Adhyaya 15
Snātaka and Gṛhastha-Dharma: Conduct, Marriage Norms, Daily Rites, and Liberating Virtues
ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର ଉପସଂହାର ସହ ବ୍ୟାସ ସ୍ନାତକ-ଧର୍ମକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି—ବେଦାଧ୍ୟୟନ ସମାପ୍ତ କରି ସମାବର୍ତ୍ତନଯୋଗ୍ୟ ସ୍ନାତକ ଦଣ୍ଡ, ବସ୍ତ୍ର, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, କମଣ୍ଡଲୁ, ଶୌଚ ଓ ସଂଯତ ଅଳଙ୍କାର ସହ ଶିଷ୍ଟ ରହି, ଶୁଦ୍ଧି-ଲଜ୍ଜା ରକ୍ଷାକାରୀ ନିଷେଧ ମାନିବ। ପରେ ଗୃହସ୍ଥ-ଧର୍ମ: ଧର୍ମସୀମାରେ ବିବାହ (ମାତୃବଂଶ ଓ ଗୋତ୍ରସାମ୍ୟ ବର୍ଜନ), ନିଷିଦ୍ଧ ତିଥିରେ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ସଂଯମ, ଗୃହାଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରି ଜାତବେଦସ୍ ଅଗ୍ନିକୁ ନିତ୍ୟ ଆହୁତି। ବେଦକର୍ମ ଅବହେଳାରେ ନରକଗତି, ଆଉ ସନ୍ଧ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞ, ସାବିତ୍ରୀଜପ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଦୟାମୟ ଆଚରଣରେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କ୍ଷମା, ଦୟା, ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନ, ଦମ ଆଦି ଗୁଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ଶେଷରେ ଧର୍ମକୁ ହିଁ ପ୍ରଭୁ ଓ ଶରଣ ଘୋଷଣା କରାଯାଏ; ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପାଠ/ପ୍ରବଚନ କଲେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ମାନ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟ ପାଇଁ ସୂଚନା—ବାହ୍ୟ ଶିଷ୍ଟାଚାରରୁ ଯୋଗ-ବେଦାନ୍ତ ଅନ୍ତର୍ମୁଖତା, ଆତ୍ମ-ଈଶ୍ୱରଜ୍ଞାନ ଦିଗକୁ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुर्दशो ऽध्यायः व्यास उवाच वेदं वेदौ तथा वेदान् वेदान् वा चतुरो द्विजाः / अधीत्य चाधिगम्यार्थं ततः स्नायाद् द्विजोत्तमः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ଉତ୍ତରବିଭାଗରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ଏକ ବେଦ କିମ୍ବା ଦୁଇ, ଅଥବା ବେଦମାନେ—ଚାରିଟିଏ—ଅଧ୍ୟୟନ କରି ତାହାର ତାତ୍ପର୍ୟ ବୁଝିଲେ, ପରେ ସମାବର୍ତ୍ତନ-ସ୍ନାନ କରିବ।
Verse 2
गुरवे तु वरं दत्त्वा स्नायीत तदनुज्ञया / चीर्णव्रतो ऽथ युक्तात्मा सशक्तः स्नातुमर्हति
ଗୁରୁଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ତାଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞାରେ ସ୍ନାନ କରିବ। ପରେ ବ୍ରତ ସମ୍ୟକ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସଂଯତ ମନ ଓ ଆତ୍ମସଂୟମ ସହ, ଶକ୍ତି ଥିଲେ ସମାପନ-ସ୍ନାନର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 3
वैणवीं धारयेद् यष्टिमन्तर्वासस्तथोत्तरम् / यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमण्डलुम्
ସେ ବେଣୁ (ବାଁଶ)ର ଯଷ୍ଟି ଧାରଣ କରିବ, ଅନ୍ତର୍ବାସ ଓ ଉତ୍ତରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବ, ଦୁଇଟି ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ରଖିବ, ଏବଂ ଜଳଭରା କମଣ୍ଡଲୁ ମଧ୍ୟ ସହିତ ରଖିବ।
Verse 4
छत्रं चोष्णीषममलं पादुके चाप्युपानहौ / रौक्मे च कुण्डले वेदं कृत्तकेशनखः शुचिः
ଛତ୍ର ଓ ନିର୍ମଳ ଉଷ୍ଣୀଷ (ପାଗଡ଼ି) ସହ, ପାଦୁକା ଓ ଉପାନହୌ (ଚପ୍ପଲ-ଜୁତା) ପିନ୍ଧିବ; ସୁବର୍ଣ୍ଣ କୁଣ୍ଡଳରେ ଭୂଷିତ ହେବ; ବେଦାଧ୍ୟୟନସମ୍ପନ୍ନ, କେଶ-ନଖ କଟା, ଏବଂ ଶୁଚି ରହିବ।
Verse 5
स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद् बहिर्माल्यं न धारयेत् / अन्यत्रकाञ्चनाद् विप्रोनरक्तां बिभृयात् स्त्रजम्
ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିତ୍ୟ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ନିୟୁକ୍ତ ରହିବା ଉଚିତ। ଦେଖାଦେଖି ପାଇଁ ବାହାରେ ମାଳା ଧାରଣ କରିବେ ନାହିଁ; ସୁନା ଛଡ଼ା ଲାଲ ମାଳା ମଧ୍ୟ ପିନ୍ଧିବେ ନାହିଁ।
Verse 6
शुक्लाम्बरधरो नित्यं सुगन्धः प्रियदर्शनः / न जीर्णमलवद्वासा भवेद् वै विभवे सति
