ଋଷିମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିବା ଏବଂ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦେଇଥିବା ବିସ୍ତୃତ ବିଧି ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ କହନ୍ତି—ହୃଷୀକେଶ ଧନରେ ନୁହେଁ, ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ; ପରେ ଗୌତମ କଥାରେ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ରାଜାଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ ଆସେ—କ୍ଷୀରଶାୟୀ/ପଦ୍ମନାଭଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତ ରାଜା ଢୋଲ-ଘୋଷଣାରେ ହରିବାସର (ଏକାଦଶୀ–ଦ୍ୱାଦଶୀ) ଶାସନ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଯୋଗ୍ୟମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନ ଘୋଷଣା କରିବେ; ସେ ଦିନ ଭୋଜନ ନିନ୍ଦ୍ୟ ଓ ସାମାଜିକ ଦଣ୍ଡନୀୟ, ଦାନ ଓ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ପ୍ରଶଂସନୀୟ। ଅଧ୍ୟାୟ ମହିମା ବଢ଼ାଏ—ଅବସରମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଏକାଦଶୀ-ଦ୍ୱାଦଶୀ ପାଳନେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି; ହରିଦିନର ଭୋଜନ ‘ପାପ ଖାଇଦିଏ’ ବୋଲି, ଉପବାସ ଧର୍ମକୁ ଧାରଣ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଲେଖା ମିଟିଯାଏ, ନରକ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, ଜୀବମାନେ ଗରୁଡ଼ାରୂଢ଼ ହୋଇ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଯାଆନ୍ତି। ନାରଦ ପାପୀ ନଥିବାର କାରଣ ଯମଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି; ଯମ କହନ୍ତି—ରାଜଘୋଷଣା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଧିକାରରୁ ଦୂରେଇଦେଇଛି। ବ୍ୟଥିତ ଯମ ନାରଦ ଓ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ସହ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବିଶ୍ୱବର୍ଣ୍ଣନା, ଶେଷରେ ଯମଙ୍କ ବିଲାପ ଓ ସଭାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
Verse 1
ऋषय ऊचुः । विस्तरेण समाख्या हि विष्णोराराधनक्रियाम् । यया तोषं समायाति प्रददाति समीहितम् ॥ १ ॥
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆରାଧନା-କ୍ରିୟାକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି।
Verse 2
लक्ष्मीभर्ताजगन्नाथोह्यशेषाघौघनाशनः । कर्मणा केन स प्रीतो भवेद्यः सचराचरः ॥ २ ॥
ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ଜଗନ୍ନାଥ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ପାପପ୍ରବାହକୁ ନଶାଏ ଏବଂ ଚରାଚରରେ ବ୍ୟାପ୍ତ—ସେ ପ୍ରଭୁ କେଉଁ କର୍ମରେ ପ୍ରୀତ ହୁଅନ୍ତି?
Verse 3
सौतिरुवाच । भक्तिग्राह्यो हृषीकेशो न धनैर्द्धरणीधर । भक्त्या संपूजितो विष्णुः प्रददाति मनोरथम् ॥ ३ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଧରଣୀଧର! ହୃଷୀକେଶ ଧନରେ ନୁହେଁ, ଭକ୍ତିରେ ହିଁ ବଶ ହୁଅନ୍ତି। ଭକ୍ତିରେ ପୂଜିତ ବିଷ୍ଣୁ ମନୋରଥ ଦିଅନ୍ତି।
Verse 4
तस्माद्विप्राः सदा भक्तिः कर्त्तव्या चक्रपाणिनः । जनेनापि जगन्नाथः पूजितः क्लेशहा भवेत् ॥ ४ ॥
ଏହେତୁ ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ଚକ୍ରପାଣି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭକ୍ତି ସଦା କରିବା ଉଚିତ। ସାଧାରଣ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ସେ କ୍ଲେଶହର ହୁଅନ୍ତି।
Verse 5
परितोषं व्रजत्याशुतृषितस्तु जलैर्यथा । अत्रापि श्रूयते विप्रा आख्यानं पापनाशनम् ॥ ५ ॥
ତୃଷିତ ମଣିଷ ଜଳ ପାଇ ଶୀଘ୍ର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେପରି, ସେପରି ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ଏଠାରେ ପାପନାଶକ ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନ ଶୁଣାଯାଏ।
Verse 6
रुक्मांगदस्य संवादमृषिणा गौतमेन हि । आसीद्ग्रुक्मांगदो राजा सार्वभौमः क्षमान्वितः ॥ ६ ॥
ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏହି ସଂବାଦକୁ ଋଷି ଗୌତମ ନିଶ୍ଚୟ କହିଥିଲେ। ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ରାଜା ସାର୍ବଭୌମ ଓ କ୍ଷମାନ୍ୱିତ ଥିଲେ।
