ବସୁ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଶ୍ରୀ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ-କ୍ଷେତ୍ରର ପରମ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—କେବଳ ଦର୍ଶନେ ମଧ୍ୟ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ସେ ଶ୍ୱେତ-ମାଧବଙ୍କୁ ବୈଷ୍ଣବ ଚିହ୍ନସହ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ଶ୍ୱେତଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପ-ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ ମତ୍ସ୍ୟ-ମାଧବଙ୍କ ସ୍ତୁତି କରି ପ୍ରଳୟ ସମୁଦ୍ରରେ ମତ୍ସ୍ୟାବତାରଙ୍କ ଜଗଦ୍ରକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି ଏବଂ ହରିଙ୍କ ଏକାଗ୍ର ପୂଜା ଓ ଯୋଗରେ ଅଜେୟତା, ରାଜ୍ୟଲାଭ ଓ ଶେଷେ ମୋକ୍ଷ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ତାପରେ ବିଧିଭାଗରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସରୋବରରେ ମାର୍ଜନ-ଶୁଦ୍ଧି, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା (ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ନକ୍ଷତ୍ର) ବିଶେଷ ସମୟ, କଳ୍ପବଟ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରନ୍ୟାସ, ଦିଗ୍-ବିଷ୍ଣୁ କବଚ, ଆତ୍ମତାଦାତ୍ମ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଓ ତୀର୍ଥରାଜଙ୍କୁ ସ୍ନାନ ପ୍ରାର୍ଥନା ଦିଆଯାଇଛି। ସ୍ନାନ ପରେ ଅଘମର୍ଷଣ, ଶୁଚି ବସ୍ତ୍ର, ପ୍ରାଣାୟାମ, ସନ୍ଧ୍ୟା-ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜା, 108 ଗାୟତ୍ରୀଜପ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ କୁଶବିନ୍ୟାସସହ ଦେବ-ପିତୃ ତର୍ପଣ କ୍ରମ କହି, ପିତୃ ଅର୍ପଣ ଭୂମିରେ ଦେବା ଉଚିତ ବୋଲି କାରଣ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
Verse 1
वसुरुवाच । अन्यच्छणु महाभागे तस्मिञ्छ्रीपुरुषोत्तमे । तीर्थव्रजं महत्पुण्यं दर्शनात्पापनाशनम् ॥ १ ॥
ବସୁ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗେ! ସେଇ ଶ୍ରୀପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ବିଷୟରେ ଆଉ ଶୁଣ। ସେଠାରେ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ବଡ଼ ସମୂହ ଅଛି; ଯାହାଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ ॥୧॥
Verse 2
अनंताख्यं वासुदेवं दृष्ट्वा भक्त्या प्रणम्य च । सर्वपापविनिर्मुक्तो नरो याति परं पदम् ॥ २ ॥
ଅନନ୍ତ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ॥୨॥
Verse 3
श्वेतगंगां नरः स्नात्वा यः पश्येच्छ्वतमाधवम् । मत्स्याख्यं माधवं चैव श्वेतद्वीपं स गच्छति ॥ ३ ॥
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ୱେତଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି ଶ୍ୱେତମାଧବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରେ, ଏବଂ ‘ମତ୍ସ୍ୟ’ ନାମକ ମାଧବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ—ସେ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପକୁ ଯାଏ ॥୩॥
Verse 4
तुषारप्रतिमं शुद्धं शंखचक्रगदाधरम् । सर्वलक्षणसंयुक्तं पुंडरीकायतेक्षणम् ॥ ४ ॥
ସେ ତୁଷାର ସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ; ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଦୀର୍ଘ ନୟନବାନ ॥୪॥
Verse 5
श्रीवत्सवक्षसा युक्तं सुप्रसन्नं चतुर्भुजम् । वनमालावृतोरस्कं मुकुटांगदधारिणम् ॥ ५ ॥
ତାଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସଚିହ୍ନ ଶୋଭିତ; ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ, ଚତୁର୍ଭୁଜ, ବନମାଳାରେ ଆବୃତ ବିଶାଳ ଉରସ୍ଥଳବାନ, ମୁକୁଟ ଓ ଅଙ୍ଗଦଧାରୀ ଥିଲେ।
Verse 6
पीतवस्त्रं सुपीनांसं कुंडलाभ्यामलं कृतम् । कुशाग्रेणापि राजेंद्र श्वेतगांगेयमेव च ॥ ६ ॥
