ବସୁ–ମୋହିନୀ ସମ୍ବାଦରେ ମୋହିନୀ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର (ହରିଦ୍ୱାର)ର ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ବସୁ କହନ୍ତି ଯେ ଭଗୀରଥଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଗଙ୍ଗା ଲାକାନନ୍ଦା ରୂପେ ଅବତରିଲେ ଏବଂ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଯଜ୍ଞଭୂମି ହେବାରୁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ପବିତ୍ର। ପରେ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ ସଙ୍କଟ—ଶିବଙ୍କୁ ବହିଷ୍କାର, ସତୀଙ୍କ ଅପମାନ, ତାଙ୍କ ଦେହତ୍ୟାଗ; ସେଠା ସ୍ନାନ ଓ ତର୍ପଣର ମହାଫଳଦାୟକ ତୀର୍ଥ ହୋଇଯାଏ। ବୀରଭଦ୍ର ଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି, ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଯଜ୍ଞ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ହରିଦ୍ୱାରର ଉପତୀର୍ଥ—ହରିତୀର୍ଥ (ହରିପାଦ), ତ୍ରିଗଙ୍ଗା, କନଖଲ, ଜହ୍ନୁତୀର୍ଥ, କୋଟିତୀର୍ଥ/କୋଟୀଶ, ସପ୍ତଗଙ୍ଗା ଓ ସପ୍ତର୍ଷି ଆଶ୍ରମ, ଆବର୍ତ୍ତ, କପିଲା ସରୋବର, ନାଗରାଜ ତୀର୍ଥ, ଲଲିତକା, ଶାନ୍ତନୁ ତୀର୍ଥ, ଭୀମସ୍ଥଳ ଇତ୍ୟାଦି—ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବ୍ରତ-ଦାନ ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣିତ। କୁମ୍ଭ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଓ ବାରୁଣ/ମହାବାରୁଣକ ପରି ଦୁର୍ଲଭ ଯୋଗରେ ସ୍ନାନର ବିଶେଷ ମହିମା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ସତ୍କାର, ଏବଂ ହରିଦ୍ୱାରରେ ସ୍ମରଣ-ପାଠ, ଗଙ୍ଗାସହସ୍ରନାମ ଜପ, ପୁରାଣଶ୍ରବଣ ଓ ଲିଖିତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଧାରଣର ରକ୍ଷାଫଳ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 1
अथ गङ्गाद्वारमाहात्म्यं प्रारभ्यते । मोहिन्युवाच । कुरुक्षेत्रस्य माहात्म्यं श्रुतं पापापहं महत् । त्वत्तो द्विजवरश्रेष्ठ सर्वसिद्धिप्रदं नृणाम् ॥ १ ॥
ଏବେ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ମୋହିନୀ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜବରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ମୁଁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ମହାନ୍, ପାପହର, ଏବଂ ନରମାନଙ୍କୁ ସର୍ବସିଦ୍ଧିଦାୟକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିଛି।
Verse 2
गंगाद्वारेति यत्ख्यातं तीर्थं पुण्यावहं गुरो । तत्समाख्याहि भद्रं ते श्रोतुं वांछास्ति मे हृदि ॥ २ ॥
ହେ ଗୁରୋ! ‘ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର’ ବୋଲି ଯେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଣ୍ୟାବହ ତୀର୍ଥ, ତାହା ବିସ୍ତାରେ କହନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ—ମୋ ହୃଦୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଗଭୀର ଇଚ୍ଛା ଅଛି।
Verse 3
वसुरुवाच । श्रृणु भद्रे प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं पापनाशनम् । गंगाद्वारस्य ते पुण्यं श्रृण्वतां पठतां शुभम् ॥ ३ ॥
ବସୁ କହିଲେ—ହେ ଭଦ୍ରେ, ଶୁଣ; ମୁଁ ପାପନାଶକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିବି। ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରର ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଶୁଣୁଥିବା ଓ ପଢୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭଦାୟକ।
Verse 4
यत्र भूमिमनुप्राप्ता भगीरथरथानुगा । श्रीगंगालकनंदाख्या नगान्भित्त्वा सहस्रशः ॥ ४ ॥
ସେଠାରେ ଭଗୀରଥଙ୍କ ରଥପଥକୁ ଅନୁସରି ଶୁଭ ଶ୍ରୀଗଙ୍ଗା—ଲାକାନନ୍ଦା ନାମେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ହଜାର ହଜାର ପର୍ବତ ଭେଦି ପୃଥିବୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 5