Verse 7
क्षीरशायिप्रियो भक्तो हरिवासरतत्परः । नान्यं पश्यति देवेशात्पद्मनाभान्महीपतिः ॥ ७ ॥
ସେ ରାଜା କ୍ଷୀରଶାୟୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭକ୍ତ, ହରିବାସରେ ଏକାନ୍ତ ପରାୟଣ ଥିଲେ। ଦେବେଶ ପଦ୍ମନାଭ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଦେଖୁନଥିଲେ।
Verse 8
पटहं वारणे धृत्वा वादयेद्धरि वासरे । अष्टवर्षाधिको यस्तु पञ्चाशीत्यूनवर्षकः ॥ ८ ॥
ହରିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନରେ ହାତୀ ଉପରେ ପଟହ (ନଗାଡ଼ା) ରଖି ବାଜାଇବା ଉଚିତ। ଯେ ଆଠ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ଓ ପଞ୍ଚାଶୀ ବର୍ଷରୁ କମ୍, ସେ ଏହା କରୁ।
Verse 9
भुनक्ति मानवो ह्यद्य विष्णोरहनि मंदधीः । स मे दंड्यश्च वध्यश्च निर्वास्यो नगराद्बहिः ॥ ९ ॥
ଆଜି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନରେ ଯେ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ମାନବ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ମୋ ମତରେ ଦଣ୍ଡନୀୟ, ବଧଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ନଗର ସୀମାରୁ ବାହାରେ ନିର୍ବାସିତ ହେବ।
Verse 10
पिता च यदि वा भ्राता पुत्रो भार्या सुहृन्मम । पद्मनाभदिने भोक्ता निग्राह्यो दस्युवद्भवेत् ॥ १० ॥
ପିତା ହେଉ କି ଭାଇ, ପୁଅ ହେଉ କି ସ୍ତ୍ରୀ, କିମ୍ବା ମୋ ପ୍ରିୟ ସୁହୃଦ—ଯେ ପଦ୍ମନାଭଙ୍କ ଦିନରେ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ଚୋର ପରି ନିଗ୍ରହ ଓ ସଂଶୋଧନଯୋଗ୍ୟ ହେବ।
Verse 11
ददघ्वंम विप्रमुख्यभ्यो मज्जध्वं जाह्नवीजले । ममेद वचनं श्रृत्वा राज्यं भुंजीत मामकम् ॥ ११ ॥
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦିଅ, ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ଜଳରେ ନିମଜ୍ଜନ କର। ମୋ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ଗ୍ରହଣ କରି, ସେ ମୋର ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରୁ।
Verse 12
वासरे वासरे विष्णोः शुक्लपक्षे महीपतिः । अशुक्ले तु विशेषेण पटहे हेमसंपुटे ॥ १२ ॥
ହେ ମହୀପତି! ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନକୁ ଦିନ ଏହି ବିଧିର ପାଠ/ଅନୁଷ୍ଠାନ କର। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ତୁ ବିଶେଷ ସାବଧାନତାରେ—ବସ୍ତ୍ରରେ ମୁଡ଼ି ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପୁଟରେ ରଖି—ଏହା କର।
Verse 13
एवं प्रघुष्टे भूपेन सर्वभूमौ द्विजोत्तमाः । गच्छिद्भिः संकुलो मार्गः कृतो कृतो लोकैर्हरेर्द्विजाः ॥ १३ ॥
ଏଭଳି ରାଜା ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଘୋଷଣା କରାଇଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ହରିଭକ୍ତ ଲୋକେ ପୁନଃପୁନଃ ଯାତ୍ରା କରିବାରୁ ପଥଗୁଡ଼ିକ ଜନସମୂହରେ ଠସେଇଗଲା, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ॥୧୩॥
Verse 14
ये केचिन्निधनं यांति भूपालविषये नराः । ज्ञानात्प्रमादतो वापि ते यांति हरिमन्दिरम् ॥ १४ ॥
ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟସୀମାରେ ଯେ କେହି ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଜାଣିକି କିମ୍ବା ଅସାବଧାନତାରୁ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ହରିମନ୍ଦିର-ଧାମକୁ ଯାଆନ୍ତି॥୧୪॥
Verse 15
अवश्यं वैष्णवो लोकः प्राप्यते मानवैर्द्विजाः । व्याजेनापि प्रकुर्वाणैर्द्वादशीं पापनाशिनीम् ॥ १५ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ପାପନାଶିନୀ ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତକୁ ନିମିତ୍ତମାତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ପାଳନ କଲେ ସୁଦ୍ଧା॥୧୫॥
Verse 16
सोऽश्नाति पार्थिवं पापं योऽश्नाति हरिवासरे । स प्राप्नोति धराधर्मं यो नाश्नाति हरेर्दिने ॥ १६ ॥
ଯେ ହରିବାସରେ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ପାର୍ଥିବ ପାପକୁ ହିଁ ଭକ୍ଷଣ କରେ; ଯେ ହରିଦିନେ ଭୋଜନ କରେନାହିଁ, ସେ ଧରାଧର୍ମ—ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଧର୍ମ—ପ୍ରାପ୍ତ କରେ॥୧୬॥
