ଗୟା-ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ବସୁ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ତୃତୀୟ ଦିନର ଏମିତି ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି କହନ୍ତି, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ଦେଇ ଗୟା-ସଙ୍ଗ ସମ ପୁଣ୍ୟ ଦାନ କରେ। ବ୍ରହ୍ମସରସ/ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ ପରେ ସାପିଣ୍ଡ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ତର୍ପଣ କୂଆ ଓ ଯୂପ ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଯୂପ ନିକଟରେ କରାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଥାପିତ ଆମ୍ବ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେବା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା-ନମସ୍କାର କରିବା ପିତୃମୋଚନକୁ ଦୃଢ଼ କରେ। ଯମବଳି ଓ ଦିଗ୍ବଳି (କୁକୁର-କାଉ ଆଦିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ସହ) ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଏବଂ ନିୟମିତ ଆଚରଣ ସହ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ପରେ ଫଲ୍ଗୁତୀର୍ଥ, ଗୟାଶିର ଓ ବିଷ୍ଣୁପଦକୁ ଯାଇ ସାପିଣ୍ଡୀକରଣରେ ସମାପ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁପଦର ଦର୍ଶନ-ସ୍ପର୍ଶ-ପୂଜା ମାତ୍ରେ ପାପନାଶ ଓ ପିତୃମୁକ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପିତୃତ୍ୱ-ସନ୍ଦେହ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ରାମଙ୍କ ଦଶରଥ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡଦାନ—ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ ଯଥାବିଧି/ଅବିଧି (ହାତରେ କି ଭୂମିରେ) ଓ ସ୍ଥଳମହିମା ଦେଖାଏ। ରୁଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆଦି ପାଦସ୍ଥଳ ଭାଜପେୟ, ରାଜସୂୟ, ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞସମ ଫଳରେ ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ; ଗଦାଲୋଲା ଓ କ୍ରୌଞ୍ଚପାଦର ସ୍ଥଳକଥା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ ଶିଳାତୀର୍ଥରେ ସାପିଣ୍ଡ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଅନେକ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ-ସାୟୁଜ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଏ।
Verse 1
वसुरुवाच । अथ ते संप्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । तृतीयदिवसे कृत्यं गयासंगफलप्रदम् ॥ १ ॥
ବସୁ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତୃତୀୟ ଦିନର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ କହିବି; ଏହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇ ଗୟାସଙ୍ଗର ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରେ।
Verse 2
स्नात्वा तु ब्रह्मसरसि श्राद्धं कुर्यात्सपिंडकम् । स्नानं करोमि तीर्थेऽस्मिन्नृणत्रयविमुक्तये ॥ २ ॥
ବ୍ରହ୍ମସରସରେ ସ୍ନାନ କରି ସପିଣ୍ଡକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ‘ତ୍ରିଋଣବିମୁକ୍ତି ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରୁଛି’—ଏହିପରି ଜପ କରି ସ୍ନାନ କର।
Verse 3
श्राद्धाय पिंडदानाय तर्पणायार्थसिद्धये । तत्कूपयूपयोर्मध्ये कुर्वंस्तारयते पितॄन् ॥ ३ ॥
ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ତର୍ପଣର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯେ ଏହି କର୍ମ କୂପ ଓ ଯୂପର ମଧ୍ୟରେ କରେ, ସେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତାରେ।
