ମୋହିନୀ/ବିମୋହିନୀର ମୋହରେ କ୍ଲାନ୍ତ ରାଜା ପୁତ୍ରକୁ କହେ—ତାକୁ ପତ୍ନୀଭଳି ସମ୍ମାନ କର; କିନ୍ତୁ ସେ ଚାଲିଯାଏ। ସଚେତନ ହେଲାପରେ ରାଜା ତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରେ। ମୋହିନୀ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମପଥେ ଫେରାଏ—ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅ; ବଡ଼ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି ‘କନିଷ୍ଠା’କୁ ବସାଇଲେ ବିନାଶ, ପତିବ୍ରତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶାନ୍ତିକୁ ଦହେ। ପରେ ଅନୁପମା ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ହୁଏ, ଗୃହମାତାମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ବିଷ, ଅଗ୍ନି, ଖଡ଼୍ଗଧାର ପରି ଉପମାରେ ଆତ୍ମନାଶକ କାମନାକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ନିୟମ କହନ୍ତି—ପତି ଆଉ ଜଣେ ପତ୍ନୀ ନେଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠାଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠାଙ୍କୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଭାଗ ଓ ଯାହା ଇଚ୍ଛା, ଏବଂ ଦମ୍ପତି ମିଶି ଇଷ୍ଟ‑ପୂର୍ତ କର୍ମ କରିବେ। ତାପରେ ରାଜକୁମାର ମହାଦାନ କରେ—ଧନ, ନଗର, ରଥ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ସେବକ, ଗାଈ, ଧାନ୍ୟ, ଘିଅ, ହାତୀ‑ଉଠ, ସୁଗନ୍ଧ, ପାତ୍ରାଦି—ଭେଦ ନକରି ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି କୁଳସୌହାର୍ଦ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରେ। ତୃପ୍ତ ମାତାମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି—ରାଜା ମୋହିନୀ ସହ ଇର୍ଷ୍ୟାହୀନ ସୁଖ ଭୋଗ କରୁ; ମାତୃସମ୍ମାନ ଓ ନ୍ୟାୟବଣ୍ଟନରେ ଗୃହଧର୍ମ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
Verse 1
राजोवाच । नाधिकारो मया मीरु कृतो नृपपरिग्रहे । श्रमातुरस्य निद्रा मे प्रवृत्ता मुखदायिनी ॥ १ ॥
ରାଜା କହିଲେ— ହେ ମୀରୁ, ରାଜପରିଗ୍ରହ ବିଷୟରେ ମୁଁ କୌଣସି ଅଧିକାର ଦାବି କରିନାହିଁ। ଶ୍ରମରେ କ୍ଲାନ୍ତ ମୋ ପାଖକୁ ନିଦ୍ରା ଆସିଛି, ଯାହା ସୁଖ ଓ ଆରାମ ଦେଇଥାଏ।
Verse 2
धर्मांगदं समाभाष्य मोहिनीं नय मंदिरम् । पूजयस्व यथान्या ममेषा पत्नी प्रिया मम ॥ २ ॥
ଧର୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ରାଜା କହିଲେ— ‘ମୋହିନୀକୁ ଘରକୁ ନେଇଯାଅ। ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପରି ତାଙ୍କୁ ପୂଜା-ସମ୍ମାନ କର; ସେ ମୋର ପତ୍ନୀ, ମୋତେ ପ୍ରିୟ।’