Verse 17
ब्राह्मणो नैव हंतव्य इत्येषा वैदिकी स्मृतिः । एकादश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि ॥ १७ ॥
“ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କେବେ ହତ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ”—ଏହା ବୈଦିକ ସ୍ମୃତିବଚନ; ସେହିପରି ଏକାଦଶୀରେ ଉଭୟ ପକ୍ଷରେ (ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ) ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ॥୧୭॥
Verse 18
वैलक्ष्यमगमद्राजा रविसूनुर्द्विजोत्तमाः । लेख्यकर्मणि विश्रांतश्चित्रगुप्तोऽभवत्तदा ॥ १८ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ରାଜା ଲଜ୍ଜାରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ; ଏବଂ ସେତେବେଳେ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଲେଖ୍ୟ-ଲେଖନ କର୍ମରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଲୀନ ରହିଲେ।
Verse 19
संमार्जितानि लेख्यानि पूर्वकर्मोद्भवानि च । गच्छंति वैष्णवं लोकं स्वधर्मैर्मानवाः क्षणात् ॥ १९ ॥
ପୂର୍ବକର୍ମଜନ୍ୟ କର୍ମ-ଲେଖା ଯେତେବେଳେ ସଫା ହୋଇ ମିଟିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମାନବମାନେ ସ୍ୱଧର୍ମ ପାଳନ କରି କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 20
शून्यास्तु निरयाः सर्वे पापप्राणिविवर्जिताः । भग्नो याम्योऽभवन्मार्गो द्वादशादित्यतापितः ॥ २० ॥
ପାପୀ ପ୍ରାଣୀ ନଥିବାରୁ ସମସ୍ତ ନରକ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା; ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ତାପରେ ଯମଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଗଲା।
Verse 21
सर्वे हि गरुडारूढा जना यांति हरेः पदम् । देवा नामपि ये लोकास्ते शून्या ह्यभवँस्तथा ॥ २१ ॥
ସମସ୍ତେ ଗରୁଡାରୂଢ ହୋଇ ହରିଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଦେବଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲେ।
Verse 22
उत्सन्नाः पितृदेवेज्यास्तीर्थदानादिसत्क्रियाः । मुक्त्वैकां द्वादशीं मर्त्या नान्यं जानंति ते व्रतम् ॥ २२ ॥
ପିତୃତର୍ପଣ, ଦେବପୂଜା, ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ଦାନ ଆଦି ସତ୍କ୍ରିୟା ଯେନ ଅବହେଳିତ ହୋଇଗଲା; କାରଣ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ଏକମାତ୍ର ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବ୍ରତ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 23
शून्ये त्रिविष्टपे जाते शून्ये च नरके तथा । नारदो धर्मराजानं गत्वा चेदमुवाच ह ॥ २३ ॥
ଯେତେବେଳେ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ ସ୍ୱର୍ଗ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ସେହିପରି ନରକ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ନାରଦ ଧର୍ମରାଜ ଯମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 24
नारद उवाच । नाक्रंदः श्रूयते राजन् प्रांगणे नरकेष्वथ । न चापि क्रियते लेख्यं किंचिद्दुष्कृतकर्मणाम् ॥ २४ ॥
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ନରକମାନଙ୍କ ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ କୌଣସି କ୍ରନ୍ଦନ ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ; ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିବାମାନଙ୍କର କୌଣସି ଲେଖା ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଲିଖାଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 25
चित्रगुप्तो मुनिरिव स्थितोऽयं मौनसंयुतः । कारणं किं न चायांति पापिनो येन ते गृहम् ॥ २५ ॥
ଏହି ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ମୁନି ପରି ମୌନ ଧାରଣ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ। କେଉଁ କାରଣରୁ ପାପୀମାନେ ତୁମ ଗୃହକୁ ଆସୁନାହାନ୍ତି?