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ସେ ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ, ସୁପୀନାଂସ (ବିଶାଳ କାନ୍ଧ)ବାନ, ଯୁଗଳ କୁଣ୍ଡଳରେ ଅଲଙ୍କୃତ; କୁଶାଗ୍ରର ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ (ଅଶୁଦ୍ଧି) ଗଙ୍ଗାଜଳ ପରି ଶ୍ୱେତ ଓ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ।
Verse 7
स्पृष्ट्वा स्वर्गं गमिष्यंति विष्णुभक्ताः समाहिताः । यस्त्विमां प्रतिमां पश्येन्माधवाख्यां शशिप्रभाम् ॥ ७ ॥
ସେହି ପ୍ରତିମାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଏକାଗ୍ର ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ‘ମାଧବ’ ନାମକ ସେହି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଯେ କେହି ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ।
Verse 8
शंखगोक्षीरसंकाशामशेषाघविनाशिनीम् । तां प्रणम्य सकृद्भक्त्या पुंडरीकनिभेक्षणाम् ॥ ८ ॥
ଶଙ୍ଖ ଓ ଗୋକ୍ଷୀର ସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସମସ୍ତ ପାପବିନାଶିନୀ, ପୁଣ୍ଡରୀକ-ସମ ନୟନବତୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ଯେ ଭକ୍ତିରେ ଏକଥର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରେ, ସେ ଏଠାରେଇ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ।
Verse 9
विहाय सर्वकामान्वै विष्णुलोके महीयते । मन्वंतराणि तत्रैव देवकन्याभिरावृतः ॥ ९ ॥
ସମସ୍ତ କାମନାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ; ଏବଂ ସେଠାରେ ଦେବକନ୍ୟାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ହୋଇ ଅନେକ ମନ୍ୱନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବସେ।
Verse 10
गीयमानश्च गंधर्वैः सिद्धविद्याधरार्चितः । भुनक्ति विपुलान्भोगान्यथेष्टं दैवतैः सह ॥ १० ॥
ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗାଇ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ଏବଂ ସିଦ୍ଧ‑ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରୁଥିବା ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଇଚ୍ଛାମତେ ବିପୁଳ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ।
Verse 11
च्युतस्तस्मादिहागत्य मानुष्ये ब्राह्मणो भवेत् । वेदवेदांगविद्धीमान् भोगवांश्चिरजीवितः ॥ ११ ॥
ସେହି ଅବସ୍ଥାରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ଏଠାରେ ମାନବଲୋକକୁ ଆସି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଏ—ଧୀମାନ, ବେଦ‑ବେଦାଙ୍ଗର ଜ୍ଞାତା, ଭୋଗସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଦୀର୍ଘାୟୁ।
Verse 12
गजाश्वरथयानाढ्यो धनधान्यवृतः शुचिः । रूपवान्बहुभाग्यश्च पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥ १२ ॥
ସେ ଗଜ‑ଅଶ୍ୱ‑ରଥ ଓ ଯାନବାହନରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଧନ‑ଧାନ୍ୟରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ, ଶୁଚି ଆଚରଣଶୀଳ; ରୂପବାନ, ବହୁଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଏବଂ ପୁତ୍ର‑ପୌତ୍ରସହିତ ହୁଏ।
Verse 13
पुरुषोत्तमं पुनः प्राप्य वटमूलेऽथ सागरे । त्यक्त्वा देहं हरिं स्मृत्वा ततः शांतं पदं व्रजेत् ॥ १३ ॥
ସାଗରତଟରେ ବଟବୃକ୍ଷମୂଳେ ଥିବା ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ତାପରେ ସେ ଶାନ୍ତ ପଦକୁ ଯାଏ।
Verse 14
श्वेतमाधवमालोक्य समीपे मत्स्यमाधवम् । एकार्णवे जले पूर्वं रूपं रोहितमास्थितः ॥ १४ ॥
ଶ୍ୱେତ‑ମାଧବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ଏବଂ ସମୀପରେ ଥିବା ମତ୍ସ୍ୟ‑ମାଧବଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ସ୍ମରଣ କରେ—ପୂର୍ବେ ଏକାର୍ଣ୍ଣବ ଜଳରେ ପ୍ରଭୁ ରୋହିତ, ଅର୍ଥାତ୍ ଲାଲ ମତ୍ସ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