Verse 4
स्नानं कृत्वच्छ्रितो यूपो ब्रह्मणो यूप इत्युत । कृत्वा ब्रह्मसरः श्राद्धं ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् ॥ ४ ॥
ସ୍ନାନ କରି ‘ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଯୂପ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯୂପକୁ ଆଶ୍ରୟ କର। ବ୍ରହ୍ମ-ସରସରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃମାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 5
गोप्रचार समीपस्था आम्रा ब्रह्मप्रकल्पिताः । तेषां सेचनमात्रेण पितरो मोक्षगामिनः ॥ ५ ॥
ଗୋଚର ନିକଟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ଆମ୍ବ ଗଛ ଅଛି; ସେଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ ଜଳ ସିଞ୍ଚନ କଲେ ପିତୃମାନେ ମୋକ୍ଷଗାମୀ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 6
आम्रं ब्रह्मसरोद्भूतं सर्वदेवमयं विभुम् । विष्णुरूपं प्रसिंचामि पितॄणां चैव मुक्तये ॥ ६ ॥
ବ୍ରହ୍ମ-ସରସରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ସର୍ବଦେବମୟ, ବିଭୁ ଓ ବିଷ୍ଣୁରୂପ ଏହି ଆମ୍ବ ଗଛକୁ ପିତୃମୁକ୍ତି ପାଇଁ ମୁଁ ଜଳରେ ପ୍ରସିଞ୍ଚନ କରୁଛି।
Verse 7
एको मुनिः कुम्भकुशाग्रहस्त आम्रस्य मूले सलिलं ददाति । आम्राश्च सिक्ताः पितरश्च तृप्ता एका क्रिया व्द्यर्थकरीप्रसिद्धा । आचम्य मूले सलिलं ददानो नोपेक्षणीयो विबुधैर्मनुष्यः ॥ ७ ॥
ଏକା ମୁନି, କୁମ୍ଭ ଓ କୁଶାଗ୍ର ହାତରେ ଧରି, ଆମ୍ବ ଗଛର ମୂଳେ ଜଳ ଦେଇଥାଏ। ଆମ୍ବ ଗଛ ସିଞ୍ଚିତ ହୁଏ ଓ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଏକେ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱିଫଳଦାୟିନୀ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଆଚମନ କରି ମୂଳେ ଜଳ ଦେଉଥିବା ମନୁଷ୍ୟକୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 8
यूपं प्रदक्षिणीकृत्य वाजपेयफलं लभेत् । ब्रह्माणं च नमस्कृत्य पितॄन् ब्रह्मपुरं नयेत् ॥ ८ ॥
ୟୂପକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କଲେ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମପୁରକୁ ନେଇଯାଏ।
Verse 9
ॐ नमो ब्रह्मणेऽजाय जगज्जन्मादिकारिणे । भक्तानां च पितॄणां च तरकाय नमोनमः ॥ ९ ॥
ଓଁ—ଅଜ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ ଜଗତର ଜନ୍ମାଦି କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା। ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ତାରକଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।
Verse 10
ततो यमबलिं क्षिप्त्वा मन्त्रेणानेन संयतः । यमराजधर्मराजौ निश्चलार्था इति स्थितौ ॥ १० ॥
ତାପରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ସଂୟମୀ ହୋଇ ଯମ-ବଳି ନିକ୍ଷେପ କରିବ। ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ କହିବ—‘ଯମରାଜ ଓ ଧର୍ମରାଜ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅଚଳ ରହୁନ୍ତୁ।’
Verse 11
ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि पितॄणां मुक्तिहेतवे । ततः श्वानबलिं कृत्वा पूर्वमन्त्रेण मोहिनि ॥ ११ ॥
‘ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ପିତୃମାନଙ୍କ ମୁକ୍ତିହେତୁ ମୁଁ ବଳି ଦେଉଛି।’ ତାପରେ, ହେ ମୋହିନି, ପୂର୍ବମନ୍ତ୍ରରେ ଶ୍ୱାନ-ବଳି କରିବ।