Verse 26
मायादंभसमाक्रांता दुष्टकर्मरतास्तथा । एवमुक्ते तु वचने नारदेन महात्मना ॥ २६ ॥
ମାୟା ଓ ଦମ୍ଭରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମରେ ରତ—ମହାତ୍ମା ନାରଦ ଏପରି ବଚନ କହିବା ସମୟରେ…
Verse 27
प्राह वैवस्वतो राजा किंचिद्दैन्यसमन्वितः । यम उवाच । योऽयं नारद भूपालः पृथिव्यां सांप्रतं स्थितः ॥ २७ ॥
ତେବେ ବୈବସ୍ୱତ ଯମରାଜ କିଛି ଦୈନ୍ୟ ସହ କହିଲେ। ଯମ କହିଲେ—ହେ ନାରଦ! ଏହି ଯେ ରାଜା, ଯିଏ ବର୍ତ୍ତମାନ ପୃଥିବୀରେ ଅବସ୍ଥିତ—
Verse 28
स हि भक्तो हृषीकेशे पुराणपुरुषोत्तमे । प्रबोधयति राजेंद्रः स जनं पटहेन हि ॥ २८ ॥
ସେ ହୃଷୀକେଶ—ପୁରାତନ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ—ଙ୍କ ଭକ୍ତ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସେ ରାଜା ଢୋଳ-ନାଦର ଘୋଷଣାରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରି ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି।
Verse 29
न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं संप्राप्ते हरिवासरे । ये केचिद्भुञ्जते मर्त्यास्ते मे दंडेषु यांति हि ॥ २९ ॥
ହରିବାସର (ଏକାଦଶୀ) ଆସିଲେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ସେଦିନ ଖାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ଦଣ୍ଡରେ ପଡ଼େ।
Verse 30
तद्भयाद्धि जनाः सर्वे द्वादशीं समुपासते । व्याजेनापि मुनुश्रेष्ठ द्वादश्यां समुपोषिताः ॥ ३० ॥
ସେଇ ଭୟରୁ ସମସ୍ତେ ଦ୍ୱାଦଶୀକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଜୁହାତରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରି ଦିଅନ୍ତି।
Verse 31
प्रयांति वैष्णवं लोकं दाहप्रलयवर्जितम् । द्वादशीसेवनाल्लोकाः प्रायांति हरिमंदिरम् ॥ ३१ ॥
ସେମାନେ ଦାହ-ପ୍ରଳୟରୁ ମୁକ୍ତ ଥିବା ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଦ୍ୱାଦଶୀ-ସେବନରେ ଲୋକେ ନିଶ୍ଚୟ ହରିମନ୍ଦିର ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
Verse 32
तेन राज्ञा द्विजश्रेष्ठ मार्गा लुप्ता ममाधुना । कृत हि नरकाः शून्या लोकाश्चापि दिवौकसाम् ॥ ३२ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ରାଜା ଏବେ ମୋ ଲୋକକୁ ଯିବା ମାର୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଲୁପ୍ତ କରିଦେଇଛି। ନିଶ୍ଚୟ ନରକଗୁଡ଼ିକ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ଦେବଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ (ଫଳତଃ) ଖାଲି ହୋଇଗଲେ।
Verse 33
विश्रांतं लेखकेर्लेख्यं लिखितं मार्जितं जनैः । एकादश्युपवासस्य माहात्म्येन द्विजोत्तम ॥ ३३ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ଲେଖକଙ୍କ ଯେ ଲେଖା ବିଶ୍ରାମ ପାଇଥିଲା, ଲୋକେ ତାହାକୁ ପୁନଃ ଲେଖିଲେ ଏବଂ ପୋଛି ଶୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 34
ब्रह्महत्यादिपापानि अभुक्त्वैव जना द्विज । समुपोष्य दिनं विष्णोः प्रयांति हरिमंदिरम् ॥ ३४ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜ! ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ପାପର ଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ନ ପଡ଼ି, ଲୋକେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଏକ ଦିନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପବାସ କରି ହରିମନ୍ଦିରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 35
सोऽहं काष्टमृगेणैव तुल्यो जातो महामुने । नेत्रहीनः कर्णहीनः संध्याहीनो द्विजो यथा ॥ ३५ ॥
ହେ ମହାମୁନି! ମୁଁ କାଠର ମୃଗ ପରି ହୋଇଗଲି—ଯେନେ ନେତ୍ରହୀନ ଓ କର୍ଣ୍ଣହୀନ; ସନ୍ଧ୍ୟାକର୍ମ ହୀନ ଦ୍ୱିଜ ଯେପରି।
Verse 36
