Adhyaya 10
The True Liṅga as Formless Brahman — Self-Luminous Īśa and the Yoga of Liberation
ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର ଔପଚାରିକ ସମାପ୍ତି ପରେ ଈଶ୍ୱର-ଗୀତାର ଉପଦେଶ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ଭଗବାନ କହନ୍ତି—ପରମ ‘ଲିଙ୍ଗ’ କୌଣସି ଭୌତିକ ଚିହ୍ନ ନୁହେଁ; ଗୁଣାତୀତ, ନିରାକାର, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ବ୍ରହ୍ମ—ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ। ସାଧାରଣ ପ୍ରମାଣରେ ଏହା ଧରାପଡ଼େ ନାହିଁ; ବିକଳ୍ପଭେଦରହିତ ନିର୍ମଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ସିଦ୍ଧ ଯୋଗୀ ଅଦ୍ୱୈତ ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଅଚଳ ଭକ୍ତିରେ—ଏକକୁ ଏକ ଅଥବା ଅନେକ ରୂପରେ ଦର୍ଶନ କରି—ଅନ୍ତର୍ମୁଖ, ଶାନ୍ତ ଓ ଆତ୍ମନିଷ୍ଠ ରହେ। ମୋକ୍ଷକୁ ନିର୍ବାଣ, ବ୍ରହ୍ମୈକ୍ୟ, କୈବଲ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ନାମରେ କହି ଶେଷରେ ପରମଶିବ/ମହାଦେବ ନାମ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର-ଅଗ୍ନି ଯେଉଁଠି ଜ୍ୟୋତି ଦେଉନାହାନ୍ତି ସେହି ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ଜ୍ୟୋତିର ଉପମା ଦେଇ ଏକାନ୍ତରେ ନିରବଛିନ୍ନ ଯୋଗାଭ୍ୟାସକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରାଯାଏ, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର ଉପାୟ-ନିୟମ-ଜ୍ଞାନଭକ୍ତି-ଯୋଗସ୍ଥିରତା ବିସ୍ତାର ପାଇଁ ଭୂମିକା ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपाराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) नवमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अलिङ्गमेकमव्यक्तं लिङ्गं ब्रह्मेति निश्चितम् / स्वयञ्ज्योतिः परं तत्त्वं परे व्योम्नि व्यवस्थितम्
ଇତି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ଉପରିବିଭାଗରେ ଈଶ୍ୱରଗୀତାମଧ୍ୟରେ ନବମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏକମାତ୍ର ନିର୍ଲିଙ୍ଗ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ହିଁ ସତ୍ୟ ‘ଲିଙ୍ଗ’; ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମ। ସେହି ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତି ପରତତ୍ତ୍ୱ ପରେ ବ୍ୟୋମରେ (ପରମ ଚିଦାକାଶରେ) ସ୍ଥିତ।
Verse 2
अव्यक्तं कारणं यत्तदक्षरं परमं पदम् / निर्गुणं शुद्धविज्ञानं तद् वै पश्यन्ति सूरयः
ଯେ ଅବ୍ୟକ୍ତ କାରଣତତ୍ତ୍ୱ, ସେହି ଅକ୍ଷର, ପରମ ପଦ; ଯାହା ଗୁଣାତୀତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ବିଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ—ତାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସତ୍ୟରେ ଦେଖନ୍ତି।
Verse 3
तन्निष्ठाः शान्तसंकल्पा नित्यं तद्भावभाविताः / पश्यन्ति तत् परं ब्रह्म यत्तल्लिङ्गमिति श्रुतिः
ଯେମାନେ ତାହାରେ ନିଷ୍ଠିତ, ଯାହାଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପ ଶାନ୍ତ, ଏବଂ ଯେମାନେ ନିତ୍ୟ ତଦ୍ଭାବରେ ଭାବିତ—ସେମାନେ ସେହି ପରବ୍ରହ୍ମକୁ ଦେଖନ୍ତି; ଶ୍ରୁତି କହେ: ‘ସେହି ତାହାର (ସତ୍ୟ) ଲିଙ୍ଗ।’
Verse 4
अन्यथा नहि मां द्रष्टुं शक्यं वै मुनिपुङ्गवाः / नहि तद् विद्यते ज्ञानं यतस्तज्ज्ञायते परम्