Verse 15
वेदानां हरणार्थाय रसातलतले स्थितः । चिंतयित्वा क्षितिं मत्स्यं तस्मिन्स्थाने व्यवस्थितम् ॥ १५ ॥
ବେଦ ହରଣ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେ ରସାତଳର ଗଭୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଯୋଜନା ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲା; ସେହି ସ୍ଥାନରେ ପୃଥିବୀଧାରୀ ମତ୍ସ୍ୟାବତାର ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
Verse 16
आधाय तरुणं रूपं माधवं मत्स्यमाधवम् । प्रणम्य प्रयतो भूत्वा सर्वान्कष्टान्विमुंचति ॥ १६ ॥
ମାଧବଙ୍କ ଯୁବ ରୂପ—ମତ୍ସ୍ୟ-ମାଧବ—ଉପରେ ମନ ନିବେଶ କରି, ସଂଯମରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ ସମସ୍ତ କଷ୍ଟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 17
प्रयाति परमं स्थानं यत्र देवो हरिः स्वयम् । काले पुनरिहायातो राजा स्यात्पृथिवीतले ॥ १७ ॥
ସେ ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱୟଂ ଦେବ ହରି ବସନ୍ତି; ଏବଂ କାଳକ୍ରମେ ପୁନଃ ଏହି ଲୋକକୁ ଫେରି ପୃଥିବୀରେ ରାଜା ହୁଏ।
Verse 18
मत्स्यमाधवमासाद्य दुराधर्षो भवेन्नरः । दाता भोक्ता भवेद्योद्धा वैष्णवः सत्यसंगरः ॥ १८ ॥
ମତ୍ସ୍ୟ-ମାଧବଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଅଜେୟ ହୁଏ। ସେ ଦାତା, ଯଥାର୍ଥ ଭୋକ୍ତା, ଯୋଦ୍ଧା, ବୈଷ୍ଣବ ଏବଂ ସତ୍ୟସଙ୍ଗରୀ ହୁଏ।
Verse 19
योगं प्राप्य हरेः पश्चात्ततो मोक्षमवाप्नुयात् । मत्स्यमाधवमाहात्म्यं मया ते परिकीर्तितम् ॥ १९ ॥
ହରିଙ୍କ ସହ ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ପରେ ସେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ। ଏହିପରି ମତ୍ସ୍ୟ-ମାଧବଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କୀର୍ତ୍ତନ କଲି।
Verse 20
यं दृष्ट्वा ब्रह्मतनये सर्वान्कामानवाप्नुयात् । मार्जनं तत्र वक्ष्यामि मार्कंडेयह्रदे शुभे ॥ २० ॥
ହେ ବ୍ରହ୍ମତନୟ! ଯାହାକୁ ଦେଖିଲେ ମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ଫଳ ମିଳେ। ଏବେ ମୁଁ ସେଇ ଶୁଭ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ହ୍ରଦରେ ମାର୍ଜନ (ଶୁଦ୍ଧି) ବିଧି କହିବି॥୨୦॥
Verse 21
भक्त्या तु तन्मना भूत्वा पुराणं पुण्यमुक्तिदम् । मार्कंडेयह्रदे स्नानं सर्वकालं प्रशस्यते ॥ २१ ॥
କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତିରେ ତାହାରେ ମନ ଲୀନ କରି—ପୁଣ୍ୟ ଓ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଏହି ପୁରାଣ କହେ—ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ ସର୍ବକାଳ ପ୍ରଶଂସିତ॥୨୧॥
Verse 22
चतुर्दश्यां विशेषेण सर्वपापप्रणाशनम् । तद्वत्स्नानं समुद्रस्य सर्वकालं प्रशस्यते ॥ २२ ॥
ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ବିଶେଷ ଭାବେ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ନାନ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ; ତେଣୁ ସମୁଦ୍ରସ୍ନାନ ମଧ୍ୟ ସର୍ବକାଳ ପ୍ରଶଂସିତ॥୨୨॥
Verse 23
पौर्णमास्यां विशेषेण हयमेधफलं लभेत् । पूर्णिमा ज्येष्ठमासस्य ज्येष्ठा ऋक्षं यदा भवेत् ॥ २३ ॥
ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞଫଳ ସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ—ଯେତେବେଳେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ହୁଏ॥୨୩॥
Verse 24
तदा गच्छेद्विशेषण तीर्थराजं परं शुभम् । कायवाङ्मानसैः शुद्धसद्भावोऽनन्यमानसः ॥ २४ ॥
ତେବେ, ହେ ବିଶେଷଜନ! ସେ ପରମ ଶୁଭ ତୀର୍ଥରାଜଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା ଉଚିତ—କାୟା, ବାଣୀ ଓ ମନରେ ଶୁଦ୍ଧ, ସଦ୍ଭାବଯୁକ୍ତ, ଅନନ୍ୟଚିତ୍ତ ହୋଇ॥୨୪॥
