ତି’ ନାମକ ତେତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Nikaṣa frames dharma as verifiable under pressure: truth and vow-keeping are not merely declared but ‘tested’ in lived crisis. The chapter presents Hari as the giver of results when one’s resolve is refined by trial, turning adversity into a means of establishing satya and advancing mokṣa-dharma.
Hari-vāsara functions as the vow’s temporal anchor: Mohinī’s demand centers on eating on Viṣṇu’s sacred day, making time itself a site of dharma. The king’s struggle illustrates how vrata-kalpa observance can become an intense ethical crucible when truth, attachment, and royal duty collide.
Dharmāṅgada treats the body as secondary to satya and dharma, urging his father to preserve truth even at personal loss. He interprets self-offering as spiritually elevating—purifying the father’s worlds through vow-keeping and granting the son exalted destiny—thereby aligning familial tragedy with liberation-oriented ethics.