Verse 12
ततः काकबलिं कुर्यान्मन्त्रेणानेन संयतः । ऐंद्रवारुणवायव्या याम्या वैनैऋतास्तथा ॥ १२ ॥
ତାପରେ ସଂୟମୀ ହୋଇ ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ କାକ-ବଳି ଦେବ—ଇନ୍ଦ୍ର (ପୂର୍ବ), ବରୁଣ (ପଶ୍ଚିମ), ବାୟୁ (ବାୟବ୍ୟ), ଯମ (ଦକ୍ଷିଣ) ଏବଂ ନୈଋତି (ନୈଋତ୍ୟ) ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ।
Verse 13
वायसाः प्रतिगृह्णन्तु भूमौ पिंडं मयार्पितम् । ततः स्नानं प्रकुर्वीत ब्रह्मतीर्थे कुशान्वितः ॥ १३ ॥
ଭୂମିରେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ପିତ ପିଣ୍ଡକୁ କାଉମାନେ ଗ୍ରହଣ କରୁନ୍ତୁ। ତାପରେ କୁଶା ଧାରଣ କରି ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
एवं तृतीयदिवसे समाप्य नियमं सुधीः । नत्वा गदाधरं देवं ब्रह्मचर्यपरो भवेत् ॥ १४ ॥
ଏଭଳି ତୃତୀୟ ଦିନେ ନିୟମ ସମାପ୍ତ କରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଗଦାଧର ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟରେ ପରାୟଣ ହେଉ।
Verse 15
फल्गुतीर्थे चतुर्थे च स्नानादिकमथाचरेत् । गयाशिरस्यथो श्राद्धं पदे कुर्यात्सपिंडकम् ॥ १५ ॥
ଫଲ୍ଗୁତୀର୍ଥ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନାଦି କର୍ମ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଗୟାଶିରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁପଦରେ ସପିଣ୍ଡୀକରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
साक्षाद्गयाशिरस्तत्र फल्गुतीर्थाश्रयं कृतम् । क्रौंचपादात्फल्गुतीर्थँ यावत्साक्षाद्गयाशिरः ॥ १६ ॥
ସେଠାରେ ଗୟାଶିର ନିଜେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଫଲ୍ଗୁତୀର୍ଥର ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ। କ୍ରୌଞ୍ଚପାଦରୁ ଫଲ୍ଗୁତୀର୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଇ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଗୟାଶିର ବିସ୍ତୃତ।
Verse 17
गयाशिरे नगाद्याश्च साक्षात्तत्फलगुतीर्थकम् । मुखं गयासुरस्यैतत्स्नात्वा श्राद्धं समाचरेत् ॥ १७ ॥
ଗୟାଶିର ଏବଂ ନିକଟସ୍ଥ ଅନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ଏହିଟି ହିଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଫଲ୍ଗୁତୀର୍ଥ; ଏହାକୁ ଗୟାସୁରର ମୁଖ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 18
आद्यो गदाधरो देवो व्यक्ताव्यक्तार्थमास्थितः । विष्ण्वादिपदरूपेण पितॄणां मुक्तिहेतवे ॥ १८ ॥
ଆଦ୍ୟ ଗଦାଧର ଦେବ ଵ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅଵ୍ୟକ୍ତ—ଦୁହିଁର ଅର୍ଥସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ; ‘ବିଷ୍ଣୁ’ ଆଦି ପବିତ୍ର ପଦରୂପ ଧାରି ପିତୃମାନଙ୍କ ମୁକ୍ତିର ହେତୁ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 19
तत्र विष्णुपदं दिव्यं दर्शनात्पापनाशनम् । स्पर्शनात्पूजनाच्चापि पितॄणां मोक्षदायकम् ॥ १९ ॥
ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟ ‘ବିଷ୍ଣୁପଦ’ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପନାଶ କରେ; ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।
Verse 20
श्राद्धं सपिंडकं कृत्वा सहस्रकुलमात्मनः । विष्णुलोकं समुद्धृत्य नयेद्विष्णुपदे नरः ॥ २० ॥
ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ କୁଳର ସହସ୍ର ପିଢ଼ିକୁ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି, ବିଷ୍ଣୁପଦକୁ ନେଇଯାଏ।