Verse 25
सर्वद्वंद्वविनिर्मुक्तो वीतरागो विमत्सरः । कल्पवृक्षं वटं रम्यं यत्र साक्षाज्जनार्दनः ॥ २५ ॥
ଯେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ, ଆସକ୍ତିହୀନ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାହୀନ, ସେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷସଦୃଶ ରମ୍ୟ ବଟବୃକ୍ଷକୁ ଧ୍ୟାନ/ଆଶ୍ରୟ କରୁ; ସେଠାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅଛନ୍ତି।
Verse 26
प्रदक्षिणं प्रकुर्वीतं त्रीन्वारान्सुसमाहितः । दृष्ट्वा नश्यति यत्पापं सप्तजन्मसमुद्भवम् ॥ २६ ॥
ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକାଗ୍ରତାରେ ତିନିଥର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ଉଚିତ; ସେହି ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ କେବଳ ଦର୍ଶନ କଲେ ମଧ୍ୟ ସାତ ଜନ୍ମର ପାପ ନଶିଯାଏ।
Verse 27
पुण्यं प्राप्नोति विपुलं गतिमिष्टां च मोहिनि । तस्य नामानि वक्ष्यामि सप्रमाणं युगे युगे ॥ २७ ॥
ହେ ମୋହିନୀ, ଏହାଦ୍ୱାରା ବିପୁଳ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ପରମ ଗତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ତାହାର ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରମାଣ ସହ କହିବି।
Verse 28
वटं वटेश्वरं शांतं पुराणपुरुषं विदुः । वटस्यैतानि नामानि कीर्तितानि कृतादिषु ॥ २८ ॥
ସେହି ବଟବୃକ୍ଷକୁ ‘ବଟ’, ‘ବଟେଶ୍ୱର’, ‘ଶାନ୍ତ’ ଓ ‘ପୁରାଣପୁରୁଷ’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। କୃତଯୁଗ ଆଦି ଯୁଗଗୁଡ଼ିକରେ ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 29
योजनं पादहीनं च योजनार्द्धतदर्द्धकम् । प्रमाणं कल्पवृक्षस्य कृतादिषु यथाक्रमम् ॥ २९ ॥
କୃତାଦି ଯୁଗଗୁଡ଼ିକରେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ପ୍ରମାଣ କ୍ରମେ—କୃତଯୁଗରେ ଏକ ଯୋଜନ; ତ୍ରେତାରେ ପାଦହୀନ (ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମ) ଏକ ଯୋଜନ; ଦ୍ୱାପରରେ ଅର୍ଧ ଯୋଜନ; କଳିରେ ତାହାର ମଧ୍ୟ ଅର୍ଧ।
Verse 30
पूर्वोक्तेन तु मंत्रेण नमस्कृत्त्वा च तं वटम् । दक्षिणाभिमुखो गच्छेद्धन्वंतरशतत्रयम् ॥ ३० ॥
ପୂର୍ବୋକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ସେଇ ବଟବୃକ୍ଷକୁ ନମସ୍କାର କରି, ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖ ହୋଇ ତିନିଶେ ଧନ୍ୱନ୍ତର ଦୂର ଯିବା ଉଚିତ।
Verse 31
यत्रासौ दृश्यते चिह्नं स्वर्गद्वारं मनोरमम् । सागरांतः समाकृष्टं काष्ठं सर्वगुणान्वितम् ॥ ३१ ॥
ଯେଉଁଠାରେ ସେଇ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ—ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର ପରି ମନୋରମ—ସେଠାରେ ସାଗରାନ୍ତରୁ ଟାଣି ଆଣାଯାଇଥିବା ସର୍ବଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ କାଠ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 32
प्रणिपत्य ततस्तिष्ठेत्परिपूज्य ततः पुनः । मुच्यते सर्वपापौघैस्तथा पापग्रहादिभिः ॥ ३२ ॥
ପ୍ରଣାମ କରି ପରେ ଭକ୍ତିରେ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିବ; ତାପରେ ପୁନଃ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପପ୍ରବାହ ଓ ପାପଗ୍ରହାଦି ବାଧାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 33
उग्रसेनः पुरा दृष्ट्वा स्वर्गद्वारेण सागरम् । गत्वाऽचम्य शुचिस्तत्रध्यात्वा नारायणं परम् ॥ ३३ ॥
ପୁରାତନ କାଳରେ ଉଗ୍ରସେନ ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାରରେ ସାଗରକୁ ଦେଖି, ସେଠାକୁ ଯାଇ ଆଚମନ କରି ଶୁଚି ହୋଇ ପରମ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।
Verse 34