Verse 3
निजं कमलपत्राक्ष सर्वरत्नविभूषितम् । निर्वातवातसंयुक्तं सर्वर्तुसुखदायकम् ॥ ३ ॥
ହେ କମଳପତ୍ରାକ୍ଷି, ଏହା ତୁମ ନିଜ ନିବାସ—ସମସ୍ତ ରତ୍ନରେ ବିଭୂଷିତ; କଠୋର ପବନ ନଥିବା, ସୁମଧୁର ବାୟୁସଂଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ସୁଖଦାୟକ।
Verse 4
एवमादिश्य तनयमहं निद्रामुपागतः । शयनं प्राप्य कष्टात्ते अभाग्यो हि धनं यथा ॥ ४ ॥
ଏଭଳି ପୁତ୍ରକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ମୁଁ ନିଦ୍ରାକୁ ଗଲି। କଷ୍ଟେ ଶୟ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚିବା ସହିତ ସେ ଅଭାଗା ମୋଠାରୁ ଖସିଗଲା—ଯେପରି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବାନଙ୍କୁ ଧନ ଛାଡ଼ିଯାଏ।
Verse 5
विबुद्धमात्रः सहसा त्वत्समीपमुपागतः । यद्व्रवीषि वचो देवि तत्करोमि न संशयः ॥ ५ ॥
ଜାଗିଉଠିବାମାତ୍ରେ ମୁଁ ସହସା ତୁମ ସମୀପକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲି। ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ଯେ ବଚନ କହ, ସେହି କରିବି—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 6
मोहिन्युवाच । परिसांत्वय राजेंद्र इमान्दारान्सुदुःखितान् । ममोद्वाहेन निर्विण्णान्निराशान्कामभोगयोः ॥ ६ ॥
ମୋହିନୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅ। ମୋ ବିବାହ ହେତୁ ସେମାନେ ପ୍ରେମ ଓ ଦାମ୍ପତ୍ୟଭୋଗରେ ନିରାଶ ଓ ନିର୍ବିଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 7
ज्येष्ठानां रूपयुक्तानां कलत्राणां विशांपते । मूर्घ्नि कीलं कनिष्ठाख्यं यो हि राजन्निखानयेत् ॥ ७ ॥
ହେ ବିଶାଂପତେ, ହେ ରାଜନ—ଯେ କେହି ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ରୂପବତୀ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ‘କନିଷ୍ଠ’ ନାମକ କୀଳ ଗାଡ଼େ, ସେ ଘୋର ଦୋଷର ଭାଗୀ ହୁଏ।
Verse 8
न सद्गतिर्भवेत्तस्य न त सा विंदते परम् । पतिव्रताश्रुदग्धायाः का शांतिर्मे भविष्यति ॥ ८ ॥
ତାହା ପାଇଁ ସଦ୍ଗତି ନାହିଁ; ସେ (ପତିବ୍ରତା) ମଧ୍ୟ ପରମ ପଦ ପାଉନାହିଁ। ପତିବ୍ରତାର ଅଶ୍ରୁରେ ଦଗ୍ଧ ମୋ ପାଇଁ କେଉଁ ଶାନ୍ତି ରହିବ?
Verse 9
जनितारं हि मे भस्म कुर्य्युर्देव्यः पतिव्रताः । किं पुनः प्राकृतं भूप त्वादृशीं तथा ॥ ९ ॥
ଦେବୀସ୍ୱରୂପ ପତିବ୍ରତା ନାରୀମାନେ ମୋର ଜନକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭସ୍ମ କରିପାରନ୍ତି; ତେବେ ହେ ରାଜା, ତୁମ ପରି ସାଧାରଣ—ଏପରି ଆଚରଣକାରୀ—ଲୋକଙ୍କ କଥା କ’ଣ?