यत्रायजत यज्ञेशं पुरा दक्षः प्रजापतिः । तत्क्षेत्रं पुण्यदं नॄणां सर्वपातकनाशनम् ॥ ५ ॥
ଯେଉଁଠାରେ ପୁରାତନକାଳରେ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଯାଗ କରିଥିଲେ, ସେ କ୍ଷେତ୍ର ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଏବଂ ସର୍ବପାପନାଶକ।
Verse 6
यस्मिन्यज्ञे समाहूता देवा इंद्रपुरोगमाः । स्वैः स्वैर्गणैः समायाता यज्ञभागजिघृक्षया ॥ ६ ॥
ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବମାନେ ଆହ୍ୱାନିତ ହୋଇଥିଲେ; ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଗଣ ସହ ଆସି ଯଜ୍ଞଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।
Verse 7
तत्र देवर्षयः प्राप्तास्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः । शिष्यप्रशिष्यैः सहितास्तथा राजर्षयः शुभे ॥ ७ ॥
ସେଠାରେ ଦେବର୍ଷିମାନେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏବଂ ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ; ହେ ଶୁଭେ, ଶିଷ୍ୟ-ପ୍ରଶିଷ୍ୟ ସହିତ ରାଜର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
Verse 8
सर्वेनिमंत्रितास्तेन ब्रह्मपुत्रेण धीमता । गंधर्वाप्सरसो यक्षाः सिद्धविद्याधरोरगाः ॥ ८ ॥
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସେହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ—ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଯକ୍ଷ, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର ଏବଂ ଉରଗ (ନାଗ)ମାନେ ମଧ୍ୟ।
Verse 9
संप्राप्ता यज्ञसदनमृते शर्वं पिनाकिनम् । ततस्तु गच्छतां तेषां सप्रियाणां विमानिनाम् ॥ ९ ॥
ସେମାନେ ଯଜ୍ଞସଦନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ—କିନ୍ତୁ ପିନାକଧାରୀ ଶର୍ବ (ଶିବ) ବ୍ୟତୀତ। ତାପରେ ପ୍ରିୟଜନସହିତ ବିମାନାରୂଢ଼ମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 10
दक्षयज्ञोत्सवं प्रीत्यान्योन्यं वर्णयतां सती । श्रुत्वा सोत्का महादेवं प्रार्थयामास भामिनी ॥ १० ॥
ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞୋତ୍ସବକୁ ଲୋକେ ପ୍ରୀତିରେ ପରସ୍ପର ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିଲେ। ତାହା ଶୁଣି ସତୀ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହେଲେ ଏବଂ ସେ ଭାବବିହ୍ୱଳା ନାରୀ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।
Verse 11
तच्छत्वा भगवानाह न श्रेयो गमनं ततः । अथ देवमनादृत्य भाविनोऽर्थस्य गौरवात् ॥ ११ ॥
ଏହା ଶୁଣି ଭଗବାନ କହିଲେ—“ସେଠାକୁ ଯିବା ଶ୍ରେୟସ୍କର ନୁହେଁ।” କିନ୍ତୁ ଭବିଷ୍ୟତ ଲାଭକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ସେ ଦେବଙ୍କ କଥା ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି ଆଗେଇଗଲା।
Verse 12
जगामैकाकिनी भद्रे द्रष्टुं पितृमखोत्सवम् । ततः सा तत्र संप्राप्ता न केनापि सभाजिता ॥ १२ ॥
ହେ ଭଦ୍ରେ, ପିତୃମଖୋତ୍ସବ ଦେଖିବାକୁ ସେ ଏକାକି ଗଲେ। ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲାପରେ କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କିମ୍ବା ସ୍ୱାଗତ କଲେ ନାହିଁ।
Verse 13
प्राणांस्तत्याज तन्वंगी तज्जातं क्षेत्रमुत्तम् । तस्मिंस्तीर्थे तु ये स्नात्वा तर्पयंति सुरान्पितॄन् ॥ १३ ॥
ସେତେବେଳେ ସେ ତନ୍ୱଙ୍ଗୀ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କଲେ; ଏବଂ ସେହି ଘଟଣାରୁ ଏକ ଉତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ସେ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଯେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟଫଳରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 14