स्त्रीजितो वा पुमान्यद्वत्षंढो वा प्रमदापतिः । त्यक्तकामस्त्वहं ब्रह्मंल्लोकपालत्वमीदृशम् ॥ ३६ ॥
ସ୍ତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ଜିତା ପୁରୁଷ ପରି, କିମ୍ବା ଷଣ୍ଢ/ନପୁଂସକ ପରି, କିମ୍ବା କେବଳ ପ୍ରମଦାପତି ମାତ୍ର ପରି ହେଉ; ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ମୁଁ କାମ ତ୍ୟାଗ କରି ଏପରି ଲୋକପାଳତ୍ୱ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି।
Verse 37
यास्यामि ब्रह्मलोके वै दुःखं ज्ञापयितुं स्वकम् । निर्व्यापारो नियोगी तु नियोगे यस्तु तिष्ठति ॥ ३७ ॥
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଇ ମୋର ଦୁଃଖ ଜଣାଇବି। କିନ୍ତୁ ଯେ ନିଯୋଗୀ ନିଜେ ନିର୍ବ୍ୟାପାର ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନିଯୋଗ ପାଳନ କରେ, ସେ ତାହାର ନିଯୋଗ-ସୀମାରେ ହିଁ ରହିବା ଉଚିତ।
Verse 38
स्वामिवित्तं समश्नाति स याति नरकं ध्रुवम् । सौतिरुवाच । एवमुक्त्वा यमो विप्रा नारदेन समन्वितः ॥ ३८ ॥
ଯେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଧନ ଭୋଗ କରେ କିମ୍ବା ଅପହରଣ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନରକକୁ ଯାଏ। ସୂତି କହିଲେ—ଏହିପରି କହି ନାରଦ ସହିତ ଯମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 39
ययौ विरंचिसदनं चित्रगुप्तेन चान्वितः । स ददर्श समासीनं मूर्तामूर्तजनावृतम् ॥ ३९ ॥
ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ସହିତ ସେ ବିରଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ସଦନକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଆସନସ୍ଥ ଦେଖିଲେ, ମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଅମୂର୍ତ୍ତ ଜନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ।
Verse 40
वेदाश्रयं जगद्बीजं सर्वेषां प्रपितामहम् । स्वभवं भूतनिलयमोंकाराख्यमकल्मषम् ॥ ४० ॥
ସେ ବେଦମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ଜଗତର ବୀଜ, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରପିତାମହ। ସ୍ୱୟଂଭୂ, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ନିଲୟ—‘ଓଂକାର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ନିର୍ମଳ ଓ ନିଷ୍କଲୁଷ।
Verse 41
शुचिं शुचिपदं हंसं ब्रह्माणं दर्भलांछनम् । उपास्यमानं विविधैर्लोकपालैर्दिगीश्वरैः ॥ ४१ ॥
ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଶୁଚି, ଶୁଚିପଦରେ ସ୍ଥିତ, ହଂସସଦୃଶ, ଦର୍ଭଚିହ୍ନିତ—ଯାହାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକପାଳ ଓ ଦିଗୀଶ୍ୱରମାନେ ଉପାସନା କରୁଥିଲେ।
Verse 42
इतिहासपुराणैश्च वेदौर्वेग्रहसंस्थितैः । मूर्तिमद्भिः समुद्रैश्य नदीभिश्च सरोवरैः ॥ ४२ ॥
ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ସହିତ ସଂସ୍ଥିତ ବେଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା; ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ଓ ସରୋବରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ (ଉପାସନା ହେଉଥିଲା)।
Verse 43
देहधृग्भिस्तथा वृक्षैरश्वत्थाद्यैर्विशेषतः । वापीकूपतडागाद्यैर्मूर्तिमद्भिश्च पर्वतैः ॥ ४३ ॥
ସେହିପରି ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—ବିଶେଷତଃ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଆଦିରେ—ବାପୀ, କୂପ, ତଡାଗ ଆଦି ଜଳାଶୟରେ, ଏବଂ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ପର୍ବତମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 44