Verse 21
श्राद्धं कृत्वा रुद्रपदे नयेत्कुलशतं नरः । सहात्मना शिवपुरं तथा ब्रह्मपदे शुभे ॥ २१ ॥
ରୁଦ୍ରପଦରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ କୁଳର ଶତ ପିଢ଼ିକୁ (ଉଦ୍ଧାରାର୍ଥ) ନେଇଯାଏ; ଏବଂ ନିଜେ ସହିତ ଶିବପୁରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ତଥା ଶୁଭ ବ୍ରହ୍ମପଦରେ ମଧ୍ୟ (ଏହିପରି ଫଳ ମିଳେ)।
Verse 22
दक्षिणाग्निपदे श्राद्धी वाजपेयफलं लभेत् । गार्हपत्यपदे श्राद्धी राजसूयफलं लभेत् ॥ २२ ॥
ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ; ଗାର୍ହପତ୍ୟାଗ୍ନି ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
Verse 23
श्राद्धँ कृत्वा चंद्रपदे वाजिमेधफलं लभेत् । श्राद्धं कृत्वा सत्यपदे ज्योतिष्टोमफलं लभेत् ॥ २३ ॥
ଚନ୍ଦ୍ରପଦରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ବାଜିମେଧ/ଅଶ୍ୱମେଧ ସଦୃଶ ମହାଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ସତ୍ୟପଦରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ ସମ ପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 24
आवसथ्यपदे श्राद्धी सोमलोकपवाप्नुयात् । श्राद्ध कृत्वा चंद्रपदे शक्रलोकं नयेत्पितॄन् ॥ २४ ॥
ଆବସଥ୍ୟପଦରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସୋମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଚନ୍ଦ୍ରପଦରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ସେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଶକ୍ରଲୋକ (ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ)କୁ ନେଇଯାଏ।
Verse 25
अन्येषां च पदे श्राद्धी पितॄन्ब्रह्मपदे नयेत् । श्राद्धी सूर्यपदे यश्च पापिनोऽर्कपुरं नयेत् ॥ २५ ॥
‘ଅନ୍ୟେଷାଂ’ ପଦରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମପଦ (ବ୍ରହ୍ମଲୋକ)କୁ ନେଇଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟପଦରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପାପୀମାନଙ୍କୁ ଅର୍କପୁର (ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ)କୁ ନେଇଯାଏ।
Verse 26
कार्तिकेयपदे श्राद्धी शिवलोके नयेत्पितॄन् । श्राद्धँ कृत्वागस्त्यपदे ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् ॥ २६ ॥
କାର୍ତ୍ତିକେୟପଦରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଶିବଲୋକକୁ ନେଇଯାଏ। ଅଗସ୍ତ୍ୟପଦରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ନେଇଯାଏ।
Verse 27
सर्वेषां काश्यपं श्रेष्ठं विष्णो रुद्रस्य वै पदम् । ब्रह्मणश्च पदं तत्र सर्वश्रेष्ठमुदाहृतम् ॥ २७ ॥
ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନ/ପଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାଶ୍ୟପସ୍ଥାନ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସେଠାରେ ଭିଷ୍ଣୁସମ୍ବନ୍ଧୀ ରୁଦ୍ରପଦ ଓ ବ୍ରହ୍ମପଦ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ଘୋଷିତ।
Verse 28
प्रारंभे च समाप्तौ च तेषामन्यतमं स्मृतम् । श्रेयस्करं भवेत्तत्र श्राद्धकर्तुश्च मोहिनि ॥ २८ ॥
ଆରମ୍ଭେ ଓ ସମାପ୍ତିରେ ସେହି ବିଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏ ସ୍ମୃତିରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ହେ ମୋହିନୀ, ତାହା ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଶ୍ରେୟ ଦେଏ।