ते स्युर्देव्याः प्रियतमा भोगमोक्षैकभागिनः । येऽन्येऽपि तत्र स्वान्प्राणांस्त्यजंत्यनशनादिभिः ॥ १४ ॥
ସେମାନେ ଦେବୀଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହିଁରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ ପାଆନ୍ତି। ଏବଂ ଯେ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସେଇ ତୀର୍ଥରେ ଉପବାସାଦି ତପରେ ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପୁଣ୍ୟଗତି ପାଆନ୍ତି।
Verse 15
तेऽपि साक्षाच्छिवं प्राप्य नाप्नुवंति पुनर्जनिम् । अथ तन्नारदाच्छ्रुत्वा भगवान्नीललोहितः ॥ १५ ॥
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ତାପରେ ଏହା ନାରଦଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣି ଭଗବାନ ନୀଲଲୋହିତ (ଶିବ) ଆଗକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ।
Verse 16
मरणं स्वप्रियायास्तु वीरभद्रं विनिर्ममे । स सर्वैः प्रमथैर्युक्तस्तं यज्ञं समनाशयत् ॥ १६ ॥
ନିଜ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ସେ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରମଥମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ସେଇ ଯଜ୍ଞକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଧ୍ୱଂସ କଲେ।
Verse 17
पुनर्विधेः प्रार्थनया मीढ्वान्सद्यः प्रसादितः । संदधे च पुनर्यज्ञं विकृतं प्रकृतिस्थितम् ॥ १७ ॥
ପୁନର୍ବାର ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଦାତା ପ୍ରଭୁ ସତ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଏବଂ ବିକୃତ ହୋଇଥିବା ଯଜ୍ଞକୁ ପୁନଃ ସଂସ୍ଥାପନ କରି ସ୍ୱାଭାବିକ ଯଥାବିଧି ଅବସ୍ଥାରେ ରଖିଲେ।
Verse 18
ततस्तत्तीर्थमतुलं सर्वपातकनाशनम् । जातं यत्राप्लुतः सोमो मुक्तो यक्ष्मग्रहादभूत् ॥ १८ ॥
ତାପରେ ସେଇ ଅତୁଳ ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ—ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ସୋମ ଯକ୍ଷ୍ମା-ଗ୍ରହ (କ୍ଷୟରୋଗ) ର ଆକ୍ରମଣରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।
Verse 19
तत्र यो विधिवत्स्नात्वा यं यं कामं विचिंतयेत् । तं तमाप्नोति विधिजे नात्र कार्या विचारणा ॥ १९ ॥
ସେଠାରେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରି ଯେଯେ କାମନା ଚିନ୍ତା କରେ, ହେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର, ସେ ସେଇ ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ପାଏ; ଏଠାରେ ସନ୍ଦେହର କାମ ନାହିଁ।
Verse 20
यत्र यज्ञेश्वरः साक्षाद्भगवान्विष्णुरव्ययः । स्तुतो दक्षेण देवैश्च तत्तीर्थं हरिसंज्ञितम् ॥ २० ॥
ଯେଉଁଠାରେ ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର, ଅବ୍ୟୟ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦକ୍ଷ ଓ ଦେବମାନେ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ, ସେଇ ତୀର୍ଥ ‘ହରି’ ନାମରେ ପରିଚିତ।
Verse 21
तत्र यो विधिवन्मर्त्यः स्नायाद्धरिपदे सति । स विष्णोर्वल्लभो भूयाद्भुक्तिमुक्तयकभाजनम् ॥ २१ ॥
ସେଠାରେ ହରିପଦ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିବାବେଳେ ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଏ ଏବଂ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହିଁର ଏକମାତ୍ର ପାତ୍ର ହୁଏ।
Verse 22
अतः पूर्वदिशि क्षेत्रं त्रिगगं नाम विश्रुतम् । यत्र त्रिपथगा साक्षादृश्यते सकलैर्जनैः ॥ २२ ॥
ଏହିପରି ପୂର୍ବଦିଗରେ ‘ତ୍ରିଗଗ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ କ୍ଷେତ୍ର ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ତ୍ରିପଥଗା ଗଙ୍ଗାଦେବୀ ସାକ୍ଷାତ୍ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 23