न्यसेदष्टाक्षरं मंत्रं पश्चाद्धस्तशरीरयोः । ॐ नमो नारायणायेति यं वदंति मनीषिणः ॥ ३४ ॥
ତାପରେ ହସ୍ତ ଓ ଶରୀରରେ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରର ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ—ମନୀଷୀମାନେ ଯାହାକୁ ‘ଓଁ ନମୋ ନାରାୟଣାୟ’ ବୋଲି କହନ୍ତି।
Verse 35
किं कार्यं बहुभिर्मंत्रैर्मनोविभवकारकैः । नमोनारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः ॥ ३५ ॥
ମନୋବିଭବ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ମନ୍ତ୍ରର କ’ଣ ଆବଶ୍ୟକ? ‘ନମୋ ନାରାୟଣାୟ’ ମନ୍ତ୍ରଟି ନିଜେ ସର୍ବାର୍ଥସାଧକ।
Verse 36
आपो नरस्य सूनुत्वान्नारा इति ह कीर्तिताः । विष्णोस्तस्त्वालयं पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥ ३६ ॥
ଆପଃ (ଜଳ) ନରଙ୍କ ସନ୍ତାନ ହେବାରୁ ‘ନାରା’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ପ୍ରାଚୀନକାଳରୁ ସେହି ଜଳ ବିଷ୍ଣୁ-ତତ୍ତ୍ୱର ଆଲୟ; ତେଣୁ ସେ ‘ନାରାୟଣ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।
Verse 37
नारायणपरा वेदा नारायणपरा द्विजाः । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा क्रिया ॥ ३७ ॥
ବେଦଗୁଡ଼ିକ ନାରାୟଣପର; ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣପର। ଜ୍ଞାନର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନାରାୟଣ, କ୍ରିୟା (କର୍ମ) ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣମୁଖୀ।
Verse 38
नारायणपरो धर्मो नारायणपरं तपः । नारायणपरं दानं नारायणपरं व्रतम् ॥ ३८ ॥
ଧର୍ମ ନାରାୟଣପର ହେଉ; ତପ ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣପର ହେଉ। ଦାନ ନାରାୟଣଙ୍କ ପାଇଁ ହେଉ, ଏବଂ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣଙ୍କ ପାଇଁ ହେଉ।
Verse 39
नारायणपरा लोका नारायणपराः सुराः । नारायणपरं नित्यं नारायणपरं पदम् ॥ ३९ ॥
ସମସ୍ତ ଲୋକ ନାରାୟଣପର; ସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣପର। ନିତ୍ୟ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନାରାୟଣ ହିଁ, ପରମ ପଦ ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣ ହିଁ।
Verse 40
नारायणपरा पृथ्वी नारायणपरं जलम् । नारायणपरो वह्निर्नारायणपरं नभः ॥ ४० ॥
ପୃଥିବୀ ନାରାୟଣ-ପରାୟଣ, ଜଳ ନାରାୟଣ-ନିଷ୍ଠ। ଅଗ୍ନି ନାରାୟଣ-ପର, ନଭ (ଆକାଶ) ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣ-ପର।
Verse 41
नारायणपरो वायुर्नारायणपरं मनः । अहंकारश्च बुद्धिश्च उभे नारायणात्मके ॥ ४१ ॥
ବାୟୁ (ପ୍ରାଣ) ନାରାୟଣ-ପର, ମନ ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣ-ପର। ଅହଂକାର ଓ ବୁଦ୍ଧି—ଉଭୟ ନାରାୟଣାତ୍ମକ।
Verse 42
भूतं भव्यं भविष्यच्च यत्किंचिज्जीवसंज्ञितम् । स्थूलं सूक्ष्मं परं चैव सर्वं नारायणात्मकम् ॥ ४२ ॥
ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—‘ଜୀବ’ ବୋଲି ଯାହା କିଛି କୁହାଯାଏ, ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ପର—ସବୁ ନାରାୟଣାତ୍ମକ।
Verse 43
नारायणात्परं किंचिन्नेह पश्यामि मोहिनि । तेन व्याप्तमिदं सर्वं दृश्यादृश्यं चराचरम् ॥ ४३ ॥
ହେ ମୋହିନି! ନାରାୟଣଠାରୁ ପରେ ଏଠାରେ କିଛି ମୁଁ ଦେଖୁନି। ତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ୟାପ୍ତ—ଦୃଶ୍ୟ-ଅଦୃଶ୍ୟ, ଚର-ଅଚର ସବୁ।
Verse 44
आपो ह्यायतनं विष्णोः स चा सावम्भसांपतिः । तस्मादप्सु स इत्येवं नारायणमघापहम् ॥ ४४ ॥
ଜଳ ନିଶ୍ଚୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଆୟତନ (ଆବାସ), ଏବଂ ସେ ନିଜେ ଜଳମାନଙ୍କର ପତି। ତେଣୁ ‘ଅପ୍ସୁ ସଃ’—ଜଳରେ ଯିଏ ବସନ୍ତି—ସେଇ ନାରାୟଣ, ପାପହର।
Verse 45
स्नानकाले विशेषेण चोपस्थाय जले शुचिः । स्मरेन्नारायणं ध्यायेद्धस्ते काये च विन्यसेत् ॥ ४५ ॥