Verse 29
कश्यपस्य पदे दिव्यो भारद्वाजो मुनिः पुरा । श्राद्धं हि चोद्यतो दातुं पित्रादिभ्यश्च पिंडकम् ॥ २९ ॥
ପୂର୍ବକାଳରେ ‘କଶ୍ୟପଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ’ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଦିବ୍ୟ ମୁନି ଭାରଦ୍ୱାଜ ପିତୃମାନଙ୍କ ଆଦିଙ୍କୁ ପିଣ୍ଡ ଦେଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।
Verse 30
शुक्लकृष्णौ तदा हस्तौ पदमुद्भिद्य निष्कृतौ । दृष्ट्वा हस्तद्वयं तत्र पितृसंशयमागतः ॥ ३० ॥
ତେବେ ସେହି ପଦଚିହ୍ନକୁ ଭେଦି ଦୁଇଟି ହାତ—ଗୋଟିଏ ଶୁକ୍ଳ ଓ ଗୋଟିଏ କୃଷ୍ଣ—ବାହାରିଲା। ସେହି ଦୁଇ ହାତ ଦେଖି ସେ ପିତୃପରିଚୟ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ।
Verse 31
ततः स्वमातरं शांतां भारद्वाजस्तु पृष्टवान् । कश्यपस्य पदे कस्मिञ्छुक्ले कृष्णे पदे पुनः ॥ ३१ ॥
ତାପରେ ଭାରଦ୍ୱାଜ ନିଜ ମାତା ଶାନ୍ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“କଶ୍ୟପଙ୍କ ‘ପଦ’ରେ କେଉଁଟି ଶୁକ୍ଳ ଭାଗ, ଏବଂ ପୁନଃ କେଉଁଟି କୃଷ୍ଣ ଭାଗ?”
Verse 32
पिंडो देयो मया मातर्जानासि पितरं वद । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य भारद्वाजस्य धीमतः ॥ ३२ ॥
“ମା, ମୋତେ ପିଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ହେବ; ତୁମେ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଜାଣ—କହ।” ଧୀମାନ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି…
Verse 33
शांतोवाच प्रसन्नास्या पुत्रं श्राद्धप्रदायिनम् । भारद्वाज महाप्राज्ञ पिंडं कृष्णाय देहि भोः ॥ ३३ ॥
ଶାନ୍ତା କହିଲେ—ତାହାର ମୁଖ ପ୍ରସନ୍ନ; ସେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ ପୁତ୍ର ପାଇଛି। ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଭାରଦ୍ୱାଜ, ତେଣୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପିଣ୍ଡ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ।
Verse 34
भारद्वाजस्ततः पिंडं दातुं कृष्णाय चोद्यतः । श्वेतो दृश्योऽब्रवीत्पुत्र देहि पुत्रो ममौरसः ॥ ३४ ॥
ତାପରେ ପ୍ରେରିତ ଭାରଦ୍ୱାଜ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପିଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଶ୍ୱେତ କହିଲା—“ପୁତ୍ର, ଦିଅ; ଏ ମୋର ଔରସ ପୁତ୍ର।”
Verse 35
कृष्णोऽब्रवीत् क्षेत्रजस्त्वं ततो मे देहि पिंडकम् । शुक्लोऽब्रवीत्स्वौरिणीयं यतोऽतस्त्वं ममौरसः ॥ ३५ ॥
କୃଷ୍ଣ କହିଲେ—“ତୁମେ କ୍ଷେତ୍ରଜ; ତେଣୁ ମୋତେ ପିଣ୍ଡ ଦିଅ।” ଶୁକ୍ଲ କହିଲା—“ମୁଁ ସ୍ୱୈରିଣୀ ବଂଶଜ; ତେଣୁ ତୁମେ ମୋର ଔରସ ପୁତ୍ର।”
Verse 36
स्वैरिणीजो ददौ चादौ क्षेत्रिणे बीजिने ततः । ततो भक्त्या महाभागे दत्वापिंडान्महामतिः ॥ ३६ ॥
ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱୈରିଣୀଜ ପୁତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରିଣଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା, ପରେ ବୀଜିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ। ତାପରେ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ସେ ମହାମତି ଭକ୍ତିରେ ପିଣ୍ଡ ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 37
कृतकृत्यं निजात्मानं मेने प्रत्यक्षभाषणात् । भीष्मो विष्णुपदे श्राद्ध आहूय तु पितॄन्स्वकान् ॥ ३७ ॥
