ବସୁ–ମୋହିନୀ ସମ୍ବାଦରେ ମୋହିନୀ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ବିସ୍ତାରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ବସୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପରମ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କହନ୍ତି—ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ପାପହର, ଏହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ମୋକ୍ଷଲାଭ ହୁଏ। ସେ ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତରେ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଦୃଷଦ୍ୱତୀ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ଚାରି ମୋକ୍ଷସାଧନ କହନ୍ତି: ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ, ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଗୋଶାଳାରେ ମୃତ୍ୟୁ, ଏବଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରବାସ। ବ୍ରହ୍ମସର, ରାମହ୍ରଦ ଓ ରାମତୀର୍ଥର ଉଦ୍ଭବ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ, ପରଶୁରାମ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ତପସ୍ୟା ସହ ସମ୍ପର୍କ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସରସ୍ୱତୀର ପ୍ରବାହ, କୁରୁମାନଙ୍କ ଚାଷ, ଏବଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର/ଶ୍ୟାମନ୍ତପଞ୍ଚକର ପରିମାଣ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ବୋଲି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ସ୍ନାନ, ଉପବାସ, ଦାନ, ହୋମ, ଜପ, ଦେବପୂଜାର ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଓ ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଲେ ପୁନରାଗମନ ନଥିବା କଥା କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଯକ୍ଷରକ୍ଷକ ସୁଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶାନ୍ତିବିଧି ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ନିଯୁକ୍ତ ରକ୍ଷକମାନେ ପାପୀଙ୍କୁ ରୋକି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Verse 1
अथ कुरुक्षेत्रमाहात्म्यं प्रारभ्यते । मोहिन्युवाच । वसो कृपालो धर्मज्ञ त्वया बहुविदा मम । तीर्थराजस्य माहात्म्यं प्रयागस्य निरूपितम् ॥ १ ॥
ଏବେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ମୋହିନୀ କହିଲେ—ହେ ବସୁ, କୃପାଳୁ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତୁମେ ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ମୋତେ ତୀର୍ଥରାଜ ପ୍ରୟାଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛ।
Verse 2
यत्सर्वतीर्थमुख्येषु कुरुक्षेत्रं शुभावहम् । पावनं सर्वलोकानां तन्ममाचक्ष्व सांप्रतम् ॥ २ ॥
ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଶୁଭ ଫଳଦାୟକ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ପାବନ କରୁଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ସେଥିର ବର୍ଣ୍ଣନା ଏବେ ମୋତେ କର।
Verse 3
वसुरुवाच । श्रृणु मोहिनि वक्ष्यामि कुरुक्षेत्रं सुपुण्यदम् । यत्र गत्वा नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३ ॥
ବସୁ କହିଲେ—ହେ ମୋହିନୀ, ଶୁଣ; ମୁଁ ପରମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି। ସେଠାକୁ ଯାଇ ସ୍ନାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 4
तत्र तीर्थान्यनेकानि सेवितानि मुनीश्वरैः । तान्यहं तेऽभिधास्यामि श्रृण्वतां मुक्तिदानि च ॥ ४ ॥
ସେଠାରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ସେବିତ କରିଥିବା ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମକୁ କହିବି—ଶୁଣୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
Verse 5
ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं गोग्रहे मरणं तथा । वासः पुंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिरुक्ता चतुर्विधा ॥ ५ ॥
ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ, ଗୟାରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଗୋଶାଳାରେ ମୃତ୍ୟୁ, ଏବଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ବାସ—ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ମୁକ୍ତିର ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛି।
