Adhyaya 9
Iśvara on Māyā, the Unmanifest, and the Viśvarūpa of the One Supreme
ଉତ୍ତରଭାଗର ଈଶ୍ୱରଗୀତା-ସଦୃଶ ଉପଦେଶରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ନିଷ୍କଳଙ୍କ, ନିତ୍ୟ ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ପରମ କିପରି ବିଶ୍ୱରୂପ? ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ମୋ ଛଡ଼ା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସତ୍ତା କିଛି ନାହିଁ; ଆତ୍ମାଶ୍ରିତ ମାୟା ଅବ୍ୟକ୍ତ ଉପରେ କ୍ରିୟା କରି ଜଗତର ଭାସ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଅକ୍ଷୟ ଜ୍ୟୋତି ଓ ଆନନ୍ଦ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ, ତଥାପି ଈଶ୍ୱର ନିଜକୁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି। ଏକତ୍ୱ-ବହୁତ୍ୱର ସମନ୍ୱୟ—ସ୍ୱଭାବରେ ଏକ, ପଥଭେଦରୁ ବିଭକ୍ତ ଭଳି ଦିଶେ; ସତ୍ୟ ଉପାୟରେ ହିଁ ସାୟୁଜ୍ୟ ମିଳେ। ପରେ ଉପନିଷଦୀୟ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମ ‘ଜ୍ୟୋତିମାନଙ୍କ ଜ୍ୟୋତି’, ବିଶ୍ୱର ବୁଣାଣ, ବାକ୍-ମନ ଅତୀତ ବୋଲି କହି, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ ଓ ପୁନଃପୁନଃ ଅନ୍ତରାନୁଭବରେ ମୋକ୍ଷ ଦର୍ଶାଏ। ଶେଷରେ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ରହସ୍ୟକୁ ଗୋପନ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର ଯୋଗ-ତତ୍ତ୍ୱ ବିସ୍ତାର ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपाराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) अष्टमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः निष्कलो निर्मलो नित्यो निष्क्रियः परमेश्वरः / तन्नो वद महादेव विश्वरूपः कथं भवान्
ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ପରମେଶ୍ୱର ନିଷ୍କଳ, ନିର୍ମଳ, ନିତ୍ୟ ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟ। ହେ ମହାଦେବ, ଆପଣ କିପରି ବିଶ୍ୱରୂପ?
Verse 2
ईश्वर उवाच नाहं विश्वो न विश्वं च मामृते विद्यते द्विजाः / मायानिमित्तमत्रास्ति सा चात्मानमपाश्रिता
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ— ମୁଁ ବିଶ୍ୱ ନୁହେଁ, ନା ମୋତେ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବିଶ୍ୱ ଅଛି। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମୋ ବିନା କିଛି ନାହିଁ। ଏଠାରେ ନିମିତ୍ତକାରଣ ମାୟା; ସେ ମାୟା ଆତ୍ମାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି।
Verse 3
अनादिनिधना शक्तिर्मायाव्यक्तसमाश्रया / तन्निमित्तः प्रपञ्चो ऽयमव्यक्तादभवत् खलु
ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତି—ମାୟା—ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି। ସେହି ନିମିତ୍ତରୁ ଏହି ସମଗ୍ର ପ୍ରପଞ୍ଚ ସତ୍ୟରେ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
Verse 4
अव्यक्तं कारणं प्राहुरानन्दं ज्योतिरक्षरम् / अहमेव परं ब्रह्म मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते
ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ କାରଣ ବୋଲି କୁହନ୍ତି—ସେ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ, ଅକ୍ଷୟ ଜ୍ୟୋତି। ମୁଁ ଏକାଇ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ; ମୋ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
Verse 5
तस्मान्मे विश्वरूपत्वं निश्चितं ब्रह्मवादिभिः / एकत्वे च पृथक्त्वे च प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्
ଏହି କାରଣରୁ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ମୋର ବିଶ୍ୱରୂପତ୍ୱକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଉପଦେଶ ଏକତ୍ୱ ଓ ପୃଥକ୍ତ୍ୱ—ଦୁହିଁର ନିଦର୍ଶନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 6