Verse 10
संध्यावलीसमा नारी त्रैलोक्ये नास्ति भूमिप । तव स्नेहनिबद्धांगी संभोजयति षड्रसैः ॥ १० ॥
ହେ ଭୂପତି, ତ୍ରିଲୋକରେ ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ସମାନ ନାରୀ ନାହିଁ। ତୁମ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ବନ୍ଧା ତାହାର ଅଙ୍ଗ, ଷଡ୍ରସ ଭୋଜନରେ ତୁମକୁ ତୃପ୍ତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ।
Verse 11
प्रियाणि चाटुवाक्यानि वदती तव गौववात् । एवंविधा हि शतशो नार्यः संति गृहे तव ॥ ११ ॥
ସେ କେବଳ ଚଞ୍ଚଳତାରୁ ତୁମକୁ ପ୍ରିୟ ଓ ଚାଟୁବାକ୍ୟ କହେ। ଏପରି ପ୍ରକାରର ଶତଶଃ ନାରୀ ତୁମ ଘରେ ଅଛନ୍ତି।
Verse 12
यासां न पादरजसा तुल्याहं भूपते क्वचित् । मोहिनी वचनं श्रुत्वा व्रीडितो ह्यभवन्नृपः ॥ १२ ॥
“ହେ ରାଜା, ସେମାନଙ୍କ (ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନଙ୍କ) ପାଦରଜ ସମାନ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କେବେ ନୁହେଁ।” ମୋହିନୀର ବଚନ ଶୁଣି ରାଜା ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ।
Verse 13
सपुत्रायाः समीपे तु ज्येष्ठाया नृपतिस्तदा । इंगितज्ञः सुतो ज्ञात्वा दशावस्थागतं नृपम् ॥ १३ ॥
ତେବେ ରାଜା ପୁତ୍ରସହିତ ଥିବା ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ରାଣୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ଇଙ୍ଗିତ-ଭଙ୍ଗୀ ବୁଝିପାରୁଥିବା ପୁତ୍ର ଜାଣିଲା ଯେ ରାଜା ସଙ୍କଟାବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
Verse 14
पितरं कामसंतप्तं मोहिन्यर्थे विमोहितम् । मातृः सर्वाः समाहूय संध्यावलिपुरोगमाः ॥ १४ ॥
ପିତାଙ୍କୁ କାମତାପରେ ଦଗ୍ଧ ଓ ମୋହିନୀର କାରଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋହିତ ଦେଖି, ସେମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ସମସ୍ତ ମାତୃଦେବୀଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
Verse 15
कृतांजलिपुटो भूत्वा एवमाह प्रिय वचः । विमोहिनी मे जननी नवोढा ब्राह्मणः सुता ॥ १५ ॥
ସେ କରଯୋଡ଼ି ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରିୟବଚନ କହିଲା— “ବିମୋହିନୀ ମୋର ଜନନୀ; ସେ ନବବଧୂ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କନ୍ୟା।”
Verse 16
सा च प्रार्थयते देव्यो राजानं रहसिस्थितम् । आत्मना सह खेलार्थं तन्मोदध्वं सुहर्षिताः ॥ १६ ॥
ସେ ଦେବୀ ଏକାନ୍ତରେ ଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ— “କ୍ରୀଡାର୍ଥେ, ମୋ ସହିତ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତୁ।”
Verse 17
मातर ऊचुः । कोऽनुमोदयते पुत्र सर्पभक्षणमात्मनः । को हि दीपयते वह्निं स्वदेहे देहिनां वर ॥ १७ ॥
ମାତାମାନେ କହିଲେ— “ହେ ପୁତ୍ର! କିଏ ନିଜକୁ ସର୍ପଭକ୍ଷଣ ହେବାକୁ ଅନୁମୋଦନ କରିବ? ହେ ଦେହୀମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିଏ ନିଜ ଦେହରେ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳାଇବ?”
Verse 18
को भक्षयेद्विषं घोरं कश्छिंद्यादात्मनः शिरः । कस्तरेत्सागरं बद्ध्वा ग्रीवायां दारुणां शिलाम् ॥ १८ ॥
କିଏ ଭୟଙ୍କର ବିଷ ଭକ୍ଷଣ କରିବ? କିଏ ନିଜ ଶିର କାଟିବ? କିଏ ଗଳାରେ ଦାରୁଣ ଶିଳା ବାନ୍ଧି ସାଗର ପାର ହେବ?
Verse 19
को गच्छेद्द्वीपिवदनं कः केशान्सुहरेर्हरेत् । को निषीदति धारायां खङ्गस्या काशभासिनः ॥ १९ ॥
ବାଘର ମୁହଁ ଦିଗକୁ କିଏ ଯିବ? ସିଂହର କେଶ କିଏ ଧରିବ? କାଶ-ଘାସ ପରି ଦୀପ୍ତ ଖଡ଼୍ଗର ଧାର ଉପରେ କିଏ ବସିବ? ସେପରି ଜାଣିଶୁଣି ଏମିତି ମହାଭୟରେ କିଏ ପ୍ରବେଶ କରିବ?