Verse 6
सरस्वतीदृषद्वत्योर्देवनद्योर्यदंतरम् । तं देवसेवितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते ॥ ६ ॥
ଦେବନଦୀ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଦୃଷଦ୍ୱତୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳକୁ, ଦେବମାନେ ସେବିତ କରୁଥିବା ଦେଶ ଭାବେ ‘ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 7
दूरस्थोऽपि कुरुक्षेत्रे गच्छामि च वसाम्यहम् । एवं यः सततं ब्रूयात्सोऽपि पापैः प्रमुच्यते ॥ ७ ॥
“ମୁଁ ଦୂରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଏ ଏବଂ ସେଠାରେ ବାସ କରେ”—ଏଭଳି ଯେ ସଦା କହେ, ସେ ମଧ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 8
तत्र वै यो वसेद्धीरः सरस्वत्यास्तटे स्थितः । तस्य ज्ञानं ब्रह्ममयं भविष्यति न संशयः ॥ ८ ॥
ଯେ ଧୀର ଓ ସ୍ଥିରବୁଦ୍ଧି ହୋଇ ସେଠାରେ ସରସ୍ୱତୀ ତଟରେ ବସେ, ତାହାର ଜ୍ଞାନ ବ୍ରହ୍ମମୟ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 9
देवता ऋषयः सिद्धाः सेवंते कुरुजांगलम् । तस्य संसेवनाद्देवि ब्रह्म चात्मनि पश्यति ॥ ९ ॥
ଦେବତା, ଋଷି ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ କୁରୁଜାଙ୍ଗଳକୁ ସେବନ କରନ୍ତି। ହେ ଦେବୀ, ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଭକ୍ତିରେ ଆଶ୍ରୟ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଦେଖେ।
Verse 10
मोहिन्युवाच । कुरुक्षेत्रं द्विजश्रेष्ठ सर्वतीर्थाधिकं कथम् । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि त्वामहं शरणं गता ॥ १० ॥
ମୋହିନୀ କହିଲା—ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର କିପରି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଠାରୁ ଅଧିକ? ତାହା ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହ; ମୁଁ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛି।
Verse 11
वसुरुवाच । श्रृणु भद्रे प्रवक्ष्यामि कुरुक्षेत्रं महाफलम् । यथा जातं नृणां पापदहनं ब्रह्मणः प्रियम् ॥ ११ ॥
ବସୁ କହିଲେ—ହେ ଭଦ୍ରେ, ଶୁଣ; ମହାଫଳଦାୟକ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି—ଏହା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାପକୁ କିପରି ଦହନ କରେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କାହିଁକି ପ୍ରିୟ।
Verse 12
आद्यं ब्रह्मसरः पुण्यं तत्र स्थाने समुद्गतम् । ततो रामह्रदो जातः कुरुक्षेत्रं ततः परम् ॥ १२ ॥
ପ୍ରଥମେ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ପୁଣ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମସର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ତାହାଠାରୁ ରାମହ୍ରଦ ନାମକ ସରୋବର ଜନ୍ମିଲା; ତାପରେ ପରମ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 13
सरः संनिहितं तच्च ब्रह्मणा निर्मितं पुरा । अथैषा ब्रह्मणो वेदी दिशमंतरतः स्थिता ॥ १३ ॥
ସେହି ପବିତ୍ର ସରୋବର ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହା ପୁରାତନକାଳେ ବ୍ରହ୍ମା ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବେଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯାହା ଦିଗମଧ୍ୟ ଦିଶାରେ ସ୍ଥିତ॥ ୧୩ ॥
Verse 14
ब्रह्मणात्र तपस्तप्तं सृष्टिकामेन मोहिनि । स्थितिकामेन हरिणा तपस्तप्तं च चक्रिणा ॥ १४ ॥
ହେ ମୋହିନୀ! ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିକାମନାରେ ତପ କରିଥିଲେ; ଏବଂ ଲୋକସ୍ଥିତିକାମନାରେ ଚକ୍ରଧାରୀ ହରି ମଧ୍ୟ ତପ କରିଥିଲେ॥ ୧୪ ॥
Verse 15
सरः प्रवेशात्संप्राप्तं स्थाणुत्वं शंभुनापि च । पितुर्वधाच्च तप्तेन पशुरामेण भामिनि ॥ १५ ॥
ହେ ଭାମିନୀ! ସେହି ସରୋବରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶମ୍ଭୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାଣୁତ୍ୱ—ସ୍ତମ୍ଭ ପରି ଅଚଳ ଅବସ୍ଥା—ଲାଭ କରିଥିଲେ; ଏବଂ ପିତୃବଧରେ ଦଗ୍ଧ ପରଶୁରାମ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ତପ କରି ପୁଣ୍ୟ-ଶାନ୍ତି ପାଇଥିଲେ॥ ୧୫ ॥
Verse 16
अब्रह्मण्यक्षत्रवधाद्ये च रक्तह्रदाः कृताः । तद्रक्तेन तु संतर्प्य कृतवांस्तत्र वै तपः ॥ १६ ॥