तत्र स्नात्वाथ संतर्प्य देवर्षिपितृमानवान् । सम्यक्छ्रद्धायुतो मर्त्यो मोदते दिवि देववत् ॥ २३ ॥
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ପରେ ଦେବ, ଦେବର୍ଷି, ପିତୃ ଓ ମାନବମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସନ୍ତର୍ପଣ (ତର୍ପଣ) କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତ ମର୍ତ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତା ପରି ଆନନ୍ଦ କରେ।
Verse 24
तत्र यस्त्यजति प्राणान्प्रवाहे पतितः सति । स व्रजेद्वैष्णवं धाम देवैः सम्यक्सभाजितः ॥ २४ ॥
ସେଠାରେ ଯେ କେହି ନଦୀର ପ୍ରବାହରେ ପଡ଼ି ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ବୈଷ୍ଣବ ଧାମକୁ ଯାଏ।
Verse 25
ततः कनखले तीर्थे दक्षिणीं दिशमाश्रिते । त्रिरात्रोपोषितः स्नात्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ २५ ॥
ତାପରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ କନଖଲ ତୀର୍ଥରେ ଯେ ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରି ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 26
अथ यास्तत्रगां दद्याद्बाह्यणे वेदपारगे । स कदाचिन्न पश्येत्तु देवि वैतरणीं यमम् ॥ २६ ॥
ହେ ଦେବୀ, ସେଠାରେ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୋଦାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ବି ବୈତରଣୀକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ, ଯମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 27
अत्र जप्तं हुतं तप्तं दत्तमानंत्यमश्नुते । अत्रैव जहुतीर्थँ च यत्र वै जह्रुना पुरा ॥ २७ ॥
ଏଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ଜପ, ହୋମ, ତପ ଓ ଦାନ—ସବୁ ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଦିଏ। ଏଠାରେ ହିଁ ଜହ୍ନୁ-ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପୁରାତନକାଳରେ ଋଷି ଜହ୍ନୁ (ସେ କାର୍ଯ୍ୟ) କରିଥିଲେ।
Verse 28
राजर्षिणा निपीताभूद्गंडूषीकृत्य सा नदी । प्रसादितेन सा तेन मुक्ता कर्णाद्विनिर्गता ॥ २८ ॥
ସେ ନଦୀକୁ ରାଜର୍ଷି ଗଣ୍ଡୂଷ ପରି ପିଇ ନେଲେ। ପରେ ସେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ମୁକ୍ତ ହୋଇ ତାଙ୍କ କାନରୁ ବାହାରି ପୁଣି ପ୍ରବାହିତ ହେଲା।
Verse 29
तत्र स्नात्वा महाभागे यो नरः श्रद्धयान्वितः । सोपवासः समभ्यर्चेद्बाह्यणं वेदपारगम् ॥ २९ ॥
ହେ ମହାଭାଗେ! ଯେ ନର ସେଠାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ସ୍ନାନ କରି ଉପବାସ ରଖି ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା-ସତ୍କାର କରେ, ସେ ସେହି ପବିତ୍ର କର୍ମର ନିୟତ ଫଳ ପାଏ।
Verse 30
भोजयेत्परमान्नेन स्वर्गे कल्पं वसेत्स तु । अथ पश्चाद्दिशि गतं कोटितीर्थँ सुमध्यमे ॥ ३० ॥
ଯେ ପରମ ଉତ୍ତମ ଅନ୍ନରେ (ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ) ଭୋଜନ କରାଏ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବସେ। ପରେ, ହେ ସୁମଧ୍ୟମେ! ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଯାଇ ସେ କୋଟିତୀର୍ଥର ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ।
Verse 31
यत्र कोटिगुणं पुण्यं भवेत्कोटीशदर्शनात् । ओष्यैकां रजनीं तत्र पुंडरीकमवाप्नुयात् ॥ ३१ ॥
ଯେଉଁଠାରେ କୋଟୀଶଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପୁଣ୍ୟ କୋଟିଗୁଣ ହୁଏ। ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ରାତି ରହିଲେ ପୁଣ୍ଡରୀକ (ତୀର୍ଥଫଳ) ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 32