Verse 20
कानुमोदयते भर्त्रा सपत्न्याः क्रीडनं किल । सर्वस्यापि प्रदानेन नैतन्मनसि वर्तते ॥ २० ॥
ସ୍ୱାମୀ ଯେତେବେଳେ ସପତ୍ନୀ ସହ କ୍ରୀଡ଼ା କରେ, ତେବେ କିଏ ଆନନ୍ଦ ପାଇବ? ସବୁକିଛି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଏ କଥା ମନରୁ ଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 21
वरं हि छेदनं मूर्ध्नस्तत्क्षणात्तु वरासिना । का दृष्ट्या दयितं कांतं निरीक्षेदन्ययाहृतम् ॥ २१ ॥
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖଡ଼୍ଗରେ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୁଣ୍ଡଛେଦ ହେବା ଭଲ; କିନ୍ତୁ କେଉଁ ନାରୀ ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ପ୍ରିୟ କାନ୍ତକୁ ଅନ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ହରଣ ହେଉଥିବା ଦେଖିପାରିବ?
Verse 22
का सा सीमंतिनी लोके भवेदेतादृशी क्वचित् । आत्मप्राणसमं कांतमन्यस्त्रीकुचपीडनम् ॥ २२ ॥
ଏହି ଲୋକରେ ଏପରି କେଉଁ ସୀମନ୍ତିନୀ କେବେ ହେବ? ଯେ ନିଜ ପ୍ରାଣସମ ପ୍ରିୟ କାନ୍ତ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀର କୁଚ ଚାପେ।
Verse 23
संश्रुत्य सहते या तु किं पुनः स्वेन चक्षुषा । सर्वेषामेव दुःखानां दुःखमेतदनन्तकम् ॥ २३ ॥
କେବଳ ଶୁଣିଲେ ଯଦି ସହିହୁଏ, ତେବେ ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିଲେ କିପରି ହେବ? ଏହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ତ—ସର୍ବାଧିକ ଦୁଃଖ।
Verse 24
यद्भर्तान्यांगनासंक्तो दृश्यते स्वेन चक्षुषा । वरं सर्वा मृताः पुत्र युगपन्मातरस्तव ॥ २४ ॥
ହେ ପୁତ୍ର, ଯଦି ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ ଠାରେ ଆସକ୍ତ ଥିବାର ନିଜ ଆଖିରେ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ତୁମର ସମସ୍ତ ମାତା ଏକାଥରକେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ଶ୍ରେୟସ୍କର ।
Verse 25
न तु मोहिनिसंयुक्तो दृश्योऽयं नृपतिः पतिः । धर्मांगद उवाच । यदि मे न पितुः सौख्यं करिष्यथ शुभाननाः ॥ २५ ॥
ମୋହିନୀଙ୍କ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଏହି ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଇ ପାରିବ ନାହିଁ । ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ କହିଲେ: 'ହେ ସୁମୁଖୀ ମାତାଗଣ, ଯଦି ତୁମ୍ଭେମାନେ ମୋର ପିତାଙ୍କୁ ସୁଖ ପ୍ରଦାନ ନ କରିବ...'
Verse 26
विषमालोड्य पास्यामि युष्मत्सौख्यं मृते मयि । कर्मणा मनसा वाचा या पितुर्दुःखमाचरेत् ॥ २६ ॥
ମୁଁ ବିଷ ଗୋଳାଇ ପାନ କରିବି, ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ହିଁ ତୁମ୍ଭମାନଙ୍କୁ ସୁଖ ମିଳିବ । ଯେଉଁ ନାରୀ ମନ, ବଚନ ଓ କର୍ମରେ ପିତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦିଏ...
