ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବସୁ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଅବିମୁକ୍ତ/କାଶୀ କ୍ଷେତ୍ରର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଓ ମଧ୍ୟଭାଗର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ—ନାମଧାରୀ ଲିଙ୍ଗ, ସରୋବର ଓ କ୍ରିୟାସ୍ଥଳ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସାଗର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଚତୁର୍ମୁଖ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଭଦ୍ରଦେହ ସରୋବରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ସହସ୍ର ଗୋଦାନ ସମାନ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ତୀର୍ଥସ୍ନାନର ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ଦର୍ଶାଯାଏ। ପରେ କୃତ୍ତିବାସେଶ୍ୱରର ସ୍ଥାନ, ପୁନଃପୁନଃ ଦର୍ଶନରେ ତାରକ-ଜ୍ଞାନ ଲାଭ, ଏବଂ ଯୁଗାନୁସାରେ ନାମଭେଦ (ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ, କୃତ୍ତିବାସ, ମହେଶ୍ୱର, ହସ୍ତିପାଳେଶ୍ୱର) ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କ ଶାଶ୍ୱତତା ପ୍ରତିପାଦିତ। ମାସାନୁସାରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ପୂଜାବିଧାନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିବ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କହି ଶେଷରେ ଶିବଲୋକ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ। ଅବିମୁକ୍ତର ଅନ୍ତଃପରିସରରେ ଘଣ୍ଟାକର୍ଣ୍ଣୀ ସରୋବର, ଦଣ୍ଡଖାତରେ ତର୍ପଣରେ ପିତୃଉଦ୍ଧାର, ପିଣ୍ଡଦାନରେ ପିଶାଚମୋଚନ, ଲଲିତା ପୂଜା ଓ ଜାଗରଣ, ଏବଂ ମଣିକର୍ଣ୍ଣୀ/ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକେଶ୍ୱର-ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆସେ। ଶେଷରେ ରାକ୍ଷସ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ କୁକୁଡ଼ା ନିମିତ୍ତରେ ‘ଅବିମୁକ୍ତତାର’ ଓ ‘ବିମୁକ୍ତ’ ନାମକଥା କହି, ଅବିମୁକ୍ତରେ ଦୀକ୍ଷା-ଶରଣ ନେଇ ଦର୍ଶନ-ସ୍ନାନ-ସନ୍ଧ୍ୟା କଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନିବାରଣ ହୋଇ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କୈବଲ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ।
Verse 1
वसुरुवाच । वायव्ये तु दिशो भागे तस्य पीठस्य सुंदरि । लिंगं प्रस्थापितं तत्र सगरेण चतुर्मुखम् ॥ १ ॥
ବସୁ କହିଲେ—ହେ ସୁନ୍ଦରୀ! ସେହି ପବିତ୍ର ପୀଠର ବାୟବ୍ୟ (ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ) ଭାଗରେ ସଗର ରାଜା ସେଠାରେ ଚତୁର୍ମୁଖ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।
Verse 2
सागराद्वायुकोणे तु भद्रदेहं सरः स्मृतम् । गवां क्षीरेण संजातं सर्वपातकनाशनम् ॥ २ ॥
ସାଗରର ବାୟବ୍ୟ କୋଣରେ ‘ଭଦ୍ରଦେହ’ ନାମକ ସରୋବର ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହା ଗାଈମାନଙ୍କ କ୍ଷୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ।
Verse 3
कपिलानां सहस्रस्य सम्यग्दत्तस्य यत्फलं । तत्फलम् लभते मर्त्यः स्नानमात्रेण मोहिनि ॥ ३ ॥
ହେ ମୋହିନୀ! ସହସ୍ର କପିଳା (ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ) ଗାଈକୁ ଯଥାବିଧି ଦାନ କଲେ ଯେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ମିଳେ, ସେହି ଫଳ ମନୁଷ୍ୟ କେବଳ ସ୍ନାନମାତ୍ରେ ପାଏ।
Verse 4
पूर्वाभाद्रपदायुक्ता पौर्णमासी यदा भवेत् । तदा पुण्यतमः कालोह्यश्वमेधफलप्रदः ॥ ४ ॥
ଯେତେବେଳେ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ତିଥି ପୂର୍ବଭାଦ୍ରପଦା ନକ୍ଷତ୍ରଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେହି କାଳ ସର୍ବାଧିକ ପୁଣ୍ୟମୟ ହୁଏ—ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରେ।
Verse 5
यत्र सा दृश्यते देवी विख्याता भीष्मचंडिका । श्मशाने तां समभ्यर्च्य न नरो दुर्गतिं व्रजेत् ॥ ५ ॥
ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦେବୀ ‘ଭୀଷ୍ମଚଣ୍ଡିକା’ ଭାବେ ବିଖ୍ୟାତ ହୋଇ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି, ସେହି ଶ୍ମଶାନରେ ତାଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁର୍ଗତିକୁ ଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 6