ଅନ୍ୟଥା, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୋତେ ଦେଖିବା ସତ୍ୟରେ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। କାରଣ ସେହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜଣାଇଦେବା ପାଇଁ କୌଣସି (ସାଧାରଣ) ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ।
Verse 5
एतत्तत्परमं ज्ञानं केवलं कवयो विदुः / अज्ञानमितरत् सर्वं यस्मान्मायामयं जगत्
ଏହିଟି ହିଁ ପରମ ଜ୍ଞାନ—କବି (ଋଷି)ମାନେ ଏହାକୁ ମାତ୍ର ଜାଣନ୍ତି। ଏହା ଛଡ଼ା ସବୁ ଅଜ୍ଞାନ, କାରଣ ଏହି ଜଗତ ମାୟାମୟ।
Verse 6
यज्ज्ञानं निर्मलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं यदव्ययम् / ममात्मासौ तदेवेमिति प्राहुर्विपश्चितः
ଯେ ଜ୍ଞାନ ନିର୍ମଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଓ ଅବ୍ୟୟ—ସେଇ ମୋର ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ; ଏହିପରି ବିପଶ୍ଚିତମାନେ କହନ୍ତି।
Verse 7
ये ऽप्यनेकं प्रपश्यन्ति ते ऽपि पश्यन्ति तत्परम् / आश्रिताः परमां निष्ठां बुद्ध्वैकं तत्त्वमव्ययम्
ଯେମାନେ ଅନେକତା ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖନ୍ତି। ପରମ ନିଷ୍ଠାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଏକ ଅବ୍ୟୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝନ୍ତି।
Verse 8
ये पुनः परमं तत्त्वमेकं वानेकमीश्वरम् / भक्त्या मां संप्रपश्यन्ति विज्ञेयास्ते तदात्मकाः
ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଯେମାନେ ମୋତେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖନ୍ତି—ଏକ ଈଶ୍ୱର ଭାବେ କିମ୍ବା ଅନେକ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ଈଶ୍ୱର ଭାବେ—ସେମାନେ ତଦାତ୍ମକ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 9
साक्षादेव प्रपश्यन्ति स्वात्मानं परमेश्वरम् / नित्यानन्दं निर्विकल्पं सत्यरूपमिति स्थितिः
ସେମାନେ ସାକ୍ଷାତ୍ ନିଜ ସ୍ୱାତ୍ମାରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି—ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ; ଏହି ହେଉଛି ସ୍ଥିତି।
Verse 10
भजन्ते परमानन्दं सर्वगं यत्तदात्मकम् / स्वात्मन्यवस्थिताः शान्ताः परे ऽव्यक्ते परस्य तु
ନିଜ ସ୍ୱାତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଶାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ହୋଇ ସେମାନେ ସେଇ ପରମାନନ୍ଦକୁ ଭଜନ କରନ୍ତି—ଯାହା ସର୍ବଗତ ଓ ତଦାତ୍ମକ; ପରମଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱରେ।
Verse 11
एषा विमुक्तिः परमा मम सायुज्यमुत्तमम् / निर्वाणं ब्रह्मणा चैक्यं कैवल्यं कवयो विदुः
ଏହିଏ ପରମ ମୁକ୍ତି—ମୋ ସହିତ ଉତ୍ତମ ସାୟୁଜ୍ୟ। ଏହିଏ ନିର୍ବାଣ, ବ୍ରହ୍ମ ସହ ଏକ୍ୟ ଓ କୈବଲ୍ୟ—ଋଷିମାନେ ଜାଣନ୍ତି।
Verse 12
तस्मादनादिमध्यान्तं वस्त्वेकं परमं शिवम् / स ईश्वरो महादेवस्तं विज्ञाय विमुच्यते
ଏହେତୁ ଆଦି-ମଧ୍ୟ-ଅନ୍ତ ରହିତ ଏକମାତ୍ର ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ—ପରମଶିବ—କୁ ଜାଣ। ସେଇ ଈଶ୍ୱର, ମହାଦେବ; ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Verse 13
न तत्र सूर्यः प्रविभातीह चन्द्रो न नक्षत्राणि तपनो नोत विद्युत् / तद्भासेदमखिलं भाति नित्यं तन्नित्यभासमचलं सद्विभाति
ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକ ଦେଉନାହିଁ, ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ବିଦ୍ୟୁତ୍ ନୁହେଁ, ଲୋକାଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ତାହାର ଆଲୋକରେ ଏହି ସମସ୍ତ ନିତ୍ୟ ଦୀପ୍ତ; ସେଇ ଅଚଳ ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତି ଏକା ନିତ୍ୟ ପ୍ରଭାସିତ।