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଭୀଷ୍ମ ନିଜକୁ କୃତକୃତ୍ୟ ମନେ କଲେ। ପରେ ବିଷ୍ଣୁପଦରେ ନିଜ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ବିଧିମତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 38
श्राद्धं कृत्वा विधानेन पिंडदानाय चोद्यतः । पितुर्विनिर्गतौ हस्तौ गयाशिरसि शंतनोः ॥ ३८ ॥
ବିଧିଅନୁସାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ଏବଂ ପିଣ୍ଡଦାନ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ, ଗୟାଶିରେ ଶନ୍ତନୁ ପିତାଙ୍କ ଦୁଇ ହାତ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ଦେଖିଲେ।
Verse 39
भीष्मः पिंडं ददौ भूमौ नाधिकरः करे यतः । शंतनुः प्राह संतुष्टः शास्त्रार्थे निश्चलो भवान् ॥ ३९ ॥
ଭୀଷ୍ମ ପିଣ୍ଡଟି ଭୂମିରେ ଦେଲେ, କାରଣ ହାତରେ ଧରିବାର ଅଧିକାର ତାଙ୍କର ନଥିଲା। ତେବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଶନ୍ତନୁ କହିଲେ—“ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥରେ ତୁମେ ଅଚଳ।”
Verse 40
त्रिकालदर्शी भव च विष्णुश्चांते गतिस्तव । स्वेच्छया मरणं चास्तु इत्युक्त्वा मुक्तिमागतः ॥ ४० ॥
“ତୁମେ ତ୍ରିକାଳଦର୍ଶୀ ହେଉ; ଏବଂ ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ତୁମର ପରମଗତି ହେଉ। ତୁମକୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ମିଳୁ।” ଏହିପରି କହି ସେ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ।
Verse 41
रामो रुद्रपदे रम्ये पिंडार्पणकृतोद्यमः । पिता दशरथः स्वर्गात्प्रसार्य करमागतः ॥ ४१ ॥
ରୁଦ୍ରପଦ ନାମକ ରମ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ରାମ ପିତୃପିଣ୍ଡ ଅର୍ପଣରେ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ତେବେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପିତା ଦଶରଥ ହାତ ପସାରି (ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ) ଆସିଲେ।
Verse 42
नादात्पिंडं करे रामो ददौ रुद्रपदे ततः । शास्त्रार्थातिक्रमाद्भीतो रामं दशरथोऽब्रवीत् ॥ ४२ ॥
ତାପରେ ରାମ ରୁଦ୍ରପଦରେ ପିଣ୍ଡଟି ହାତରେ ରଖିଦେଲେ। ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥ ଅତିକ୍ରମ ହେବ ବୋଲି ଭୟ ପାଇ ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 43
तारितोऽहं त्वया पुत्र रुद्रलोको ह्यभून्मम । पदे पिंडप्रदानेन हस्ते तु स्वर्गतिर्नहि ॥ ४३ ॥
ହେ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ମୋତେ ତାରିଲ; ସତ୍ୟେ ରୁଦ୍ରଲୋକ ମୋର ନିବାସ ହେଲା। ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ପାଦେ ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ଏହି ଫଳ ମିଳେ; ହାତରେ ଦେଲେ ସ୍ୱର୍ଗଗତି ନାହିଁ।
Verse 44
त्वं च राज्यं चिरं कृत्वा पालयित्वा निजाः प्रजाः । यज्ञान्सदक्षिणान्कृत्वा विष्णुलोकं गमिष्यसि ॥ ४४ ॥
ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘକାଳ ରାଜ୍ୟ କରି, ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପାଳନ-ରକ୍ଷଣ କରି, ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣାସହ ଯଜ୍ଞ କରି, ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଯିବ।
Verse 45
सहायोध्याजनैः सर्वैः कृमिकीटादिभिः सह । इत्युक्त्वा स नृपो रामं रुद्रलोकं परं ययौ ॥ ४५ ॥
ଏପରି କହି ସେ ରାଜା ରାମଙ୍କୁ, ଅଯୋଧ୍ୟାର ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ସହ ଏବଂ କୃମି-କୀଟାଦି ସହିତ, ପରମ ରୁଦ୍ରଲୋକକୁ ଗଲେ।