କ୍ଷତ୍ରିୟବଧ ନାମକ ଅବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ କର୍ମରୁ ଯେ ରକ୍ତହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକ ହୋଇଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସେହି ରକ୍ତରେ ତୃପ୍ତ କରି ସେ ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ତପ କରିଥିଲେ॥ ୧୬ ॥
Verse 17
रामतीर्थं ततः ख्यातं संजातं पापनाशनम् । मार्कंडेयेन मुनिना संतप्तं परमं तपः ॥ १७ ॥
ତାପରେ ସେହି ତୀର୍ଥ ‘ରାମତୀର୍ଥ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ହେଲା ଏବଂ ପାପନାଶକ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ସେଠାରେ ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପରମ ତୀବ୍ର ତପ କରିଥିଲେ॥ ୧୭ ॥
Verse 18
यत्र तत्र समायाता प्लक्षजाता सरस्वती । सा सभाज्य स्तुता तेन मुनिना धार्मिकेण ह ॥ १८ ॥
ଯେଉଁଠି ସେଉଁଠି ପ୍ଲକ୍ଷବୃକ୍ଷଜାତ ସରସ୍ୱତୀ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ଧାର୍ମିକ ମୁନି ତାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସତ୍କାର କରି ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 19
सरः संनिहितं प्लाव्यं पश्चिमां प्रस्थितां दिशम् । कुरुणा तु ततः कृष्टं यावत्क्षेत्रं समंततः ॥ १९ ॥
ନିକଟସ୍ଥ ସରୋବରକୁ ପୂରି ଏହା ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା। ପରେ କୁରୁମାନେ ଚାରିପାଖେ ଯେତେଦୂର କ୍ଷେତ୍ର ବିସ୍ତାରିତ, ସେତେଦୂର ଭୂମିକୁ ଚାଷ କରି ଆବାଦ କଲେ।
Verse 20
पंचयोजनविस्तारं दयासत्यक्षमोद्गमम् । स्यमंतपंचकं तावत्कुरुक्षेत्रमुदाहृतम् ॥ २० ॥
ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ବିସ୍ତାର ଥିବା, ଦୟା-ସତ୍ୟ-କ୍ଷମାର ପବିତ୍ର ଉଦ୍ଗମ ‘ସ୍ୟମନ୍ତପଞ୍ଚକ’—ଏହାକୁ ହିଁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 21
अत्र स्नाता नरा देवि लभंते पुण्यमक्षयम् । मृता विमानमारुह्य ब्रह्मलोकं व्रजंति च ॥ २१ ॥
ହେ ଦେବୀ! ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ନରମାନେ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଲଭନ୍ତି; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 22
उपवासश्च दानं च होमो जप्यं सुरार्चनम् । अक्षयत्वं प्रयांत्येव नात्र कार्या विचारणा ॥ २२ ॥
ଉପବାସ, ଦାନ, ହୋମ, ଜପ ଓ ଦେବାର୍ଚ୍ଚନ—ଏସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ଅକ୍ଷୟ ଫଳକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଏ; ଏଠାରେ ଆଉ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।
Verse 23
ब्रह्मवेद्यां कुरुक्षेत्रे ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः । ग्रहनक्षत्रताराणां कालेन पतनाद्भयम् ॥ २३ ॥
ବ୍ରହ୍ମବେଦ୍ୟା ନାମେ ପବିତ୍ର କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ତାରାମାନେ ମଧ୍ୟ କାଳକ୍ରମେ ପତନଭୟରେ ରହନ୍ତି।
Verse 24
कुरुक्षेत्रे मृतानां तु न भूयः पतनं भवेत् । देवर्षिसिद्धगंधर्वास्तत्सरः सेवनोत्सुकाः ॥ २४ ॥
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପୁନର୍ବାର ପତନ ହୁଏ ନାହିଁ। ଦେବର୍ଷି, ସିଦ୍ଧ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେହି ସରୋବର ସେବନକୁ ଉତ୍ସୁକ ରହନ୍ତି।
Verse 25
यत्र नित्यं स्थिता देवि रंतुकं नामतस्ततः । तस्य क्षेत्रस्य रक्षार्थं विष्णुना स्थापिताः पुरा ॥ २५ ॥
ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ବିରାଜିତ ଥିବାରୁ ସେ ସ୍ଥାନ ‘ରନ୍ତୁକ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେହି କ୍ଷେତ୍ରର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପୂର୍ବେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ରକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।
Verse 26
यक्षः सुचंद्रः सूर्यश्च वासुकिः शंबुकर्णकः । विद्याधरः सुकेशी च राक्षसाः स्थापिताः शुभे ॥ २६ ॥
ସେହି ଶୁଭ ସ୍ଥାନରେ ଯକ୍ଷ ସୁଚନ୍ଦ୍ର, (ଏକ) ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାସୁକି, ଶମ୍ବୁକର୍ଣ୍ଣକ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ସୁକେଶୀ—ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ।