अंतकेश्वरपूर्वेण दक्षे सर्वेश्वरस्य च । मातलीश्वरसौम्ये तु कृत्तिवासेश्वरः स्मृतः ॥ ६ ॥
ଅନ୍ତକେଶ୍ୱରର ପୂର୍ବେ ଏବଂ ସର୍ବେଶ୍ୱରର ଦକ୍ଷିଣେ; ମାତଲୀଶ୍ୱରର ଉତ୍ତରେ କୃତ୍ତିବାସେଶ୍ୱର ସ୍ମୃତ।
Verse 7
कृत्तिवासेश्वरं दृष्ट्वा तं संपूज्य परां गतिम् । एकेन जन्मना देवि कृत्तिवासे तु लभ्यते । पूर्वजन्मकृतं पापं तपसापि न शुद्ध्यति ॥ ७ ॥
ହେ ଦେବୀ! କୃତ୍ତିବାସେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ଏବଂ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କଲେ ପରମ ଗତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। କୃତ୍ତିବାସେ ଏକ ଜନ୍ମରେ ହିଁ ସେ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ; ପୂର୍ବଜନ୍ମ ପାପ କେବଳ ତପରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 8
तत्क्षणान्नश्यते पापं तस्य लिंगस्य दर्शनात् । कृते तु त्र्यंबकं पूर्वं त्रेतायां कृत्तिवाससम् ॥ ८ ॥
ସେହି ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପାପ ନଶିଯାଏ। କୃତଯୁଗେ ପ୍ରଥମେ ‘ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ’ ଏବଂ ତ୍ରେତାଯୁଗେ ‘କୃତ୍ତିବାସସ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା।
Verse 9
महेश्वरं तु देवस्य द्वापरे नाम गीयते । हस्तिपालेश्वरं नाम कलौ सिद्धैस्तु गीयते ॥ ९ ॥
ଦ୍ୱାପରଯୁଗେ ଦେବଙ୍କ ନାମ ‘ମହେଶ୍ୱର’ ବୋଲି ଗୀତ ହୁଏ; କଳିଯୁଗେ ସିଦ୍ଧମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ହସ୍ତିପାଲେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ଗାନ କରନ୍ତି।
Verse 10
कृत्तिवासेश्वरो देवो द्रष्टव्यश्च पुनः पुनः । यदीहेत्तारकं ज्ञानं शाश्वतं चामृतप्रदम् ॥ १० ॥
କୃତ୍ତିବାସେଶ୍ୱର ଦେବଙ୍କୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଏଠାରେ (ଦର୍ଶନଦ୍ୱାରା) ଶାଶ୍ୱତ ଓ ଅମୃତପ୍ରଦ ତାରକ ଜ୍ଞାନ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 11
दर्शनाद्देवदेवस्य ब्रह्महापि प्रमुच्यते । स्पर्शने पूजने चैव सर्वयज्ञफलं लभेत् ॥ ११ ॥
ଦେବଦେବଙ୍କୁ କେବଳ ଦର୍ଶନ କଲେ ମାତ୍ରେ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାପାପୀ ମଧ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପୂଜା କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲଭେ।
Verse 12
श्रद्धया परया देवं येऽर्चयंति सनातनम् । फाल्गुनस्य चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे समाहिताः ॥ १२ ॥
ଯେମାନେ ପରମ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମନକୁ ସମାହିତ କରି ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ସନାତନ ଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରନ୍ତି—
Verse 13
पुष्पैः फलैस्तथा पत्रैर्भक्ष्यैरुच्चावचैस्तथा । क्षीरेण मधुना चैव तोयेन सह सर्पिषा ॥ १३ ॥
ପୁଷ୍ପ, ଫଳ ଓ ପତ୍ର, ନାନାପ୍ରକାର ଭକ୍ଷ୍ୟ; ଏବଂ କ୍ଷୀର, ମଧୁ, ଜଳ ଓ ଘୃତ ସହିତ (ବିଧିମତେ) ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
तर्पयंति परं लिंगमर्चयंति शुभं शिवम् । डुंडुकारनमस्कारैर्नृत्यगीतैस्तथैव च ॥ १४ ॥
ସେମାନେ ପରମ ଲିଙ୍ଗକୁ ତର୍ପଣ ଦେଇ ଶୁଭ ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ଗମ୍ଭୀର ଘୋଷ, ନମସ୍କାର, ନୃତ୍ୟ ଓ ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ।
Verse 15
मुखवाद्यैरनेकैश्च स्तोत्रैर्मंत्रैस्तथैव च । उपोष्य रजनीमेकां भक्त्या परमया हरम् ॥ १५ ॥
ନାନାପ୍ରକାର ମୁଖବାଦ୍ୟ, ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ; ଗୋଟିଏ ରାତି ଉପବାସ ରଖି ପରମ ଭକ୍ତିରେ ହରିଙ୍କୁ ଭଜନ-ପୂଜନ କର।
Verse 16
ते यांति परमं स्थानं पूजयित्वा च मोहिनि । भूतायां चैत्रमासस्य योऽर्चयेत्परमेश्वरम् ॥ १६ ॥
ହେ ମୋହିନୀ, ଚୈତ୍ରମାସର ଭୂତାୟା ତିଥିରେ ଯେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ, ସେ ପୂଜା କରି ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ।