Verse 46
कनकेशं च केदारं नारसिंहं च वामनम् । रथमार्गे समभ्यर्च्य पितॄन्सर्वांश्च तारयेत् ॥ ४६ ॥
ରଥମାର୍ଗରେ କନକେଶ, କେଦାର, ନାରସିଂହ ଓ ବାମନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ, ନିଜ ସମସ୍ତ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତାରିପାରିବ।
Verse 47
गयाशिरसि यः पिंडं येषां नाम्ना तु निर्वपेत् । नरकस्था दिवं यांति स्वर्गस्था मोक्षगामिनः ॥ ४७ ॥
ଗୟାଶିରରେ ଯେ ଲୋକ ଯାହାଙ୍କ ନାମରେ ପିଣ୍ଡ ନିର୍ବପଣ କରେ, ସେମାନେ ନରକସ୍ଥ ହେଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି; ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥ ହେଲେ ମୋକ୍ଷପଥେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି।
Verse 48
गयाशिरसि यः पिंडं शमीपत्रप्रमाणतः । कंदमूलफलाद्यैर्वा दद्यात्स्वर्गं नयेत्पितॄन् ॥ ४८ ॥
ଗୟାଶିରସରେ ଯେ ଶମୀପତ୍ର-ପରିମାଣର ପିଣ୍ଡ—କିମ୍ବା କନ୍ଦ, ମୂଳ, ଫଳ ଆଦିଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦାନ କରେ, ସେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ।
Verse 49
पदानि यत्र दृश्यंते विष्ण्वादीनां तदग्रतः । श्राद्धं कृत्वा पदे येषां तेषां लोकान्नेयात्पितॄन् ॥ ४९ ॥
ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କ ପବିତ୍ର ପାଦଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ଏମିତି ପାଦସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସେହି ଉଚ୍ଚ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନେଇଯାଯାଏ।
Verse 50
सर्वत्र मुंडपृष्ठाद्रिः पदैरेभिः स लक्षितः । प्रयांति पितरस्तत्र पूजिता ब्रह्मणः पदम् ॥ ५० ॥
ସବୁଠାରେ ଏହି ପାଦଚିହ୍ନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡପୃଷ୍ଠାଦ୍ରି ଚିହ୍ନିତ; ସେଠାରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରମ ପଦ—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାମ—ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 51
गयासुरस्य तु शिरो गदया यद्द्विधा कृतम् । यतः प्रक्षालिता तीर्थे गदालोलस्तदा स्मृतः ॥ ५१ ॥
ଗଦାଦ୍ୱାରା ଗୟାସୁରର ଶିର ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱିଧା କରାଗଲା ଏବଂ ପରେ ସେହି ଗଦାକୁ ସେଇ ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରାଗଲା, ତେବେ ସେ ତୀର୍ଥ ‘ଗଦାଲୋଲା’ ନାମରେ ସ୍ମୃତ ହେଲା।
Verse 52
क्रौंचरूपेण हि मुनिर्मुंडपृष्ठे तपोऽकरोत् । तस्य पादांकको यस्मात्क्रौंचपादः स्मृतस्ततः ॥ ५२ ॥
ମୁନି କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀର ରୂପ ଧାରଣ କରି ମୁଣ୍ଡପୃଷ୍ଠରେ ତପ କଲେ; ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଦଚିହ୍ନ ଥିବାରୁ ସେ ସ୍ଥାନ ‘କ୍ରୌଞ୍ଚପାଦ’ ନାମରେ ସ୍ମୃତ ହେଲା।
Verse 53
विष्ण्वादीना पदान्यत्र लिंगरूपस्थितानि च । देवादितर्पणं कृत्वा श्राद्धं रुद्रपदादितः ॥ ५३ ॥
ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଆଦିଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଲିଙ୍ଗ ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି ରୁଦ୍ରପଦରୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 54
चतुर्थदिवसे कृत्यमेतत्कृत्वा तु मोहिनि । पूतः कर्माधिकारी स्याच्छ्राद्धकृद्ब्रह्मलोकभाक् ॥ ५४ ॥