Verse 27
सा मे शत्रुर्वधार्हास्ति यदि संध्यावली भवेत् । सर्वासां साधिका देवी मोहिनी जनकप्रिया ॥ २७ ॥
ଯଦି ସେ ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ହୋଇଥାଏ, ତଥାପି ସେ ମୋର ଶତ୍ରୁ ଏବଂ ବଧଯୋଗ୍ୟ ଅଟେ । ମୋହିନୀ ସର୍ବସିଦ୍ଧିଦାତ୍ରୀ ଦେବୀ ଏବଂ ପିତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଅଟନ୍ତି ।
Verse 28
क्रीडार्थमागता बाला मन्दराचलमन्दिरात् । तत्पुत्रवचनं श्रुत्वा वेपमाना हि मातरः ॥ २८ ॥
ସେହି ବାଳିକା ମନ୍ଦରାଚଳ ମନ୍ଦିରରୁ ଖେଳିବା ପାଇଁ ଆସିଥିଲା । ପୁତ୍ରର ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ମାତାମାନେ ଭୟରେ କମ୍ପି ଉଠିଲେ ।
Verse 29
ऊचुः सगद्गदां वाचं हितार्थं तनयस्य हि । अवश्यं तव वाक्यं हि कर्तव्यं न्यायसंयुतम् ॥ २९ ॥
ସେମାନେ ପୁତ୍ରର ହିତ ପାଇଁ ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ— “ତୁମ ବଚନ ନିଶ୍ଚୟ ପାଳନୀୟ; କିନ୍ତୁ ତାହା ନ୍ୟାୟସଂଯୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ।”
Verse 30
किं तु दानप्रदो भूत्वा मोहिनीं यातु ते पिता । यो भार्यामुद्वहेद्भर्ता द्वितीयामपरामपि ॥ ३० ॥
କିନ୍ତୁ ତୁମ ପିତା ଦାନପ୍ରଦ ହୋଇ ମୋହିନୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉନ୍ତୁ; କାରଣ ଯେ ଭର୍ତ୍ତା ଭାର୍ୟାକୁ ବିବାହ କରେ, ସେ ଦ୍ୱିତୀୟା—ଅନ୍ୟ ଜଣେ—କୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ।
Verse 31
ज्येष्ठायै द्विगुणं तस्या दद्यच्चैवान्यथा ऋणी । अनुज्ञाप्य यदा भर्ता ज्येष्ठामन्यां समुद्वहेत् ॥ ३१ ॥
ଜ୍ୟେଷ୍ଠାକୁ ଅନ୍ୟାର ଭାଗର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦେବା ଉଚିତ; ନହେଲେ ସେ ଋଣୀ ହୁଏ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠାର ଅନୁମତି ନେଇ ଭର୍ତ୍ତା ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହି ନିୟମ ରହେ।
Verse 32
तदा ज्येष्ठाभिलषितं देयमाहुः पुराविदः । ज्येष्ठया सहितः कुर्यादिष्टापूर्तं नरोत्तमः ॥ ३२ ॥
ସେତେବେଳେ ପୁରାତନ ପରମ୍ପରାଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି— ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେହି ଦେବା ଉଚିତ। ଏବଂ ନରୋତ୍ତମ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ସହିତ ଇଷ୍ଟ-ପୂର୍ତ୍ତ ପୁଣ୍ୟକର୍ମ କରୁ।
Verse 33
एष धर्मोऽन्यथाऽन्यायो जायते धर्मसंक्षयः । श्रुत्वा तु मातृवचनं प्रहष्टेनान्तरात्मनो ॥ ३३ ॥
ଏହି ଧର୍ମ; ଅନ୍ୟଥା କରିଲେ ଅନ୍ୟାୟ, ତାହାରୁ ଧର୍ମକ୍ଷୟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ମାତାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସେ ଅନ୍ତରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା।
Verse 34
एकैकस्यै ददौ साग्रां कोटिं कोटिं सुतस्तदा । सहस्रं नगराणां च ग्रामाणां प्रददौ तथा ॥ ३४ ॥
ତେବେ ରାଜପୁତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ କୋଟି ଉପରେ କୋଟି ଧନ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ଦାନ କଲେ; ଏହିପରି ନଗରର ସହସ୍ର ଓ ଗ୍ରାମର ସହସ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 35