ସ୍ନାନକାଳରେ ବିଶେଷତଃ ଶୁଚି ହୋଇ ଜଳରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା, ଧ୍ୟାନ କରିବା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରକୁ ହସ୍ତ ଓ ଶରୀରରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 46
ॐकारं वामकट्यां तु नाकारं दक्षिणे तथा । राकारं नाभिदेशे तु यकारं वामबाहुके ॥ ४६ ॥
‘ଓଁ’କାରକୁ ବାମ କଟିରେ ନ୍ୟାସ କର, ‘ନ’କାରକୁ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ; ‘ର’କାରକୁ ନାଭି-ଦେଶରେ ଏବଂ ‘ୟ’କାରକୁ ବାମ ବାହୁରେ ବିନ୍ୟାସ କର।
Verse 47
णाकारं दक्षिणे न्यस्य यकारं मूर्ध्नि विन्यसेत् । अधश्चोर्द्ध्वं च हृदये पार्श्वतः पृष्ठतोऽग्रतः ॥ ४७ ॥
‘ଣ’କାରକୁ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ନ୍ୟାସ କରି, ‘ୟ’କାରକୁ ମୂର୍ଧ୍ନି (ଶିରୋଶିଖରେ) ବିନ୍ୟାସ କର। ପରେ ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ—ତଳେ ଓ ଉପରେ, ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ପଛେ ଓ ଆଗେ—ବିନ୍ୟାସ କର।
Verse 48
ध्यात्वा नारायणं पश्चादारभेत्कवचं बुधः । पूर्वे मां पातु गोविंदो दक्षिणे मधुसूदनः ॥ ४८ ॥
ପ୍ରଥମେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭକ୍ତ କବଚ ଆରମ୍ଭ କରୁ। ପୂର୍ବେ ଗୋବିନ୍ଦ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଦକ୍ଷିଣେ ମଧୁସୂଦନ।
Verse 49
पश्चिमे श्रीधरो देवः केशवस्तु तथोत्तरे । पातु विष्णुस्तथाग्नेये नैर्ऋते माधवोऽव्ययः ॥ ४९ ॥
ପଶ୍ଚିମେ ଦେବ ଶ୍ରୀଧର ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଉତ୍ତରେ କେଶବ। ଆଗ୍ନେୟେ ବିଷ୍ଣୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ନୈଋତ୍ୟେ ଅବ୍ୟୟ ମାଧବ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
Verse 50
वायव्ये तु हृषीकेशस्तथेशाने च वामनः । भूतले पातु वाराहस्तथोर्द्ध्वे च त्रिविक्रमः ॥ ५० ॥
ବାୟବ୍ୟ ଦିଗରେ ମୋତେ ହୃଷୀକେଶ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ, ଏବଂ ଈଶାନ ଦିଗରେ ବାମନ। ଭୂତଳରେ ବରାହ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ, ଓ ଊର୍ଧ୍ୱ ଲୋକରେ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ॥୫୦॥
Verse 51
कृत्वैवं कवचं पश्चादात्मानं चिंतयेत्ततः । अहं नारायणो देवः शंखचक्रगदाधरः ॥ ५१ ॥
ଏଭଳି କବଚ କରି ପରେ ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ—“ମୁଁ ଦେବ ନାରାୟଣ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ।”॥୫୧॥
Verse 52
एवं ध्यात्वा तदात्मानमिमं मन्त्रमुदीरयेत् । त्वमग्निर्द्विपदां नाथ रेतोधाः कामदीपनः ॥ ५२ ॥
ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି ତାହା ସହ ତାଦାତ୍ମ୍ୟ ହୋଇ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ—“ହେ ଦ୍ୱିପଦଙ୍କ ନାଥ! ତୁମେ ଅଗ୍ନି; ତୁମେ ରେତୋଧା, କାମଦୀପନ।”॥୫୨॥
Verse 53
प्रधानः सर्वभूतानां जीवानां प्रभुख्ययः । अमृतस्यारणिस्त्वं हि देवयोनिरपांपते ॥ ५३ ॥
ତୁମେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ଜୀବମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ହେ ଅପାଂପତେ! ତୁମେ ଅମୃତର ଅରଣି; ଦେବଯୋନି, ଦେବମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିମୂଳ॥୫୩॥
Verse 54
वृजिनं हर मे सर्वं तीर्थराज नमोऽस्तु ते । एवमुच्चार्य विधिवत्ततः स्नानं समाचरेत् ॥ ५४ ॥
“ହେ ତୀର୍ଥରାଜ! ମୋର ସମସ୍ତ ପାପ ହରଣ କର; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।” ଏଭଳି ବିଧିମତେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପରେ ଯଥାବିଧି ସ୍ନାନ କରିବ॥୫୪॥
Verse 55
अन्यथा ब्रह्मतनये स्नानं तत्र न शस्यते । कृत्वा चाब्दैवतैमत्रैरभिषेकं च मार्जनम् ॥ ५५ ॥