Verse 17
स च वित्तेश्वरं प्राप्य क्रीडते यक्षराडिव । वैशाखस्य चतुर्द्दश्यां योऽर्चयेत्प्रयतः शिवम् ॥ १७ ॥
ଯେ ନିୟମଶୀଳ ହୋଇ ବୈଶାଖମାସର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ, ସେ ଧନାଧିପ କୁବେରଙ୍କୁ ପାଇ ଯକ୍ଷରାଜ ପରି କ୍ରୀଡ଼ା କରେ।
Verse 18
वैशाखलोकमासाद्य तस्यैवानुचरो भवेत् । ज्येष्ठमासे चतुर्दश्यां योऽर्चयेच्छ्रद्धया हरम् ॥ १८ ॥
ଯେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାସର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ହରିଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ, ସେ ବୈଶାଖଲୋକକୁ ପାଇ ତାଙ୍କର ଅନୁଚର ହୁଏ।
Verse 19
स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाभूत संप्लवम् । चतुर्द्दश्यां शुचौ भद्रे योऽर्चयेत्प्रयतः शिवम् ॥ १९ ॥
ହେ ଭଦ୍ରେ, ଯେ ଶୁଚି ଓ ନିୟମଶୀଳ ହୋଇ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପାଇ ଭୂତସମ୍ପ୍ଲବ—ମହାପ୍ରଳୟ—ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠାରେ ରହେ।
Verse 20
सूर्यलोकं समासाद्य क्रीडते यावदीप्सितम् । श्रावणस्य चतुर्द्दश्यां कामलिंगं समुत्थितम् ॥ २० ॥
ଶ୍ରାବଣମାସର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ପ୍ରକଟିତ କାମଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜା କରି ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକକୁ ପାଏ ଏବଂ ଇଚ୍ଛାମତେ ସେଠାରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରେ।
Verse 21
ददाति वारुणं लोकं क्रीडते चाप्सरोन्वितः । मासि भाद्रपदे युक्तमर्चयित्वा तु शंकरम् ॥ २१ ॥
ଭାଦ୍ରପଦ ମାସରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ, ସାଧକ ବରୁଣଲୋକ ପାଇ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସହ ସେଠାରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରେ।
Verse 22
पुष्पैः फलैश्च विविधैरिंद्रस्यैति सलोकताम् । पितृपक्षे चतुर्द्दश्यां पूजयित्वा यथेश्वरम् ॥ २२ ॥
ପିତୃପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନେ ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଯଥାବିଧି ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ସାଧକ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସଲୋକତା (ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକବାସ) ପାଏ।
Verse 23
प्राप्नोति पितृलोकं तु क्रीडते पूजितश्च तैः । प्रबोधमासे देवेशमर्चयित्वा महेश्वरम् ॥ २३ ॥
ପ୍ରବୋଧ ମାସରେ ଦେବେଶ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ ସାଧକ ପିତୃଲୋକ ପାଏ; ପିତୃମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ ସେଠାରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରେ।
Verse 24
चंद्रलोकं समासाद्यक्रीडते यावदीप्सितम् । बहुले मार्गशीर्षस्य पूजयित्वा पिनाकिनम् ॥ २४ ॥
ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ପିନାକୀ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ସାଧକ ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚି ଇଚ୍ଛାମତେ ସେଠାରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରେ।
Verse 25
विष्णुलोकमवाप्नोति क्रीडते कालमक्षयम् । अर्चयित्वा तथा पौषे स्थाणुं हृष्टेन चेतसा ॥ २५ ॥
ପୌଷ ମାସରେ ହୃଷ୍ଟଚିତ୍ତରେ ସ୍ଥାଣୁ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ, ସାଧକ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପାଏ ଏବଂ ସେଠାରେ ଅକ୍ଷୟ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୀଡ଼ା କରେ।
Verse 26
प्राप्नोति नैर्ऋतं स्थानं तेनैव सह मोदते । माघे समर्चयित्वा वै पुष्पमूलफलैः शुभैः ॥ २६ ॥
ମାଘମାସରେ ଶୁଭ ପୁଷ୍ପ, ମୂଳ ଓ ଫଳଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ସମର୍ଚ୍ଚନା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନୈଋତ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ସେହି ଦେବଶକ୍ତି ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ।