अहोरात्रैस्तथा पक्षैर्मासैः संवत्सरैर्द्विजाः । कलाकाष्ठानिमेषैश्च ऋतुभिश्चायनैर्युगैः ॥ ४४ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! କାଳର ଗଣନା ଅହୋରାତ୍ର, ପକ୍ଷ, ମାସ ଓ ସଂବତ୍ସର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଏବଂ କଳା, କାଷ୍ଠା, ନିମେଷ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ତଥା ଋତୁ, ଅୟନ ଓ ଯୁଗ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 45
मन्वंतरैस्तथा कल्पैर्निमेषैरुन्मिषैरपि । ऋक्षैर्योगैश्च करणैः पौर्णमासेंदुसंक्षयैः ॥ ४५ ॥
କାଳର ଗଣନା ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ କଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ନିମେଷ ଓ ଉନ୍ମେଷ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ଋକ୍ଷ (ନକ୍ଷତ୍ର), ଯୋଗ, କରଣ, ପୌର୍ଣ୍ଣମାସ ଓ ଇନ୍ଦୁ-ସଂକ୍ଷୟ (ଚନ୍ଦ୍ରକ୍ଷୟ) ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 46
सुखैर्दुःखैस्तथा द्वंद्वैर्लाभालाभैर्जयाजयैः । सत्यानृतैश्च देवेशो वेष्टितो धर्मपावकः ॥ ४६ ॥
ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଲାଭ-ଅଲାଭ, ଜୟ-ଅଜୟ, ଏବଂ ସତ୍ୟ-ଅନୃତ—ଏହି ସବୁଦ୍ୱାରା ଦେବେଶ ଆବୃତ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହୁଅନ୍ତି; ଧର୍ମରୂପ ପାବକ ଏହି ଅବସ୍ଥାମାନଙ୍କ ଭିତରେ ହିଁ ଘେରା ରହେ।
Verse 47
कर्मविद्भिश्च पुरुषैरनुरुपैरुपास्यते । सत्त्वेन रजसा चैव तमसा च पितामहः ॥ ४७ ॥
କର୍ମବିଦ୍ ପୁରୁଷମାନେ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ୱଭାବାନୁରୂପେ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜଃ ଓ ତମଃ—ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
Verse 48
शांतमूढातिघोरैश्च विकारैः प्राकृतैर्विभुः । वायुना श्लेष्मपित्ताभ्यां मूर्तैरातंकनामभिः ॥ ४८ ॥
ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଭୁ ବାୟୁ, କଫ ଓ ପିତ୍ତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶାନ୍ତ, ମୂଢକର ଓ ଅତିଘୋର ପ୍ରାକୃତ ବିକାର—ମୂର୍ତ୍ତ ହୋଇ ‘ରୋଗ’ ନାମେ ପରିଚିତ—ସେଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଦିଶନ୍ତି।
Verse 49
आनंदेन च विश्वात्मा परधर्मं समाश्रितः । अनुक्तैरपि भूतैश्च संवृतो लोककृत्स्वयम् ॥ ४९ ॥
ଆନନ୍ଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ପରମଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି; କହା ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଦ୍ୱାରା ଆବୃତ—କାରଣ ଲୋକମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତା ଓ ଧାରକ ସ୍ୱୟଂ ସେଇ।
Verse 50
दुरुक्तैः कटुवाक्याद्यैर्मूर्तिमद्भिरुपास्यते । तेषां मध्येऽविशत्सौरिः सव्रीडेव वधूर्यथा ॥ ५० ॥
ଦେହଧାରୀମାନେ କଟୁ, ତିକ୍ତ ଓ ଅପମାନଜନକ ବାକ୍ୟଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରୁଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୌରି ଲଜ୍ଜାଭରା ବଧୂ ପରି ସଂକୋଚରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 51
विलोकयन्नधोभागं नम्रवक्त्रो व्यदर्शयत् । ते प्रविष्टं यमं दृष्ट्वा सकायस्थं सनारदम् ॥ ५१ ॥
ସେ ତଳକୁ ଚାହିଁ, ମୁହଁ ନମାଇ ତାହା ଦେଖାଇଲେ; ତେବେ ସେମାନେ ଯମଙ୍କୁ—ତାଙ୍କ କାୟସ୍ଥ (ଦୂତ) ସହିତ—ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ନାରଦଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
Verse 52
विस्मिताक्षा मिथः प्रोचुः किमयं भास्करिस्त्विह । संप्राप्तो हि लोककरं द्रष्टुं देवं पितामहम् ॥ ५२ ॥
ବିସ୍ମୟରେ ଆଖି ବଡ଼ କରି ସେମାନେ ପରସ୍ପର କହିଲେ—“ଏଠାରେ ଏହି ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ) କିଏ? ଲୋକକର୍ତ୍ତା ଦେବ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଆସିଛନ୍ତି କି?”