ସେ ନିତ୍ୟ ଶୁଭ୍ର ଶୁଚି ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଓ ଦର୍ଶନରେ ପ୍ରିୟ ହେବ; ଏବଂ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିଲେ ଜୀର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ମଲିନ ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିବେ ନାହିଁ।
Verse 7
न रक्तमुल्बणं चान्यधृतं वासो न कुण्डिकाम् / नोपानहौ स्त्रजं चाथ पादुके च प्रयोजयेत्
ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିବେ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟେ ପିନ୍ଧିଥିବା ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏବଂ କୁଣ୍ଡିକା/କମଣ୍ଡଳୁ, ଜୁତା, ମାଳା ଓ ପାଦୁକା ବ୍ୟବହାର କରିବେ ନାହିଁ।
Verse 8
उपवीतमलङ्कारं दर्भान् कृष्णाजिनानि च / नापसव्यं परीदध्याद् वासो न विकृतं वसेत्
ସେ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଓ ବିଧିନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉପକରଣ—ଦର୍ଭ ଏବଂ କୃଷ୍ଣାଜିନ—ଧାରଣ କରିବ। ଯଜ୍ଞୋପବୀତକୁ ଅପସବ୍ୟ ଭାବେ ପିନ୍ଧିବେ ନାହିଁ, ଏବଂ ବିକୃତ/ଅନୁଚିତ ଭାବେ ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିବେ ନାହିଁ।
Verse 9
आहरेद् विधिवद् दारान् सदृशानात्मनः शुभान् / रूपलक्षणसंयुक्तान् योनिदोषविवर्जितान्
ସେ ବିଧିମତେ ନିଜକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବ—ରୂପ ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ବଂଶଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ।
Verse 10
अमातृगोत्रप्रभवामसमानर्षिगोत्रजाम् / आहरेद् ब्राह्मणो भार्यां शीलशौचसमन्विताम्
ବ୍ରାହ୍ମଣ ମାତୃଗୋତ୍ରରୁ ଜନ୍ମିତ ନୁହେଁ ଏବଂ ସମାନ ଋଷି-ଗୋତ୍ରର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏମିତି, ଶୀଳ ଓ ଶୌଚ (ପବିତ୍ରତା) ଯୁକ୍ତା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
ऋतुकालाभिगामी स्याद् यावत् पुत्रो ऽभिजायते / वर्जयेत् प्रतिषिद्धानि प्रयत्नेन दिनानि तु
ଗୃହସ୍ଥ ଋତୁକାଳରେ, ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହେଉଅବଧି, ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ସମୀପଗମନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପ୍ରତିଷିଦ୍ଧ ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ ଯତ୍ନରେ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
षष्ठ्यष्टमीं पञ्चदशीं द्वादशीं च चतुर्दशीम् / ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं तद्वज्जन्मत्रयाहनि
ଷଷ୍ଠୀ, ଅଷ୍ଟମୀ, ପଞ୍ଚଦଶୀ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ସଦା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ରଖିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଜନ୍ମସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତିନି ଦିନରେ ମଧ୍ୟ।
Verse 13
आदधीतावसथ्याग्निं जुहुयाज्जातवेदसम् / व्रतानि स्नातको नित्यं पावनानि च पालयेत्
ଗୃହ୍ୟାଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରି ଜାତବେଦସ୍ (ଅଗ୍ନି) ରେ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ; ସ୍ନାତକ ନିତ୍ୟ ପାବନ ବ୍ରତ ଓ ନିୟମ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः / अकुर्वाणः पतत्याशु नरकानतिभीषणान्
ବେଦୋକ୍ତ ନିଜ କର୍ମକୁ ନିତ୍ୟ ଅପ୍ରମାଦରେ କରିବା ଉଚିତ; ଯେ କରେ ନାହିଁ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଅତିଭୀଷଣ ନରକମାନଙ୍କୁ ପତିତ ହୁଏ।
Verse 15
अब्यसेत् प्रयतो वेदं महायज्ञान् न हापयेत् / कुर्याद् गृह्याणि कर्माणि संध्योपासनमेव च
ସଂୟମ ଓ ଶୁଚିତା ସହିତ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ବେଦ ଅଭ୍ୟାସ କରିବ; ମହାଯଜ୍ଞକୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ। ଗୃହ୍ୟକର୍ମ କରିବ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା କରିବ।
Verse 16
सख्यं समाधैकैः कुर्यादुपेयादीश्वरं सदा / दैवतान्यपि गच्छेत कुर्याद् भार्याभिपोषणम्