Verse 27
प्राप्नोति शिवलोकं तु त्यक्त्वा संसारसागरम् । कृत्तिवासेश्वरं देवमर्चयेत्तु प्रयत्नतः ॥ २७ ॥
ସଂସାରସାଗରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମନୁଷ୍ୟ ଶିବଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ତେଣୁ କୃତ୍ତିବାସେଶ୍ୱର ଦେବଙ୍କୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 28
अविमुक्ते वसेच्चैव यदीच्छेच्छांकरं पदम् । घंटा कर्णो ह्रदस्तत्र व्यासेशस्य तु पश्चिमे ॥ २८ ॥
ଯଦି ଶାଙ୍କର ପଦ ଇଚ୍ଛା ଥାଏ, ତେବେ ଅବିମୁକ୍ତରେ ନିଶ୍ଚୟ ବସିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ବ୍ୟାସେଶଙ୍କ ପଶ୍ଚିମେ ‘ଘଣ୍ଟାକର୍ଣ୍ଣ’ ନାମକ ହ୍ରଦ ଅଛି।
Verse 29
स्नानं कृत्वा ह्रदे तस्मिन्व्यासेशस्य च दर्शनात् । यत्र तत्र मृतो देवि वाराणस्यां मृतो भवेत् ॥ २९ ॥
ହେ ଦେବୀ! ସେହି ହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ କରି ଓ ବ୍ୟାସେଶଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ, ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ହେଉ ନାହିଁ, ସେ ବାରାଣସୀରେ ମୃତ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 30
दंडखाते नरः स्नात्वा तर्पयित्वा स्वकान्पितॄन् । नरकस्थास्तु ये देवि पितृलोकं व्रजंति ते ॥ ३० ॥
ହେ ଦେବୀ! ଦଣ୍ଡଖାଟରେ ସ୍ନାନ କରି ନିଜ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଲେ, ନରକରେ ଥିବା ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ପିତୃଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 31
पिशाचत्वं गता देवि ये नराः पापकर्मिणः । तेषां पिंडप्रदानेन देहस्योद्धरणं स्मृतम् ॥ ३१ ॥
ହେ ଦେବୀ, ଯେ ନରମାନେ ପାପକର୍ମରେ ପିଶାଚତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ଦେହର ଉଦ୍ଧାର ଓ ସଦ୍ଗତି ହୁଏ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।
Verse 32
दर्शनात्तस्य खातस्य कृतकृत्योऽभिजायते । तत्रैव ललिता देवी वर्तते लोकशर्मदा ॥ ३२ ॥
ସେହି ପବିତ୍ର କୁଣ୍ଡକୁ ଦର୍ଶନ କରିଲେ ମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟ କୃତକୃତ୍ୟ ହୁଏ। ସେଠାରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି-କଲ୍ୟାଣ ଦେଇଥିବା ଲଲିତା ଦେବୀ ବିରାଜନ୍ତି।
Verse 33
ये च तां पूजयिष्यंति तस्मिन्स्थाने स्थिताः स्वयम् । तेषां सा विविधान्भोगान्संप्रदास्यति मानदे ॥ ३३ ॥
ଯେମାନେ ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ନିଜେ ରହି ତାଙ୍କୁ ପୂଜିବେ, ହେ ମାନଦେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରଦାନ କରିବେ।
Verse 34
जागरं ये तु तस्याश्च पुरः कुर्वंति दीपकैः । तेषां सा ह्यक्षयान् लोकान् वितरिष्यति मोहिनि ॥ ३४ ॥
ଯେମାନେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦୀପ ଜ୍ୱାଳାଇ ଜାଗରଣ କରନ୍ତି, ହେ ମୋହିନୀ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କୁ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରିବେ।
Verse 35
आलयं ये प्रकुर्वंति भूमिं संमार्जयंति च । तेषामष्टसहस्रस्य सुवर्णस्य फलं भवेत् ॥ ३५ ॥
ଯେମାନେ ଆଲୟ (ଧର୍ମଶାଳା/ମନ୍ଦିର-ଆଶ୍ରୟ) ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଭୂମିକୁ ଝାଡ଼ି ସଫା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଆଠ ହଜାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ ସମାନ ପୁଣ୍ୟଫଳ ମିଳେ।
Verse 36
तामुद्दिश्य तु यो देवि ब्राह्मणान्वेदपारगान् । भोजयिष्यति मिष्टान्नैस्तस्य पुण्यफलं श्रृणु ॥ ३६ ॥
ହେ ଦେବୀ, ତୁମକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମିଷ୍ଟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ନରେ ଭୋଜନ କରାଏ ଯେ, ତାହାର ପୁଣ୍ୟଫଳ ଶୁଣ।
Verse 37
दुर्गालोके वसेत्कल्पमिहैवागच्छते पुनः । नरो वा यदि वा नारी सर्वभोगसमन्वितौ ॥ ३७ ॥
ସେ ଦୁର୍ଗାଲୋକରେ ଗୋଟିଏ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବସେ, ପରେ ପୁଣି ଏହି ଲୋକକୁ ଫେରେ—ନର ହେଉ କି ନାରୀ—ସମସ୍ତ ଭୋଗ-ସମୃଦ୍ଧି ସହିତ।