चतुरश्वतरीभिश्चपृथग्युक्ता नृपात्मजः । एकैकस्य ददावष्टौ रथान्कांचनमालिनः ॥ ३५ ॥
ରାଜପୁତ୍ର ଚାରି ଘୋଡ଼ାର ଦଳଦ୍ୱାରା ପୃଥକ୍ଭାବେ ଯୁକ୍ତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମାଳାରେ ଶୋଭିତ ରଥ ଦେଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଆଠଟି କରି ରଥ ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 36
वाससामयुतं प्रादाद्येषां मूल्यं शताधिकम् । शुद्धस्य मेरुजातस्य अक्षयस्य नुपात्मजः ॥ ३६ ॥
ରାଜପୁତ୍ର ଅକ୍ଷୟ ବସ୍ତ୍ରସହିତ ଏମିତି ଦାନ କଲେ ଯାହାର ମୂଲ୍ୟ ଶତାଧିକ; ଏବଂ ମେରୁଜାତ ଶୁଦ୍ଧ ଅକ୍ଷୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 37
कांचनस्य ददौ लक्षमेकैकं प्रतिमातरम् । दासानां च शतं साग्रं दासीनां च नृपात्मजः ॥ ३७ ॥
ରାଜପୁତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଏକେକ ଲକ୍ଷ ଦେଲେ; ଏବଂ ଶତାଧିକ ଦାସ ଓ ଶତାଧିକ ଦାସୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 38
धेनूनां घटदोग्ध्रीणामेकैकस्यै तथायुतम् । युगंधराणां भद्राणां शतानि दश वै पृथक् ॥ ३८ ॥
ଘଟଭରି ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଧେନୁମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ପାଇଁ ଦଶହଜାର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ ଶୁଭ ଯୁଗନ୍ଧରା ଧେନୁମାନେ ପୃଥକ୍ ଦଶ ଶତ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏକହଜାର।
Verse 39
दशप्रकारं नृपते धान्यं च प्रददौ सुतः । वाटीनां तु सहस्राणां शतं प्रादाद्धसन्निव ॥ ३९ ॥
ହେ ନୃପତେ, ପୁତ୍ର ଦଶପ୍ରକାର ଧାନ୍ୟ ଦାନ କଲା; ଏବଂ ହସିଥିବା ପରି, ବାଟିକା-ଉଦ୍ୟାନର ଏକ ଲକ୍ଷ ଖଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲା।
Verse 40
कुंभायुतं सर्पिषस्तु तैलस्य च पृथग्ददौ । अजाविकमसंख्यातमेकैकस्यै न्यवेदयत् ॥ ४० ॥
ସେ ଘିଅର ଏକ ହଜାର କୁମ୍ଭ ଏବଂ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ତେଲର ମଧ୍ୟ ଏକ ହଜାର କୁମ୍ଭ ଦାନ କଲା; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଅସଂଖ୍ୟ ଛେଳି ଓ ଭେଡ଼ା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କଲା।
Verse 41
सहस्रेण सहस्रेण सुवर्णस्य व्यभूषयत् । आखंडलास्त्रयुक्तस्य भूषणस्य सुभक्तिमान् ॥ ४१ ॥
ସୁଭକ୍ତ ଲୋକଟି ହଜାରେ ହଜାର ସୁବର୍ଣ୍ଣଖଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା, ଆଖଣ୍ଡଳ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରଯୁକ୍ତ ସେଇ ଭୂଷଣକୁ ଶୋଭିତ କଲା।
Verse 42
धात्रीप्रमाणैर्हरैश्च मौक्तिकैर्दीप्तिसंयुतैः । प्रददौ संहतान्कृत्वा वलयान्पंच सप्त च ॥ ४२ ॥
ଧାତ୍ରୀ-ପ୍ରମାଣ ରତ୍ନ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁକ୍ତା ଜଡିତ, ଏକତ୍ର ଗଢ଼ା ପାଞ୍ଚ ଓ ସାତଟି ବଲୟ ସେ ଦାନ କଲା।
Verse 43