अहं तत् परमं ब्रह्म परमात्मा सनातनः / अकारणं द्विजाः प्रोक्तो न दोषो ह्यात्मनस्तथा
ମୁଁ ହିଁ ସେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସନାତନ ପରମାତ୍ମା। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମୋତେ ଅକାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତେଣୁ ଆତ୍ମାରେ କେବେ ଦୋଷ ନାହିଁ।
Verse 7
अनन्ता शक्तयो ऽव्यक्ते मायाद्याः संस्थिता ध्रुवाः / तस्मिन् दिवि स्थितं नित्यमव्यक्तं भाति केवलम्
ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ମାୟା ଆଦି ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତିମାନେ ଧ୍ରୁବଭାବେ ସ୍ଥିତ। ସେହି ପରମ ଦିବ୍ୟ ଧାମରେ ନିତ୍ୟ କେବଳ ଅବ୍ୟକ୍ତ ହିଁ ଭାସେ।
Verse 8
याभिस्तल्लक्ष्यते भिन्नमभिन्नं तु स्वभावतः / एकया मम सायुज्यमनादिनिधनं ध्रुवम्
ଯେଯେ ଉପାୟରେ ସେହି ପରତତ୍ତ୍ୱ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହୁଏ, ସେ ତ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅଭିନ୍ନ। କିନ୍ତୁ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ପଥରେ ମୋ ସହ ଧ୍ରୁବ, ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ ସାୟୁଜ୍ୟ ମିଳେ।
Verse 9
पुंसो ऽभूदन्यया भूतिरन्यया तत्तिरोहितम् / अनादिमध्यं तिष्ठन्तं युज्यते ऽविद्यया किल
ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରକାରେ ଭବ-ଭୂତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାରେ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ ଆବୃତ ହୁଏ। ଯେ ଅନାଦି ଓ ଅମଧ୍ୟ, ସେ ମଧ୍ୟ ଯେନ ଅବିଦ୍ୟାରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 10
तदेतत् परमं व्यक्तं प्रभामण्डलमण्डितम् / तदक्षरं परं ज्योतिस्तद् विष्णोः परमं पदम्
ଏହି ହିଁ ସେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବ୍ୟକ୍ତ, ପ୍ରଭାମଣ୍ଡଳରେ ମଣ୍ଡିତ। ଏହି ଅକ୍ଷର, ପରମ ଜ୍ୟୋତି; ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦ।
Verse 11
तत्र सर्वमिदं प्रोतमोतं चैवाखिलं जगत् / तदेव च जगत् कृत्स्नं तद् विज्ञाय विमुच्यते
ସେହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ବୁନା ଓ ଗୁଞ୍ଜିତ; ସେହିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱ। ତାହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Verse 12
यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह / आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् विभेति न कुतश्चन
ଯେଉଁ ପରମ ସତ୍ୟକୁ ବାଣୀ ଓ ମନ ପହଞ୍ଚିନ ପାରି ଫେରିଆସେ—ସେହି ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦକୁ ଜାଣି ଜ୍ଞାନୀ କୌଣସି ଦିଗରୁ ଭୟ କରେନାହିଁ।
Verse 13
वेदाहमेतं पुरुषं महान्त- मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् / तद् विज्ञाय परिमुच्येत विद्वान् नित्यानन्दी भवति ब्रह्मभूतः
ମୁଁ ସେହି ମହାନ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ—ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ, ଅଜ୍ଞାନ-ତମସର ପରେ। ତାଙ୍କୁ ଜାଣି ଜ୍ଞାନୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ବ୍ରହ୍ମଭୂତ ହୋଇ ନିତ୍ୟାନନ୍ଦରେ ରହେ।
Verse 14
यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित् यज्ज्योतिषां ज्योतिरेकं दिविस्थम् / तदेवात्मानं मन्यमानो ऽथ विद्वान् आत्मानन्दी भवति ब्रह्मभूतः
ଯାହାଠାରୁ ପରେ କିଛି ନାହିଁ, ଯାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ମଧ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ—ସେହି ଜ୍ୟୋତିମାନଙ୍କର ଜ୍ୟୋତି, ପରମ ଧାମରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ପ୍ରକାଶ। ତାହାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବି ଜ୍ଞାନୀ ଆତ୍ମାନନ୍ଦୀ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମଭୂତ ହୁଏ।