Verse 53
निर्व्यापारः क्षणं नास्ति योऽयं व्यग्रो रवेः सुतः । सोऽयमभ्यागतः कस्मात्कञ्चित्क्षेमं दिवौकसाम् ॥ ५३ ॥
ରବିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏହିଜଣ କ୍ଷଣମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ନିର୍ବ୍ୟାପାର ନୁହେଁ; ସଦା ବ୍ୟଗ୍ର ହୋଇ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିରତ। ତେବେ ଏବେ ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଲା? ନିଶ୍ଚୟ ଦିବ୍ୟଲୋକବାସୀ ଦେବମାନଙ୍କ କିଛି କ୍ଷେମ ପାଇଁ।
Verse 54
आश्चर्यातिशयं मन्ये यन्मार्जितपटस्त्वयम् । लेखकः समनुप्राप्तो दैन्येन महतान्वितः ॥ ५४ ॥
ମୁଁ ଏହାକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର ପରାକାଷ୍ଠା ଭାବେ ମନେ କରେ—ତୁମେ ମାର୍ଜିତ, ଶୁଦ୍ଧ ପଟ ପରି; ତଥାପି ମହା ଦୈନ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ ଏକ ଲେଖକ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଛି।
Verse 55
न केनचित्पटो ह्यस्य मार्जितोऽभूच्च धर्मिणा । यन्न दृष्टं श्रुंत वापि तदिहैव प्रदृश्यते ॥ ५५ ॥
କୌଣସି ଧର୍ମୀ ଲୋକ ଏହି ପଟକୁ କେବେ ମାର୍ଜିତ କରିନାହାନ୍ତି; ତଥାପି ଯାହା ନ ଦେଖାଯାଇଛି, ନ ଶୁଣାଯାଇଛି—ସେଇ ଜିନିଷ ଏଠାରେ ହିଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦିଶୁଛି।
Verse 56
एवमुच्चरतां तेषां भूतानां कृतशासनः । निपपाताग्रतो विप्रा ब्रह्मणो रविनन्दनः ॥ ५६ ॥
ସେଇ ଭୂତମାନେ ଏଭଳି କହୁଥିବାବେଳେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ ଶାସନ କରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲା; ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ରବିନନ୍ଦନ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପଡ଼ିଗଲା।
Verse 57
मूलच्छिन्नो यथा शाखी त्राहि त्राहीति संरुदन् । परिभूतोऽस्मि देवेश यन्मार्जितपटः कृतः ॥ ५७ ॥
ମୂଳରୁ କଟା ଶାଖା ପରି ମୁଁ ପୁନଃପୁନଃ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ‘ତ୍ରାହି, ତ୍ରାହି!’ ବୋଲି ଡାକୁଛି। ହେ ଦେବେଶ, ମୁଁ ପରିଭୂତ; ମୋତେ ମାର୍ଜିତ ପଟ ପରି କରିଦିଆଗଲା।
Verse 58
त्वया नाथेन विधुरं पश्यामि कमलासन । एवं ब्रुवन्स निश्चेष्टो बभूव द्विजसंत्तमाः ॥ ५८ ॥
ହେ କମଳାସନ ନାଥ! ତୁମେ ରକ୍ଷକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ନିଜକୁ ବିଧୁର, ଅସହାୟ ଦେଖୁଛି। ଏହିପରି କହି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମୁନି ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟ ହେଲେ।
Verse 59
ततो हलहलाशब्दः सभायां समवर्तत । योऽर्थं रोदयते लोकान्सर्वान्स्थावरज गमान् ॥ ५९ ॥
ତାପରେ ସଭାରେ “ହଲହଲା!” ବୋଲି ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା; ସେ ନାଦ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଲୋକ ରୋଦନ କଲେ।
Verse 60
सोऽयं रोदिति दुःखार्तः कस्माद्वैवस्वतो यमः । अथवा सत्यगाथेयं लौकिकी प्रतिभाति नः ॥ ६० ॥
ଏହିଜଣ ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ହୋଇ ରୋଦନ କରୁଛି; ତେବେ ଏହାକୁ ବୈବସ୍ୱତ ଯମ କାହିଁକି କୁହାଯାଏ? କିମ୍ବା ଏହା ସତ୍ୟ ଗାଥା; କାରଣ ଏହା ଆମକୁ କେବଳ ଲୌକିକ କଥା ପରି ଲାଗୁନାହିଁ।
Verse 61
जनसन्तापकर्ता यः सोऽचिरेणोपतप्यते । नहि दुष्कृतकर्मा हि नरः प्राप्नोति शोभनम् ॥ ६१ ॥
ଯେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତାପ ଦେଉଛି ସେ ଶୀଘ୍ରେ ନିଜେ ଦୁଃଖ ଭୋଗେ; କାରଣ ଦୁଷ୍କର୍ମୀ ମନୁଷ୍ୟ କେବେ ଶୋଭନ, ମଙ୍ଗଳମୟ ଫଳ ପାଉନାହିଁ।
Verse 62
ततो निवारयामास वायुस्तेषां वचस्तदा । लोकानां समचित्तानां मतं ज्ञात्वा हि वेधसः ॥ ६२ ॥