तथैवोत्तरदिग्भागे सप्तगंगेति विश्रुतम् । तीर्थं परमकं देवि सर्वपातकनाशनम् ॥ ३२ ॥
ତଥା ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ‘ସପ୍ତଗଙ୍ଗା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ପରମ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ହେ ଦେବୀ! ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ।
Verse 33
यत्राश्रमाश्च पुण्या वै सप्तर्षीणां महामते । तेषु सर्वेषु तु पृथक् स्नात्वा संतर्प्य देवताः ॥ ३३ ॥
ହେ ମହାମତେ! ସେଠାରେ ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଅଛି। ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ସ୍ନାନ କରି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 34
पितॄंश्च लभते मर्त्य ऋषिलोकं सनातनम् । भगीरथेन वै राज्ञा यदानीता सुरापगा ॥ ३४ ॥
ସେହି ପବିତ୍ର ସୁରାପଗା (ଗଙ୍ଗା)ର ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ ମର୍ତ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କ ସନାତନ ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚେ; ଯାହାକୁ ରାଜା ଭଗୀରଥ ଅବତରଣ କରାଇଥିଲେ।
Verse 35
तदा सा प्रीतये तेषां सप्तधारागताभवत् । सप्तगंगं ततस्तीर्थं भुवि विख्यातिमागतम् ॥ ३५ ॥
ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ସେ (ଗଙ୍ଗା) ସାତ ଧାରାରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା; ତେଣୁ ସେହି ତୀର୍ଥ ଭୂମିରେ ‘ସପ୍ତଗଙ୍ଗା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇ ବିଶାଳ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କଲା।
Verse 36
स आवर्तं ततः प्राप्य संतर्प्यामरपूर्वकान् । स्रात्वा देवेंद्रभवने मोदते युगमेव च ॥ ३६ ॥
ତାପରେ ସେ ସେହି ପବିତ୍ର ଆବର୍ତ୍ତକୁ ପହଞ୍ଚି ପ୍ରଥମେ ଦେବତାଦି ଅମରମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ; ଏବଂ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭବନରେ ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ କରେ।
Verse 37
ततो भद्रे समासाद्य कपिलाह्रदमुत्तमम् । धेनुं दत्त्वा द्विजाग्र्याय गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३७ ॥
ତାପରେ, ହେ ଭଦ୍ରେ, ଉତ୍ତମ କପିଲା-ହ୍ରଦକୁ ପହଞ୍ଚି ଯେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୁଧାଳୁ ଧେନୁ ଦାନ କରେ, ସେ ହଜାର ଗୋଦାନ ସମାନ ଫଳ ପାଏ।
Verse 38
अत्रैव नागराजस्य तीर्थं परमपावनम् । अत्राभिषेकं यः कुर्यात्सोऽभयं सर्पतो लभेत् ॥ ३८ ॥
ଏଠାରେ ନାଗରାଜଙ୍କ ପରମ ପାବନ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଯେ ଏଠାରେ ଅଭିଷେକ କରେ, ସେ ସର୍ପଭୟରୁ ଅଭୟ ପାଏ।
Verse 39
ततो ललितकं प्राप्य शंतनोस्तीर्थमुत्तमम् । स्नात्वा संतर्प्य विधिवत्सुरादील्लँभते गतिम् ॥ ३९ ॥
ତତଃ ଲଲିତକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଶନ୍ତନୁଙ୍କ ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥକୁ ଯେ ପହଞ୍ଚେ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ତର୍ପଣ କଲେ ଦେବାଦିଙ୍କ ଶୁଭ ଗତି ଲଭେ।
Verse 40
यत्र शंतनुनां लब्धा गंगा मानुष्यमागता । तत्रैव तत्यजे देहं वसून्सूत्वानुवत्सरम् ॥ ४० ॥
ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଶନ୍ତନୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଗଙ୍ଗା ମାନବଲୋକକୁ ଆସିଥିଲେ, ସେଠାରେ ହିଁ ସେ ବର୍ଷେବର୍ଷେ ବସୁମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 41
तद्देहो न्यपतत्तत्र तत्राभूद्दक्षजन्म च । तत्र यः स्नाति मनुजो भक्षयेदोषधीं च ताम् ॥ ४१ ॥