ହେ ମୋହିନୀ! ଚତୁର୍ଥ ଦିବସରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ପବିତ୍ର ଓ କର୍ମର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 55
शिलास्थितेषु तीर्थेषु स्नात्वा कृत्वाथ तर्पणम् । श्राद्धं सपिंडकं येषां ब्रह्मलोकं प्रयांति ते ॥ ५५ ॥
ଯେଉଁମାନେ ଶିଳାସ୍ଥିତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ତର୍ପଣ ଓ ସପିଣ୍ଡକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 56
स्थास्यंति च रमिष्यंति यावदाभूतसंप्लवम् । देहं त्यक्त्वा शिलापृष्ठे स्वदेजांडजरायुजाः ॥ ५६ ॥
ସେମାନେ ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠାରେ ରହିବେ ଓ ଆନନ୍ଦ କରିବେ। ଶିଳାପୃଷ୍ଠରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ସ୍ୱେଦଜ, ଅଣ୍ଡଜ ଓ ଜରାୟୁଜ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 57
गच्छंति विष्णुसायुज्यं कुलैः सप्तशतैः सह ॥ ५७ ॥
ସେମାନେ ନିଜର ସାତଶହ ପିଢ଼ି ସହିତ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାୟୁଜ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି।
Verse 58
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे गयामाहात्म्ये विष्ण्वादिपदे पिंडदानमाहात्म्यकथनं नाम । षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४६ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ, ମୋହିନୀ ଓ ବସୁମାନଙ୍କ ସଂବାଦରେ, ଗୟାମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ବିଷ୍ଣ୍ୱାଦିପଦେ ପିଣ୍ଡଦାନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା’ ନାମକ ଛୟାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା ॥46॥
Viṣṇupada is framed as a direct salvific locus: mere darśana destroys sin, while sparśa and pūjā grant pitṛ-mokṣa. The śrāddha culminating in sapiṇḍīkaraṇa performed there is said to elevate vast lineages to Viṣṇuloka, presenting the site as a ritual ‘gateway’ where place, rite, and Viṣṇu’s liberating agency converge.
The act is presented as a dual-purpose rite: watering the Brahmā-established mango trees simultaneously satisfies pitṛs and accomplishes a sacred offering through minimal means (water and kuśa). It exemplifies how Book 2 encodes liberation not only through complex offerings but also through place-specific devotional actions.
They serve as ancillary bali offerings that stabilize the rite’s fruit (phala-siddhi) and ritually address liminal agents associated with death and transition. The chapter specifies mantra-recitation, self-restraint, and directional placement for the crow oblation, integrating dharma-śāstric ritual order into the pilgrimage setting.
They operate as jurisprudential exempla: Bhāradvāja’s episode addresses lineage ambiguity and entitlement in offering piṇḍas, while Bhīṣma’s episode emphasizes correct procedure (offering on the ground when not entitled to hold) and demonstrates tangible confirmation (hands emerging) as a narrative validation of śāstric intent.