Verse 14
नित्योदितं संविदा निर्विकल्पं शुद्धं बृहन्तं परमं यद्विभाति / अत्रान्तरं ब्रह्मविदो ऽथ नित्यं पश्यन्ति तत्त्वमचलं यत् स ईशः
ଯେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ନିତ୍ୟ ଉଦିତ—ଶୁଦ୍ଧ ସଂବିଦ୍ରୂପ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ନିର୍ମଳ, ବୃହତ୍ ଓ ପରମ—ତାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ମାନେ ଏହି ଅନ୍ତରାକାଶରେ ନିତ୍ୟ ଅଚଳ ସତ୍ୟରୂପେ ଦେଖନ୍ତି; ସେଇ ହେଉଛନ୍ତି ଈଶ।
Verse 15
नित्यानन्दममृतं सत्यरूपं शुद्धं वदन्ति पुरुषं सर्ववेदाः / तदेवेदमिति प्रणवेनेशितारं धायायन्ति वेदार्थविनिश्चितार्थाः
ସମସ୍ତ ବେଦ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ, ଅମୃତ, ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ଓ ପରମ ଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି କହନ୍ତି। ‘ସେଇ ହିଁ ଏହି ସବୁ’ ଭାବେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ବେଦାର୍ଥ-ନିଶ୍ଚିତ ଲୋକେ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଦ୍ୱାରା ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି।
Verse 16
न भूमिरापो न मनो न वह्निः प्राणो ऽनिलो गगनं नोत बुद्धिः / न चेतनो ऽन्यत् परमाकाशमध्ये विभाति देवः शिव एव केवलः
ସେଠାରେ ନ ପୃଥିବୀ, ନ ଜଳ, ନ ମନ, ନ ଅଗ୍ନି; ନ ପ୍ରାଣ, ନ ବାୟୁ, ନ ଆକାଶ, ନ ବୁଦ୍ଧି। ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚେତନ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ପରମ ଆକାଶ-ସ୍ୱରୂପ ସତ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଦେବ ଶିବ ହିଁ ଦୀପ୍ତିମାନ—ଶିବ ହିଁ ଏକମାତ୍ର।
Verse 17
इत्येतदुक्तं परमं रहस्यं ज्ञानामृतं सर्ववेदेषु गूढम् / जानाति योगी विजने ऽथ देशे युञ्जीत योगं प्रयतो ह्यजस्रम्
ଏଭଳି ଏହି ପରମ ରହସ୍ୟ କୁହାଗଲା—ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଜ୍ଞାନାମୃତ, ଯାହା ସମସ୍ତ ବେଦରେ ଗୁପ୍ତ। ଯୋଗୀ ଏକାନ୍ତ ଦେଶରେ ତାହା ଜାଣେ; ତେଣୁ ପ୍ରୟତ୍ନଶୀଳ ହୋଇ ଅବିରତ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
It defines the true liṅga as the formless, unmanifest Brahman—self-luminous Supreme Reality—rather than a merely external symbol; the ‘sign’ (liṅga) is the Śruti-indicated mark of the Absolute itself.
The chapter presents realization as directly beholding the Supreme Lord as one’s own Self (Ātman): liberation is abiding as that ever-blissful, construction-free Truth, expressed as oneness with Brahman (brahmaikatā) and kaivalya.
Yes. It affirms that devotees who behold the Supreme clearly—either as the one Lord or as the Lord in many forms—are established in the Supreme Truth, indicating a convergence of bhakti with the non-dual culmination.
It recommends disciplined, uninterrupted yoga—ideally in solitude—along with inward stabilization, contemplation of the Supreme, and meditation on the Lord through the pranava (Oṁ).