Verse 38
धनधान्यसमायुक्तौ जायेते महतां कुले । सुभगौ दर्शनीयौ च रूपयौवनगार्वितौ ॥ ३८ ॥
ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇ ସେମାନେ ମହାନ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି; ସୁଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଦର୍ଶନୀୟ, ରୂପ ଓ ଯୌବନର ଗର୍ବରେ ଯୁକ୍ତ।
Verse 39
भवेतामीदृशौ देवि सर्वसौख्यस्य भाजनौ । मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य विद्युत्संपातचंचलम् ॥ ३९ ॥
ହେ ଦେବୀ, ସେ ଦୁଇଜଣ ସମସ୍ତ ସୁଖର ପାତ୍ର ହେଉନ୍ତୁ; ଦୁର୍ଲଭ ମାନବଜନ୍ମ ପାଇ, ଯାହା ବିଜୁଳି ଝଲକ ପରି ଚଞ୍ଚଳ।
Verse 40
येन सा ललिता दृष्टा तस्य जन्मभयं कुतः । पृथ्वीप्रदक्षिणां कृत्वा यत्फलं लभते नरः ॥ ४० ॥
ଯିଏ ସେଇ ଲଲିତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲା, ତାହାର ଜନ୍ମଭୟ କେଉଁଠି? ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଯେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ, ସେଇ ଫଳ ଏହି ଦର୍ଶନରେ ମିଳେ।
Verse 41
तत्फलं ललितायाश्च वाराणस्यां प्रदर्शनात् । मासि मासि चतुर्थ्यां तु तस्मिन्काल उपोषितः ॥ ४१ ॥
ବାରାଣସୀରେ ଲଲିତା ଦେବୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ ସେଇ ପୁଣ୍ୟଫଳ ମିଳେ। ଏବଂ ଯେ ପ୍ରତିମାସ ଚତୁର୍ଥୀ ଦିନ ସେ ସମୟରେ ଉପବାସ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଫଳ ପାଏ।
Verse 42
अर्चयित्वा तु तां देवीं जागरं तत्र कारयेत् । तस्यार्द्धिः सकला देवि त्रैलोक्यस्यापि पूजितम् ॥ ४२ ॥
ସେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ସେଠାରେ ଜାଗରଣ କରାଇବା ଉଚିତ। ହେ ଦେବୀ, ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ ଋଦ୍ଧି-ସିଦ୍ଧି ତ୍ରିଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ।
Verse 43
नलकूबरकेशानं ते च संपूज्य मोहिनि । सर्वसिद्धिप्रदातारं कृत्यकृत्यो नरो भवेत् ॥ ४३ ॥
ହେ ମୋହିନୀ, ସର୍ବସିଦ୍ଧି ପ୍ରଦାତା ନଲକୂବର ଓ କେଶାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ କୃତକୃତ୍ୟ ହୁଏ, ଯେପରି ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ।
Verse 44
तस्यैव दक्षिणे देवि मणिकर्णीति च श्रुतम् । तस्य चाग्रे महत्तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ४४ ॥
ହେ ଦେବୀ, ସେଇ ସ୍ଥାନର ଦକ୍ଷିଣେ ‘ମଣିକର୍ଣୀ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାହାର ସମ୍ମୁଖରେ ସର୍ବପାପନାଶକ ଏକ ମହାତୀର୍ଥ ଅଛି।
Verse 45
मणिकर्णीश्वरं देवं कुंडमध्ये व्यवस्थितम् । दृष्ट्वा नत्वा समभ्यर्च्य न भूयो जठरे वसेत् ॥ ४५ ॥
କୁଣ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ ମଣିକର୍ଣୀଶ୍ୱର ଦେବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି, ନମସ୍କାର କରି, ଭଲଭାବେ ପୂଜା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପୁଣି ଗର୍ଭବାସ କରେନାହିଁ, ଅର୍ଥାତ୍ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ।
Verse 46
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु गंगायां स्थापितं परम् । गंगेश्वरं समभ्यर्च्य सुरलोकमवाप्नुयात् ॥ ४६ ॥
ତାହାର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗଙ୍ଗାରେ ପରମ ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱରଙ୍କ ପବିତ୍ର ଧାମ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ ସୁରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
Verse 47
अन्यदायतनं वक्ष्ये वाराणस्यां सुमोहिनि । यत्र वै देवदेवस्य रुचिरं स्थानमीप्सितम् ॥ ४७ ॥
ହେ ସୁମୋହିନୀ, ବାରାଣସୀରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ପବିତ୍ର ଆୟତନ ବିଷୟରେ ମୁଁ କହୁଛି; ଯେଉଁଠାରେ ଦେବଦେବଙ୍କ ରୁଚିର ଓ ଅଭିଲଷିତ ସ୍ଥାନ ଅଛି।
Verse 48
नीयमानं पुरा लिंगं सुभगे शशिमौलिनः । राक्षसैरंतरिक्षस्थैर्व्रजमानैश्च सत्वरम् ॥ ४८ ॥
ହେ ସୁଭଗେ, ପୁରାତନ କାଳରେ ଶଶିମୌଳି ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗକୁ ଆକାଶରେ ଚଳିତ ରାକ୍ଷସମାନେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ନେଇଯାଉଥିଲେ।