ଅନ୍ୟଥା, ହେ ବ୍ରହ୍ମତନୟ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ପ୍ରଶଂସନୀୟ ନୁହେଁ। ପ୍ରଥମେ ଅବ୍ଦଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିଷେକ ଓ ମାର୍ଜନ କରି ଶୁଦ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ।
Verse 56
अन्तर्जले जपन्पश्चात्त्रिरावृत्याघमर्षणम् । हयमेधो यथा देवि सर्वपापहरः क्रतुः ॥ ५६ ॥
ତାପରେ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଦାଁଡ଼ି ଜପ କରି ତିନିଥର ଅଘମର୍ଷଣ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। ହେ ଦେବୀ, ଯେପରି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସର୍ବପାପହର, ସେପରି ଏହା ମଧ୍ୟ ସର୍ବପାପନାଶକ।
Verse 57
तथाघमर्षणं चात्र सूक्तं सर्वाघपर्षणम् । उत्तीर्य वाससी धौते निर्मले परिधाय च ॥ ५७ ॥
ସେହିପରି ଏଠାରେ ସର୍ବପାପନାଶକ ଅଘମର୍ଷଣ ସୂକ୍ତ ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଜଳରୁ ବାହାରି ଧୋଇଥିବା, ନିର୍ମଳ ଦୁଇଟି ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ।
Verse 58
प्राणानायम्य चाचम्य संध्यां चोपास्य भास्करम् । उपातिष्ठेत्ततश्चोर्द्ध्वं क्षिप्त्वा पुष्पजलाञ्जलिम् ॥ ५८ ॥
ପ୍ରାଣାୟାମ କରି ଆଚମନ କରି, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ପୁଷ୍ପ ଓ ଜଳର ଅଞ୍ଜଳି ଅର୍ପଣ କରି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖେ ଦାଁଡ଼ିବା ଉଚିତ।
Verse 59
उपस्थायोर्द्धबाहुश्च तल्लिंगैभांस्करं ततः । गायत्रीं पावनीं देवीं जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ ५९ ॥
ତାପରେ ଦାଁଡ଼ି ହାତ ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ପାବନୀ ଦେବୀ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ୧୦୮ ଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 60
अन्यांश्च सोरमन्त्रान्हि जप्त्वा तिष्ठन्समाहितः । कृत्वा प्रदक्षिणं सूर्यं नमस्कृत्योपविश्य च ॥ ६० ॥
ତାପରେ ସମାହିତଚିତ୍ତେ ଦାଁଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସୌରମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଜପ କରିବ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ନମସ୍କାର କରି ପରେ ବସିବ।
Verse 61
स्वाध्यायं प्राङ्मुखः कृत्वा तर्पयेद्देवमानवान् । ऋषीन्पितॄन्हि स्वीयांश्च विधिवन्नामगोत्रवित् ॥ ६१ ॥
ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ କରି ଦେବ ଓ ମାନବମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେବ। ପରେ ଋଷି, ପିତୃ ଓ ନିଜ ସ୍ୱଜନ ପିତୃବର୍ଗକୁ ନାମ-ଗୋତ୍ର ଜାଣି ବିଧିମତେ ତୃପ୍ତ କରିବ।
Verse 62
तोयेन तिलमिश्रेण विधिवत्सुसमाहितः । श्राद्धे हवनकाले च पाणिनैकेन निर्वपेत् ॥ ६२ ॥
ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ବିଧିମତେ ସୁସମାହିତ ହୋଇ, ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଓ ହବନକାଳରେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ହାତରେ ଅର୍ପଣ କରିବ।
Verse 63
तर्पणे तूभयं कुर्यादेष एव विधिः सदा । अन्वारब्धेन सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु ॥ ६३ ॥
ତର୍ପଣରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରେ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ନିୟମ ସଦା—ବାମ ହାତରେ (ସହାରା ନ ଦେଇ) ଏବଂ ଡାହାଣ ହାତରେ ବିଧିମତେ।
Verse 64
तृप्यतामिति सुव्यक्तं नामगोत्रेण वाग्यतः । कायस्थैर्यस्तिलैर्मोहात्करोति पितृतर्पणम् ॥ ६४ ॥
“ତୃପ୍ୟତାମ୍” ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କହି, ସଂଯତ ବାଣୀରେ ନାମ-ଗୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ। ଦେହକୁ ସ୍ଥିର ରଖି ତିଳ ସହିତ ପିତୃତର୍ପଣ କରିବ—ଯଦିଓ ଅନେକେ ଏହାକୁ ମୋହବଶତଃ କରନ୍ତି।