Verse 15
तदव्ययं कलिलं गूढदेहं ब्रह्मानन्दममृतं विश्वधाम / वदन्त्येवं ब्राह्मणा ब्रह्मनिष्ठा यत्र गत्वा न निवर्तेत भूयः
ସେହି ଅବ୍ୟୟ ବ୍ରହ୍ମ—ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଦୁର୍ଜ୍ଞେୟ, ଦେହରେ ଗୁପ୍ତ—ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ, ଅମୃତ, ବିଶ୍ୱଧାମ। ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଏଭଳି କହନ୍ତି; ସେଠାକୁ ଯାଇ ପୁଣି ଫେରା ନାହିଁ।
Verse 16
हिरण्मये परमाकाशतत्त्वे यदर्चिषि प्रविभातीव तेजः / तद्विज्ञाने परिपश्यन्ति धीरा विभ्राजमानं विमलं व्योम धाम
ପରମ ଆକାଶ-ତତ୍ତ୍ୱର ହିରଣ୍ମୟ କାନ୍ତିରେ ଯେ ତେଜ ଶିଖା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ—ତାହାର ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନରେ ଧୀରମନା ମୁନିମାନେ ଅନ୍ତର୍ବ୍ୟୋମର ନିର୍ମଳ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଧାମକୁ ଦେଖନ୍ତି।
Verse 17
ततः परं परिपश्यन्ति धीरा आत्मन्यात्मानमनुभूयानुभूय / स्वयंप्रभः परमेष्ठी महीयान् ब्रह्मानन्दी भगवानीश एषः
ତତଃ ପରେ ଧୀରମନା ମୁନିମାନେ ପରମକୁ ଦେଖନ୍ତି—ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ କରି। ସେ ସ୍ୱୟଂପ୍ରଭ, ପରମେଷ୍ଠୀ, ଅତିମହାନ; ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ଭଗବାନ ଈଶ୍ୱର ଏହି।
Verse 18
एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा / तमेवैकं ये ऽनुपश्यन्ति धीरास् तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम्
ଏକ ଦେବ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଗୁପ୍ତ—ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନ୍ତରାତ୍ମା। ଯେ ଧୀରମନା ମୁନିମାନେ ସେଇ ଏକଙ୍କୁ ମାତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଶାଶ୍ୱତ ଶାନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନୁହେଁ।
Verse 19
सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः / सर्वव्यापी च भगवान् न तस्मादन्यदिष्यते
ଭଗବାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ମୁଖ, ସମସ୍ତ ଶିର, ସମସ୍ତ ଗ୍ରୀବା; ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତର ଗୁହାସ୍ଥ ହୃଦୟରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ। ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ—ତାଙ୍କଠାରୁ ଭିନ୍ନ କିଛି ମାନ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 20
इत्येतदैश्वरं ज्ञानमुक्तं वो मुनिपुङ्गवाः / गोपनीयं विशेषेण योगिनामपि दुर्लभम्
ହେ ମୁନିପୁଙ୍ଗବମାନେ, ଏହିପରି ଏହି ଈଶ୍ୱରସମ୍ବନ୍ଧୀ ଐଶ୍ୱର୍ୟ-ଜ୍ଞାନ ତୁମମାନଙ୍କୁ କୁହାଗଲା। ଏହାକୁ ବିଶେଷଭାବେ ଗୋପନୀୟ ରଖିବା ଉଚିତ; ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦୁର୍ଲଭ।
Frequently Asked Questions
It asserts that nothing exists apart from Īśvara; the universe is not independent but appears through Māyā, which rests upon the Self. Thus Brahman remains partless and actionless in itself, while multiplicity is an appearance dependent on the Unmanifest and Māyā.
The chapter frames bondage as concealment by avidyā and liberation as direct knowledge of the one all-pervading inner Self. When the wise realize the Self within the self, they abide as Brahman (brahma-sthiti) and attain fearlessness and non-return.