पंचाशच्च शते द्वे तु भौक्तिकानि महीपते । संध्यावल्यां स्थितानीह शीतांशुप्रतिमानि च ॥ ४३ ॥
ହେ ମହୀପତେ, ଏହି ସନ୍ଧ୍ୟାବଲୀରେ ମୁକ୍ତାସଦୃଶ ଏକଶେ ବାଉନି ନିଧି ଅବସ୍ଥିତ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ।
Verse 44
एकैकस्यै ददौ पुत्रो हारयुग्मं मनोहरम् । कुंकुमं चंदनं भूरि कर्पूरं प्रस्थसंख्यया ॥ ४४ ॥
ସେ ପୁତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ମନୋହର ହାରର ଏକ-ଏକ ଯୁଗଳ ଦାନ କଲା; ଏବଂ ପ୍ରସ୍ଥ-ମାପରେ ପ୍ରଚୁର କୁଙ୍କୁମ, ଚନ୍ଦନ ଓ କର୍ପୂର ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲା।
Verse 45
कस्तूरिकां तथा ताभ्यो भूयसीं प्रददौ सुतः । मातॄणामविशेषेण पितुः सुखमभीप्सयन् ॥ ४५ ॥
ତାପରେ ସେ ପୁତ୍ର ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର କସ୍ତୁରୀ ମଧ୍ୟ ଦେଲା—ମାତାମାନଙ୍କୁ କୌଣସି ଭେଦ ନ କରି—ପିତାଙ୍କ ସୁଖ ଆକାଂକ୍ଷାରେ।
Verse 46
भाजनानि विचित्राणि जलपात्राण्यनेकशः । घृतक्षीरस्य पात्राणि पेयस्य विविधस्य च ॥ ४६ ॥
ବହୁ ପ୍ରକାରର ବିଚିତ୍ର ପାତ୍ର ଥିଲା—ଅନେକ ଜଳପାତ୍ର, ଘିଅ ଓ କ୍ଷୀରର ପାତ୍ର, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପାନୀୟର ପାତ୍ର ମଧ୍ୟ।
Verse 47
चतुर्द्दशशतं प्रादात्सहस्रेण समन्वितम् । स्थालीनां कांचनीनां हि सकुंभानां नृपात्मजः ॥ ४७ ॥
ରାଜପୁତ୍ର ଚଉଦଶେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାଳୀ ଦାନ କଲା; ଏବଂ ସେଥି ସହିତ ଏକ ହଜାର କୁମ୍ଭ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କଲା।
Verse 48
एकैकस्यै ददौ भूप शतानि त्रीणि पंच च । करेणूनां सवेगानां मांसविक्रांतकंधराम् ॥ ४८ ॥
ହେ ଭୂପ! ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ତିନିଶେ ପାଞ୍ଚଟି ବେଗବତୀ ହାତିଣୀ ଦେଲା; ସେମାନଙ୍କର କାନ୍ଧ ଓ ଗଳା ଦୃଢ଼ ମାଂସବଳରେ ସୁଦୃଢ଼ ଥିଲା।
Verse 49
विंशतिं विंशतिं प्रादादुष्ट्रीणां च शतं शतम् । शिबिकानां सवेषाणां पुंसां पीवरगामिनाम् ॥ ४९ ॥
ସେ ବିଶି ବିଶି ବସ୍ତୁ ଦାନ କଲେ ଏବଂ ଉଷ୍ଟ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଶତ ଶତ କରି ଦେଲେ। ସଜସଜ୍ଜା ସହିତ ଶିବିକା ଓ ସେଗୁଡ଼ିକ ସହ ଯିବା ପୁଷ୍ଟ ବହକ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ କଲେ।
Verse 50
प्रददौ दश सप्ताश्वान्मातॄणां सुखयायिनः । एवं दत्वा बहुधनं बह्वीभ्यो नृपनंदनः ॥ ५० ॥
ସେ ମାତୃଗଣଙ୍କୁ ସୁଖଦ ସବାରି ପାଇଁ ଦଶ ଓ ସପ୍ତ ଅଶ୍ୱ ଦାନ କଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ରାଜପୁତ୍ର ଅନେକ ନାରୀଙ୍କୁ ବହୁ ଧନ ଦେଲେ।
Verse 51
धन्यो धनपतिप्रख्यश्चक्रे तासां प्रदक्षिणाः । कृतांजलिपुटो भूत्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥ ५१ ॥
ଧନ୍ୟ—ଧନାଧିପ କୁବେରଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ—ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ। ପରେ କରଯୋଡ଼ି ଭକ୍ତିରେ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 52
ममोपरोधात्प्रणतस्य मूर्ध्नापतिं समुद्दिश्य यथा भवत्यः । ब्रुवंतु सर्वाः पितरं ममाद्य स्वैरेण संभुंक्ष्व नरेश मोहिनीम् ॥ ५२ ॥