ତାହାର ଦେହ ସେଠାରେ ହିଁ ପତିତ ହେଲା, ଏବଂ ସେଠାରେ ହିଁ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା। ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ସେଇ ଔଷଧି ଭକ୍ଷଣ କରେ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 42
स न दुर्गतिमाप्नोति गंगादेवीप्रसादतः । भीमस्थलं ततः प्राप्य यः स्नायात्सुकृती नरः ॥ ४२ ॥
ଗଙ୍ଗାଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ସେ ଦୁର୍ଗତିକୁ ପାଉନାହିଁ। ପରେ ଭୀମସ୍ଥଳକୁ ପହଞ୍ଚି ଯେ ପୁଣ୍ୟବାନ ନର ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଶୁଭ ରକ୍ଷା ଲଭେ।
Verse 43
भोगान्भुक्त्वेह देहांते स्वर्गतिं समवाप्नुयात् । एतान्युद्देशतो देवि तीर्थानि गदितानि ते ॥ ४३ ॥
ଏଠାରେ ଭୋଗ ଭୋଗି ଦେହାନ୍ତେ ସ୍ୱର୍ଗଗତି ଲଭିପାରେ। ହେ ଦେବୀ, ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ନାମୋଲ୍ଲେଖ ସହ କୁହାଗଲା।
Verse 44
अन्यानि वै महाभागे संति तत्रल सहस्रशः । योऽस्मिन्क्षेत्रे नरः स्नायात्कुंभगेज्येऽजगे रवौ ॥ ४४ ॥
ହେ ମହାଭାଗେ! ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କୁମ୍ଭରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ, ମକର–କୁମ୍ଭ ସନ୍ଧିକାଳରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ନର ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ।
Verse 45
स तु स्याद्वाक्पतिः साक्षात्प्रभाकर इवापरः । अथ याते प्रयागादिपुण्यतीर्थे पृथूके ॥ ४५ ॥
ସେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷରେ ବାକ୍ପତି ହୋଇଯାଏ—ଯେନ ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରଭାକର। ପରେ ପୃଥୂକ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରୟାଗ ଆଦି ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥକୁ ଗଲା, ସେତେବେଳେ ଏହି ଫଳ ଦେଖାଦେଲା।
Verse 46
अथ यो वारुणे योगे महावारुणके तथा । महामहावारुणे च स्नायात्तत्र विधानतः ॥ ४६ ॥
ଏବେ ଯେ କେହି ସେଠାରେ ବାରୁଣ-ଯୋଗରେ, ତଥା ମହା-ବାରୁଣକରେ, ଏବଂ ମହାମହା-ବାରୁଣରେ ମଧ୍ୟ ବିଧିଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଅଭିଷ୍ଟ ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ।
Verse 47
संपूज्य ब्राह्मणान् भक्त्या स लभेद्ब्रह्मणः पदम् । संक्रान्तौ वाप्यमायां वा व्यतीपाते युगादिके ॥ ४७ ॥
ଭକ୍ତିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପୂଜା କଲେ ସେ ବ୍ରହ୍ମର ପରମ ପଦ ପାଏ—ବିଶେଷତଃ ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଅମାବାସ୍ୟା, ବ୍ୟତୀପାତ ଓ ଯୁଗାଦି ସନ୍ଧିକାଳରେ।
Verse 48
पुण्येऽहनि तथान्यद्वै यत्किंचिद्दानमाचरेत् । तत्तु कोटिगुणं भूयात्सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ ४८ ॥
ପୁଣ୍ୟଦିନରେ ଯେକୌଣସି ଦାନ କରାଗଲେ, ତାହାର ଫଳ କୋଟିଗୁଣ ହୁଏ—ଏହା ମୋର କଥିତ ସତ୍ୟ।
Verse 49
गंगाद्वारं स्मरेद्यो वै दूरसंस्थोऽपि मानवः । सद्गतिं स समाप्नोति स्मरन्नंते यथा हरिम् ॥ ४९ ॥
ଦୂରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର (ହରିଦ୍ୱାର)କୁ ସ୍ମରେ, ସେ ଅନ୍ତକାଳେ ହରି-ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା ପରି ସଦ୍ଗତି ପାଏ।
Verse 50
यं यं देवं हरिद्वारे पूजयेत्प्रयतो नरः । स स देवः सुप्रसन्नः पूरयेत्तन्मनोरथान् ॥ ५० ॥
ହରିଦ୍ୱାରରେ ନିୟମବାନ ନର ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଯତ୍ନରେ ଭକ୍ତିସହ ପୂଜେ, ସେଇ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାହାର ମନୋରଥ ପୂରଣ କରନ୍ତି।
Verse 51
एतदेव तपःस्थानमेतदेव जपस्थलम् । एतदेव हुतस्थानं यत्र गंगा भुवं गता ॥ ५१ ॥
ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରିଛନ୍ତି, ସେଇ ସ୍ଥାନ ହିଁ ତପସ୍ୟାର ଆସନ, ସେଇ ଜପର ଭୂମି, ଏବଂ ସେଇ ହୋମ-ଆହୁତିର ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ।
Verse 52
यस्तत्र नियतो मर्त्यो गंगानामसहस्रकम् । त्रिकालं पठति स्नात्वा सोऽक्षयां संततिं लभेत् ॥ ५२ ॥
ସେଠାରେ ନିୟମବାନ ମର୍ତ୍ୟ ସ୍ନାନ କରି ଦିନର ତିନି କାଳ ‘ଗଙ୍ଗା-ସହସ୍ରନାମ’ ପାଠ କରେ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ସନ୍ତତି—ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବଂଶଧାରା—ଲଭେ।
Verse 53
गंगाद्वारे पुराणं तु श्रृणुयाद्यश्च भक्तितः । नियमेन महाभागे स याति पदमव्ययम् ॥ ५३ ॥
ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରରେ ଯେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ନିୟମରେ ଭକ୍ତିସହ ପୁରାଣ ଶୁଣେ, ସେ ଅବ୍ୟୟ ପଦ—ଅକ୍ଷୟ ଧାମ—କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 54
हरिद्वारस्य माहात्म्यं यः श्रृणोति नरोत्तमः । पठेद्वा भक्तिसंयुक्तः सोऽपि स्नानफलं लभेत् ॥ ५४ ॥
ହେ ନରୋତ୍ତମ! ଯେ ହରିଦ୍ୱାରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣେ, କିମ୍ବା ଭକ୍ତିସହିତ ପାଠ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସ୍ନାନର ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ।
Verse 55
देवि तिष्ठति यद्गेहे माहात्म्यं लिखितं त्विदम् । तद्गृहे सर्पचौराग्निग्रहराजभयं नहि ॥ ५५ ॥
ହେ ଦେବୀ! ଯେ ଘରେ ଏହି ଲିଖିତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ରହେ, ସେ ଘରେ ସର୍ପ, ଚୋର, ଅଗ୍ନି, ଗ୍ରହପୀଡା ଓ ରାଜଭୟ ନାହିଁ।
Verse 56
वर्द्धतेसंपदः सर्वा विष्णुदेवप्रसादतः ॥ ५६ ॥
ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦ ଓ କୁଶଳ ସବୁପ୍ରକାରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 57
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे हरिद्वारमाहात्म्यं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६६ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନ ଉତ୍ତରଭାଗରେ ବସୁ–ମୋହିନୀ ସଂବାଦାନ୍ତର୍ଗତ ‘ହରିଦ୍ୱାରମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ନାମ ଷଟ୍ଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
It sacralizes the landscape by anchoring Haridvāra’s tīrtha-power in a major Purāṇic theodicy: Satī’s abandonment of the body generates an ‘excellent sacred region’ for snāna and tarpaṇa; Vīrabhadra’s destruction and the later restoration of the yajña frame the site as both fearsome (sin-destroying) and ritually normative (restored order), legitimizing pilgrimage rites as conduits to bhoga and mokṣa.
Prescribed bathing, tarpaṇa to gods/ṛṣis/pitṛs, fasting (including three-night observance at Kanakhala), gifting cows and feeding worthy recipients, japa/homa/tapas/dāna as ‘inexhaustible’ here, reciting Gaṅgā-sahasranāma after bathing, and listening to/reciting the māhātmya—especially during saṅkrānti, amāvāsyā, vyatīpāta, yuga-junctions, and Kumbha-related transitions.
It enumerates directional and sequential sub-tīrthas (east: Trigagā; south: Kanakhala; west: Koṭitīrtha; north: Saptagaṅgā) and then adds named nodes (Jahnu-tīrtha, Kapilā lake, Nāgarāja tīrtha, Śaṃtanu’s tīrtha, Bhīmasthala), assigning each a specific rite and fruit, effectively functioning as a vrata-kalpa itinerary for tīrtha-yātrā.