Verse 27
सभृत्यैस्तेऽष्टसाहस्रैर्द्धनुर्बाणधरैः सदा । रक्षंति च कुरुक्षेत्रं वारयंति च पापिनः ॥ २७ ॥
ନିଜ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ସେହି ଆଠ ହଜାର ଧନୁର୍ଧର ସଦା ଧନୁ-ବାଣ ଧାରଣ କରି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ଏବଂ ପାପୀମାନଙ୍କୁ ଅଟକାନ୍ତି।
Verse 28
रंतुकं तु समासाद्य क्षामयित्वा पुनः पुनः । ततः स्नात्वा सरस्वत्यां यक्षं दृष्ट्वा प्रणम्य च ॥ २८ ॥
ତାପରେ ରନ୍ତୁକଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପୁନଃପୁନଃ କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ସରସ୍ୱତୀରେ ସ୍ନାନ କଲା; ଏବଂ ଯକ୍ଷଙ୍କୁ ଦେଖି ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କଲା।
Verse 29
पुष्पं धूपं च नैवेद्यं कृत्वैतद्वाक्यमुच्चरेत् । तव प्रसादाद्यक्षेन्द्र वनानि सरितस्तथा ॥ २९ ॥
ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି ଏହି ବାକ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ: “ହେ ଯକ୍ଷେନ୍ଦ୍ର, ତୁମ ପ୍ରସାଦରେ ବନ ଓ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଅନୁକୂଳ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ହେଉନ୍ତୁ।”
Verse 30
भ्रमतो मम तीर्थानि मा विघ्नं जायतां नमः । इति प्रसाद्ययक्षेशं यात्रां सम्यक् समाचरेत् ॥ ३० ॥
“ମୁଁ ତୀର୍ଥମାନେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ କୌଣସି ବିଘ୍ନ ନ ହେଉ—ନମସ୍କାର!” ଏପରି କହି ଯକ୍ଷେଶଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ପରେ ଯାତ୍ରାକୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ପାଦନ କରିବ।
Verse 31
वनानां चापि तीर्थानां सरितामपि मोहिनि । यो नरः कुरुते यात्रां कुरुक्षेत्रस्य पुण्यदाम् ॥ ३१ ॥
ହେ ମୋହିନୀ, ଯେ ନର ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର-ଯାତ୍ରା କରେ, ସେ ବନ, ତୀର୍ଥ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କର ପୁଣ୍ୟଫଳ ମଧ୍ୟ ପାଏ।
Verse 32
न तस्य न्यूनता काचिदिह लोके परत्र च ॥ ३२ ॥
ତାହା ପାଇଁ କୌଣସି ଅଭାବ ନାହିଁ—ଇହଲୋକରେ ମଧ୍ୟ, ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ।
Verse 33
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे कुरुक्षेत्रमाहात्म्ये क्षेत्रप्रमाणादिनिरूपणं नाम । चतुष्षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟପୁରାଣର ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନର ଉତ୍ତରଭାଗରେ ବସୁ–ମୋହିନୀ ସଂବାଦାନ୍ତର୍ଗତ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର-ମାହାତ୍ମ୍ୟର “କ୍ଷେତ୍ରପ୍ରମାଣାଦି ନିରୂପଣ” ନାମକ ଚଉଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା ॥ ୬୪ ॥
The chapter grounds Kurukṣetra’s superiority in (1) its status as a kṣetra sanctified by Brahmā’s creative tapas, Viṣṇu’s sustaining tapas, and Śiva’s transformative immersion; (2) its dense network of associated tīrthas (Brahma-saras, Rāma-hrada, Rāma-tīrtha); (3) its defined sacred extent (Syamantapañcaka, five yojanas) and Brahmāvarta placement; and (4) its explicit soteriological claim that bathing, residence, and especially dying there confer imperishable merit and apunarāvṛtti (non-return).
Beyond snāna and vow-like disciplines (upavāsa, dāna, homa, japa, deva-pūjā), the chapter adds a guardian-rite: approach Rantuka, seek forgiveness, bathe in Sarasvatī, offer flowers/incense/naivedya to the Yakṣa-lord (Sucandra), and pray for obstacle-free tīrtha-yātrā before proceeding in proper sequence.
It treats sacred space as a dharmic instrument: residing on Sarasvatī’s bank is said to brahmanize knowledge; resorting to Kurujāṅgala enables inner Brahman-vision; and Kurukṣetra-vāsa is listed among four mokṣa-sādhanas, culminating in the claim that death in Brahmavedyā Kurukṣetra yields non-return.