ମୋର ଅନୁରୋଧରେ, ମୁଁ ମସ୍ତକ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି—ତୁମେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ସେପରି କହ। ଏବଂ ଆଜି ମୋ ପିତାଙ୍କୁ କହ: “ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ମୋହିନୀକୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଉପଭୋଗ କର।”
Verse 53
न चास्मदीया भवता किलेर्ष्या स्वल्पापि कार्या मनसि प्रतीता । विमोहिनीं ब्रह्मसुतां सुशीलां रमस्व सौख्येन रहः शतानि ॥ ५३ ॥
ମୋ ପ୍ରତି ମନରେ ଅଳ୍ପମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଈର୍ଷ୍ୟା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୁଶୀଳ କନ୍ୟା, ମୋହିତ କରୁଥିବା ବିମୋହିନୀ ସହ ସୁଖରେ, ଏକାନ୍ତରେ ଶତ ଶତ ରାତି ରମଣ କର।
Verse 54
तत्पुत्रवाक्यं हि निशम्य सर्वाः संहृष्टलोम्न्यो नृपनाथमूचुः । स्वभूदुहित्रा सुचिरं रमस्व विदेहपुत्र्येव रघुप्रवीरः ॥ ५४ ॥
ପୁତ୍ରର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୋଇ ନୃପନାଥଙ୍କୁ କହିଲେ— “ସ୍ୱଭୂଙ୍କ କନ୍ୟା ସହ ଦୀର୍ଘକାଳ ରମଣ କର; ଯେପରି ରଘୁବଂଶବୀର ବିଦେହକନ୍ୟା ସହ ରମିଥିଲେ।”
Verse 55
न शल्यभूता कुशकेतुपुत्री त्वत्संगमाद्विद्धि न संशयोऽत्र । पुत्रौजसा दुःखविमुक्तभावात्समीरितं वाक्यमिदं प्रतीहि ॥ ५५ ॥
ସନ୍ଦେହ ବିନା ଜାଣ— ତୋ ସଙ୍ଗରୁ କୁଶକେତୁଙ୍କ କନ୍ୟା ଏବେ ଦୁଃଖର ଶୂଳ ନୁହେଁ। ପୁତ୍ରର ତେଜରେ ଶୋକମୁକ୍ତ ହୋଇ ମୁଁ କହିଥିବା ଏହି ବାକ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 56
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मातृसन्मानं नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ ‘ମାତୃସନ୍ମାନ’ ନାମକ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
It reframes desire as a dharma problem: the king’s private passion has public and karmic consequences. The chapter treats elder wives’ dignity as a protected dharmic good; disregarding it is portrayed as spiritually ruinous (loss of auspicious end) and socially destabilizing, hence Mohinī’s counsel becomes a corrective aligned with nyāya.
The mothers state that a husband may take another wife, but only after obtaining the elder wife’s consent, and he must give the elder wife a double share (and whatever she desires). This is presented as ‘true dharma’; violating it creates moral debt and contributes to dharma’s decline.
The dāna catalog operationalizes iṣṭa–pūrta logic: merit is produced through just redistribution, honoring dependents, and restoring social harmony. The abundance underscores impartial respect toward the mothers and frames charity as a dharmic technology for repairing relational disorder.