Verse 49
अस्मिन्देशे यदा प्राप्तं तदा देवेन चिंतितम् । अविमुक्तवियोगस्तु कथं मे न भवेदिति ॥ ४९ ॥
ପ୍ରଭୁ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେତେବେଳେ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଅବିମୁକ୍ତରୁ ମୋର ବିୟୋଗ କିପରି ନ ହେବ? (ଅର୍ଥାତ୍ କେବେ ନ ହେଉ)।”
Verse 50
इममर्थं तु देवेशो यावच्चिंतयते शुभे । तावत्कुक्कुटशब्दस्तु तस्मिन्स्थाने बभूव ह ॥ ५० ॥
ହେ ଶୁଭେ, ଦେବେଶ ଏହି ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ସମୟରେ, ସେହି ସ୍ଥାନରେ ହଠାତ୍ କୁକୁଟର ଶବ୍ଦ (ଡାକ) ହେଲା।
Verse 51
शब्दं श्रुत्वा तु तं देवि राक्षसास्त्रस्तचेतसः । लिंगमुत्सृज्य तत्रैव प्रभातसमये गताः ॥ ५१ ॥
ହେ ଦେବୀ, ସେଇ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ରାକ୍ଷସମାନେ ହୃଦୟରେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ସେମାନେ ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ଛାଡ଼ି ପ୍ରଭାତେ ଚାଲିଗଲେ।
Verse 52
गतेषु राक्षसेष्वेवं लिंगं तत्रैव संस्थितम् । स्थानेऽतिरुचिरे शुभ्रे देवदेवः स्वयं प्रभुः ॥ ५२ ॥
ଏଭଳି ରାକ୍ଷସମାନେ ଚାଲିଗଲାପରେ ଲିଙ୍ଗ ସେଠାରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହିଲା। ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମଣୀୟ ଓ ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଦେବଦେବ, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭୁ, ବିରାଜିତ ଥିଲେ।
Verse 53
अविमुक्ते तत्र मध्ये अविमुक्ततरं स्मृतम् ॥ ५३ ॥
ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ‘ଅବିମୁକ୍ତତର’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ—ଏହା ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ‘କେବେ ତ୍ୟାଗ ନହୋଇଥିବା’ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ।
Verse 54
तदा विमुक्तेति सुरैर्हरस्य नाम स्मृतं पुण्यतमाक्षराढ्यम् । मोक्षप्रदं स्थावरजंगमानां ये प्राणिनः पञ्चतां यांति तत्र ॥ ५४ ॥
ତେବେ ଦେବମାନେ ହରିଙ୍କ ‘ବିମୁକ୍ତ’ ନାମକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ, ପବିତ୍ର ଅକ୍ଷରରେ ସମୃଦ୍ଧ। ଏହା ମୋକ୍ଷଦାୟକ; ସେଠାରେ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ଯେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ପଞ୍ଚତ୍ୱକୁ ଯାଏ, ସେ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।
Verse 55
कुक्कुटाश्चापि सुभगे तस्मिन्स्थाने स्थिताः सदा । अद्यापि तत्र दृश्यंते पूज्यमानाः शुभात्मभिः ॥ ५५ ॥
ହେ ସୁଭଗେ, ସେଇ ସ୍ଥାନରେ କୁକ୍କୁଟମାନେ ମଧ୍ୟ ସଦା ଅବସ୍ଥିତ। ଆଜି ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଶୁଭହୃଦୟ ଭକ୍ତମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
Verse 56
अविमुक्तं सदा देवि यः श्रयेदीक्षया नरः । न तस्य पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ॥ ५६ ॥
ହେ ଦେବୀ, ଯେ ନର ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରି ସଦା ଅବିମୁକ୍ତ (କାଶୀ)ର ଶରଣ ନେଉଛି, ତାହାର କୋଟି କୋଟି କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 57
देवस्य दक्षिणे भागे वापी तिष्ठति शोभना । तस्यास्तथोदकं पीत्वा नावृत्तिः पुनरत्र च ॥ ५७ ॥
ଦେବଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଏକ ଶୋଭନ ବାପୀ (ସିଢ଼ିକୁଆଁ) ଅଛି; ତାହାର ଜଳ ପିଇଲେ ଏଠାକୁ ପୁଣି ଫେରା ହୁଏ ନାହିଁ, ଅର୍ଥାତ୍ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ।
Verse 58
त्रीणि लिंगानि वर्तंते हृदये पुरुषस्य तु । तथा यैस्तज्जलं पीतं ते कृतार्थास्तु मानवाः ॥ ५८ ॥
ମନୁଷ୍ୟର ହୃଦୟରେ ତିନିଟି ଲିଙ୍ଗ (ଚିହ୍ନ) ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଛି; ଏବଂ ଯେମାନେ ସେହି ପବିତ୍ର ଜଳ ପିଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ କୃତାର୍ଥ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 59