Verse 65
तर्पितास्तेन पितरस्त्वङ्मांसरुधिरास्थिभिः । जले स्थित्वा स्थले दत्तं स्थले स्थित्वा जलेऽर्पितम् ॥ ६५ ॥
ସେହି କର୍ମଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ଚର୍ମ, ମାଂସ, ରକ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିଦ୍ୱାରା ତର୍ପିତ ହେଲେ ବୋଲି ଲାଗେ—ଯେପରି ଜଳରେ ଦାଁଡି ଅର୍ପିତ ଦାନ ସ୍ଥଳରେ ଦିଆଗଲା, ଏବଂ ସ୍ଥଳରେ ଦାଁଡି ଅର୍ପିତ ଜଳରେ ନିକ୍ଷେପ ହେଲା।
Verse 66
नोपतिष्ठति तत्तोयं यद्भूम्यां न प्रतदीयते । पितॄणामक्षयं स्थानं मही दत्ता विरंचिना ॥ ६६ ॥
ଯେ ଜଳ ଭୂମିରେ ଢାଳାଯାଏ ନାହିଁ, ସେ ଜଳ ସତ୍ୟରେ ଅର୍ଘ୍ୟରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ନାହିଁ। କାରଣ ବିରଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା) ଦତ୍ତ ଏହି ପୃଥିବୀ ପିତୃମାନଙ୍କର ଅକ୍ଷୟ ଆଶ୍ରୟ।
Verse 67
तस्मात्तत्रैव दातव्यं पितॄणां प्रीतिमिच्छता । भूमिस्तेन समुत्पन्ना भूम्यां चैव तु संस्थितम् ॥ ६७ ॥
ଏହେତୁ ପିତୃମାନଙ୍କ ପ୍ରୀତି ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ୟକ୍ତି ସେଠାରେଇ ଦାନ-ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ ସେଠାରୁ ଭୂମି ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଭୂମିରେଇ ସମସ୍ତ କିଛି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 68
भूम्यां चैव लयं यांति भूमौ दद्यात्ततो जलम् । आस्तीर्य च कुशान्साग्रानावाह्य स्वस्वमन्त्रतः । प्राचीनाग्रेषु वै देवान्याम्याग्रेषु तथा पितॄन् ॥ ६८ ॥
ସମସ୍ତ କିଛି ଶେଷେ ଭୂମିରେଇ ଲୟ ପାଏ; ତେଣୁ ପ୍ରଥମେ ଭୂମିରେ ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ। ପରେ ଅଗ୍ରସହିତ କୁଶ ପସାରି, ନିଜ-ନିଜ ମନ୍ତ୍ରରେ ଆବାହନ କରିବ—ପ୍ରାଚୀନାଗ୍ରରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଯାମ୍ୟାଗ୍ରରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ।
Verse 69
इति श्रीबगृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे पुरुषोत्तममाहात्म्ये षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५६ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ, ମୋହିନୀ–ବସୁ ସଂବାଦରେ, ‘ପୁରୁଷୋତ୍ତମ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ନାମକ ଛପନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Matsya-Mādhava functions as a tīrtha-linked icon where avatāra memory becomes soteriology: meditative fixation and reverential worship promise relief from hardships, attainment of Hari’s abode, and eventual liberation (mokṣa), while also granting dharmic worldly power (invincibility, righteous kingship) framed as subordinate to yoga with Hari.
Nyāsa sacralizes the practitioner’s body as a mantra-body aligned to Nārāyaṇa, while the kavaca establishes directional protection through Viṣṇu’s names. Together they convert bathing from a physical act into a consecrated rite (mārjana/śuddhi) that is doctrinally grounded in Nārāyaṇa as the indwelling principle of waters and the supreme telos of dharma and knowledge.
It argues that the earth—granted by Brahmā (Virañci)—is the imperishable abode/support of the Pitṛs; therefore offerings become properly ‘established’ when placed upon earth. This instruction reorients tarpaṇa from mere immersion to a cosmological placement rule (ādhāra), followed by kuśa arrangement and differentiated invocations to Devas and Pitṛs.