ତାପରେ ବାୟୁ ସେମାନଙ୍କର କଥା ସେତେବେଳେ ନିବାରଣ କଲେ; କାରଣ ସମଚିତ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ବେଧସ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ମତ ସେ ଜାଣିଥିଲେ।
Verse 63
निवार्य शंकां मार्तंडिं शनैरुत्थापयन् विभुः । भुजाभ्यां साधुपीनाभ्यां लोकमूर्तिरुदारधीः ॥ ६३ ॥
ମାର୍ତଣ୍ଡୀଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ନିବାରି, ଲୋକମୂର୍ତ୍ତି ଉଦାରଧୀ ସେଇ ପ୍ରବଳ ବିଭୁ ନିଜ ସୁଗଠିତ ଦୃଢ଼ ଦୁଇ ଭୁଜାରେ ତାଙ୍କୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉଠାଇଲେ।
Verse 64
विह्वलं तं पलायंतमासने संन्यवेशयत् । सकायस्थमुवाचेदं व्योममूर्तिं रवेः सुतम् ॥ ६४ ॥
ତାକୁ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ପଳାଇବାକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି ସେ ତାକୁ ଆସନରେ ବସାଇଲେ। ପରେ ସେ ଦେହଧାରୀ ଭାବେ ଦାଁଡ଼ିଥିବାବେଳେ, ଆକାଶମୂର୍ତ୍ତି ରବିପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 65
केन त्वमभिभूतोऽसि केन स्थानाद्विवासितः । केनापमार्जितो देवपटो लोकपटस्तव ॥ ६५ ॥
ତୁମକୁ କିଏ ଅଭିଭୂତ କଲା? କିଏ ତୁମକୁ ତୁମ ସ୍ଥାନରୁ ବିସ୍ଥାପିତ କଲା? କିଏ ତୁମ ଦେବଧ୍ୱଜ—ଲୋକସମ୍ମୁଖରେ ତୁମ ପତାକା—ମାଛିଦେଲା?
Verse 66
ब्रूहि सर्वमशेषेण कुशकेतुर्वदत्वयम् । यः प्रभुस्तात सर्वेषां स ते कर्ता समुन्नतिम् । अपनेष्यति मार्तंडे दुःखं हृदयसंस्थितम् ॥ ६६ ॥
ସମସ୍ତ କଥା ନିଃଶେଷରେ କୁହ—କୁଶକେତୁ କହୁନ୍ତୁ। ହେ ମାର୍ତଣ୍ଡ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ସେଇ ଠାକୁର ତୁମ ଉନ୍ନତି କରିବେ ଏବଂ ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ଦୁଃଖ ଅପସାରଣ କରିଦେବେ।
Verse 67
स एवमुक्तस्तु प्रभंजनेन दिनेशसूनुस्तमथो बभाषे । विलोक्य वक्त्रं कुशकेतुसूनोः सगद्गदं मंदमुदीरयन्वचः ॥ ६७ ॥
ପ୍ରଭଞ୍ଜନ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଦିନେଶ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ପୁତ୍ର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ। କୁଶକେତୁଙ୍କ ପୁତ୍ରର ମୁହଁକୁ ଦେଖି, ସେ ଭାବବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ମନ୍ଦ ସ୍ୱରେ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।
Verse 68
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरे भागे यमस्य ब्रह्मलोकगमनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ “ଯମଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗମନ” ନାମକ ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା ॥୩॥
The chapter frames Dvādaśī as a concentrated vrata whose observance (even imperfectly or ‘on a pretext’) redirects karmic trajectories: it nullifies recorded demerit, breaks access to Yama’s southern path, and yields immediate eligibility for the Vaiṣṇava realm—thereby functioning as a mokṣa-oriented ritual shortcut anchored in Viṣṇu-bhakti.
Citragupta represents karmic auditability—deeds as ‘written records.’ The narrative’s claim that records are rewritten/erased by Ekādaśī–Dvādaśī observance dramatizes the Purāṇic doctrine that devotional vrata can supersede punitive karmic administration under Yama.
Ekādaśī is emphasized as the day of strict non-eating (Harivāsara restraint), while Dvādaśī is highlighted as the sin-destroying observance whose uptake becomes widespread due to fear of consequences; together they form a paired vrata-logic: restraint (Ekādaśī) culminating in salvific observance (Dvādaśī).