तेषां तु तारकं ज्ञानमस्त्येवेति न संशयः । वापीजले नरः स्नात्वा दृष्ट्वा दंडकनामकम् ॥ ५९ ॥
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତାରକ—ମୋକ୍ଷଦାୟକ—ଜ୍ଞାନ ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବାପୀଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ‘ଦଣ୍ଡକ’ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦର୍ଶନ କଲେ ନର ସେହି ରକ୍ଷାଫଳ ପାଏ।
Verse 60
अविमुक्तं ततो दृष्ट्वा कैवल्यं लभते क्षणात् । तत्र संध्यामुपासित्वा ब्राह्मणः सकृदेव तु ॥ ६० ॥
ତାପରେ ଅବିମୁକ୍ତକୁ ଦର୍ଶନ କରିଲେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ କୈବଲ୍ୟ—ମୋକ୍ଷ—ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ସେଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା କେବଳ ଏକଥର କଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଶ୍ଚୟ ସେହି ଫଳ ପାଏ।
Verse 61
पंचषष्टिसमाः संध्या तेन चोपासिता भवेत् । पुरीं वाराणसीं तां तु श्मशानं चाविमुक्तकम् ॥ ६१ ॥
ଯେ ଅର୍ଥାତ୍ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଟି ବର୍ଷ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା କରିଛି, ତାହାର ଉପାସନା ସମ୍ୟକ୍ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଥାଏ। ଏବଂ ସେହି ପୁରୀ—ବାରାଣସୀ—ହିଁ ପବିତ୍ର ଶ୍ମଶାନ ‘ଅବିମୁକ୍ତ’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ।
Verse 62
अविमुक्तेश्वरं चैव दृष्ट्वा गणपतिर्भवेत् । अविमुक्तेश्वरं लिंगं तत्र दृष्ट्वैव मानवः ॥ ६२ ॥
ଅବିମୁକ୍ତେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଗଣପତି-ପଦ ପାଏ। ଏବଂ ସେଠାରେ ଅବିମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗକୁ କେବଳ ଦେଖିଲେ ମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ସେହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 63
सद्यः पापैस्तथा रोगैः पशुपाशैर्विमुच्यते । अविमुक्तस्य चाग्रे तु लिंगं पश्चान्मुखं स्थितम् ॥ ६३ ॥
ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପାପ, ରୋଗ ଓ ସଂସାର-ବନ୍ଧନରୂପ ପଶୁପାଶରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଅବିମୁକ୍ତ (କାଶୀ)ରେ ସେହି ଲିଙ୍ଗ ଅଗ୍ରେ ଅବସ୍ଥିତ, ପଶ୍ଚିମମୁଖୀ।
Verse 64
अविमुक्तं च तं भद्रे नाम्ना वै लक्षणेश्वरम् । तेन वै दृष्टमात्रेण ज्ञानवान् जायते नरः ॥ ६४ ॥
ହେ ଭଦ୍ରେ, ସେହି କ୍ଷେତ୍ର ‘ଅବିମୁକ୍ତ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏବଂ ସେଠାରେ ‘ଲକ୍ଷଣେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଦେବ ବିରାଜିତ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ନର ଜ୍ଞାନବାନ ହୁଏ।
Verse 65
तस्य चोत्तरतो देवि लिंगं चैव चतुर्मुखम् । चतुर्थेश्वरनामेदं पापभीमोचनं परम् ॥ ६५ ॥
ହେ ଦେବୀ, ତାହାର ଉତ୍ତରଦିଗରେ ଚତୁର୍ମୁଖ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ‘ଚତୁର୍ଥେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଭୟଙ୍କର ପାପରୁ ପରମ ମୋଚନ ଦେଇଥାଏ।
Verse 66
क्षेत्रं वाराणसीनाम मुक्तिदं प्राणिनां भुवि । अविमुक्तेश्वरं तत्र जीवन्मुक्तं प्रकीर्तितम् ॥ ६६ ॥
ପୃଥିବୀରେ ବାରାଣସୀ ନାମକ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ସେଠାରେ ଅବିମୁକ୍ତେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେହଧାରୀ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ କରାଯାଏ।
Verse 67
यत्र तत्र स्थितस्यापि गाणपत्यं विधीयते । प्राणांस्तु तत्र संत्यज्य मुक्तिमात्यंतिकीं व्रजेत् ॥ ६७ ॥
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି କେହି ରହୁଥିବେ, ସେଠାରେ ଗଣପତି-ବ୍ରତ ପାଳନର ବିଧାନ ଅଛି। ଏବଂ ସେହି ପବିତ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ ପରମ, ଅନ୍ତିମ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 68
एतदभ्यंतरे क्षेत्रे प्रथमावरणं स्मृतम् । तथा द्वितीयावरणे प्राच्यां तु मणिकर्णिका ॥ ६८ ॥
ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଅନ୍ତର୍ଭାଗରେ ଏହାକୁ ପ୍ରଥମ ଆବରଣ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆବରଣରେ, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ, ମଣିକର୍ଣିକା ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 69
सप्तकोट्यस्तुलिंगानि तत्र स्थाने स्थितानि हि । तेषां दर्शनमात्रेण यज्ञानां फलमाप्नुयात् ॥ ६९ ॥
ସେହି ସ୍ଥାନରେ ନିଶ୍ଚୟ ସାତ କୋଟି ଶିବଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପିତ ଅଛି। ସେମାନଙ୍କର କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 70
एतानि सिद्धलिंगानि कूपाः पुण्यास्तस्था ह्रदाः । वाप्यो नद्योऽथ कुंडानि तथा तेऽपि प्रकीर्तिताः ॥ ७० ॥
ଏଗୁଡ଼ିକ ସିଦ୍ଧଲିଙ୍ଗ; ଏବଂ ସେଠାର ପୁଣ୍ୟ କୂପ, ହ୍ରଦ, ବାପୀ, ନଦୀ ଓ କୁଣ୍ଡମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ।
Verse 71
एतेषु चैव यः स्नानं करिष्यति समाहितः । लिंगानि स्पर्शयित्वा च संसारे न विशेत्पुनः ॥ ७१ ॥
ଯେ କେହି ସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କରେ ସ୍ନାନ କରେ ଓ ପବିତ୍ର ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ସେ ପୁନର୍ବାର ସଂସାରଚକ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ ନାହିଁ।
Verse 72
पृथिव्यां यानि तीर्थानि ह्यंतरिक्षे च यानि तु । तेषां मध्ये तु मुख्यानि कीर्तितानि मया हि ते ॥ ७२ ॥
ପୃଥିବୀରେ ଯେଯେ ତୀର୍ଥ ଅଛି ଓ ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ ଯେଯେ ଅଛି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଧାନ ତୀର୍ଥମାନେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି।
Verse 73
तीर्थयात्रा वरारोहे कथिता पापनाशिनी । येन चैषा कृता दृष्टा सोऽपि वै मुक्तिभाग्भवेत् ॥ ७३ ॥
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏହି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପାପନାଶିନୀ ବୋଲି କଥିତ; ଯେ ଏହା କରି ତୀର୍ଥଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତିର ଭାଗୀ ହୁଏ।
Verse 74
अविमुक्तं तु सुश्रोणि मध्यमावरणं शुभम् । एतत्तु कंटकं नाम मृत्युकालेऽभृतप्रदम् ॥ ७४ ॥
ହେ ସୁଶ୍ରୋଣି, ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ଶୁଭ ମଧ୍ୟ ଆବରଣ; ଏହାକୁ ‘କଣ୍ଟକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ଅମୃତ (ମୋକ୍ଷ) ପ୍ରଦାନ କରେ।
Verse 75
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे काशीमाहात्म्ये तीर्थयात्रावर्णनं नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४९ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ, ମୋହିନୀ–ବସୁ ସଂବାଦସ୍ଥ କାଶୀମାହାତ୍ମ୍ୟର ‘ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଏକୋନପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Because its darśana is said to instantly destroy sin and confer tāraka-jñāna; the text frames it as a yuga-transcending Śiva manifestation whose repeated viewing and worship yields the ‘supreme goal’ within one lifetime.
They encode continuity of the same liṅga across cosmic ages while adapting devotional address; the device legitimizes the shrine’s antiquity and makes its worship relevant in every yuga, especially Kali where siddhas praise it as Hastipāleśvara.
Specific nodes (Daṇḍakhāta and related waters) are assigned ritual technologies—tarpaṇa and piṇḍa—claimed to uplift ancestors even from hell and to restore those fallen into piśāca states, integrating family dharma into Kāśī’s mokṣa economy.
The rooster-call becomes a divine sign that prevents Śiva’s separation from Avimukta; it sacralizes Avimuktatara and the ‘Vimukta’ name as intrinsically liberating, extending mokṣa to beings who die there.