ସମାଧି-ପ୍ରଧାନ ସାଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା କରିବ; ସଦା ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଶରଣ ନେବ। ବିଧିମତେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ପୂଜାକୁ ମଧ୍ୟ ଯିବ, ଏବଂ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ଯଥୋଚିତ ପୋଷଣ କରିବ।
Verse 17
न धर्मं ख्यापयेद् विद्वान् न पापं गूहयेदपि / कुर्वोतात्महितं नित्यं सर्वभूतानिकम्पकः
ବିଦ୍ୱାନ୍ ନିଜ ଧର୍ମକୁ ଢିଣ୍ଡୋରା ପିଟିବ ନାହିଁ, ନ ପାପକୁ ଲୁଚାଇବ। ସେ ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମହିତ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ ହେବ।
Verse 18
वयसः कर्मणोर्ऽथस्य श्रुतस्याभिजनस्य च / वेषवाग्बुद्धिसारूप्यमाचरन् विचरेत् सदा
ବୟସ, କର୍ମ-କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଧନସାମର୍ଥ୍ୟ, ଶ୍ରୁତିଜ୍ଞାନ ଓ କୁଳପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ବେଶ, ବାଣୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ କରି ସଦା ଚଳାଚଳ କରିବ।
Verse 19
श्रुतिस्मृत्युदितः सम्यक् साधुभिर्यश्च सेवितः / तमाचारं निषेवेत नेहेतान्यत्र कर्हिचित्
ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିରେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ କୁହାଯାଇଥିବା ଏବଂ ସାଧୁମାନେ ଯାହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେହି ଆଚାରକୁ ନିଷ୍ଠାରେ ସେବନ କରିବ; ଏଥିରେ ଏଠାରେ କେବେ ଅନ୍ୟ ପଥ ଧରିବ ନାହିଁ।
Verse 20
येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः / तेन यायात् सतां मार्गं तेन गच्छन् न रिष्यति
ଯେ ମାର୍ଗରେ ତାଙ୍କ ପିତୃମାନେ ଓ ପିତାମହମାନେ ଗଲେ, ସେଇ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପଥରେ ସେ ଚାଲୁ; ସେ ପଥେ ଚାଲିଲେ କେବେ ନାଶ ପାଏ ନାହିଁ।
Verse 21
नित्यं स्वाध्यायशीलः स्यान्नित्यं यज्ञोपवीतवान् / सत्यवादी जितक्रोधो ब्रह्मभूयाय कल्पते
ମନୁଷ୍ୟ ନିତ୍ୟ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ଲୀନ ରହୁ, ନିତ୍ୟ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଧାରଣ କରୁ; ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ କ୍ରୋଧଜୟୀ ହେଲେ ସେ ବ୍ରହ୍ମଭାବକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 22
संध्यास्नानपरो नित्यं ब्रह्मयज्ञुपरायणः / अनसूयी मृदुर्दान्तो गृहस्थः प्रेत्य वर्धते
ଯେ ଗୃହସ୍ଥ ନିତ୍ୟ ସନ୍ଧ୍ୟାକ୍ରିୟା ଓ ସ୍ନାନରେ ନିରତ, ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞରେ (ବେଦାଧ୍ୟୟନ-ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ) ଅଟୁଟ, ଅନସୂୟୀ, ମୃଦୁ ଓ ଦାନ୍ତ—ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଉନ୍ନତି ପାଏ।
Verse 23
वीतरागभयक्रोधो लोभमोहविवर्जितः / सावित्रीजाप्यनिरतः श्राद्धकृन्मुच्यते गृही
ରାଗ, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗି, ଲୋଭ ଓ ମୋହ ବିବର୍ଜିତ, ସାବିତ୍ରୀ (ଗାୟତ୍ରୀ) ଜପରେ ନିରତ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମକାରୀ ଗୃହସ୍ଥ ବନ୍ଧନ-ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 24
मातापित्रोर्हिते युक्तो गोब्राह्मणहिते रतः / दान्तो यज्वा देवभक्तो ब्रह्मलोके महीयते
ଯେ ମାତାପିତାଙ୍କ ହିତରେ ଯୁକ୍ତ, ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଲ୍ୟାଣରେ ରତ, ଦାନ୍ତ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଓ ଦେବଭକ୍ତ—ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
Verse 25
त्रिवर्गसेवी सततं देवतानां च पूजनम् / कुर्यादहरहर्नित्यं नमस्येत् प्रयतः सुरान्
ଯେ ତ୍ରିବର୍ଗ (ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ)ରେ ନିଷ୍ଠ, ସେ ସଦା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପୂଜା କରୁ। ପ୍ରତିଦିନ ନିତ୍ୟ, ସଂଯମରେ ସୁରମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁ।
Verse 26
विभागशीलः सततं क्षमायुक्तो दयालुकः / गृहस्थस्तु समाख्यातो न गृहेण गृही भवेत्
ଯେ ସଦା ନ୍ୟାୟରେ ବଣ୍ଟନ କରେ, କ୍ଷମାଯୁକ୍ତ ଓ ଦୟାଳୁ, ସେଇ ଗୃହସ୍ଥ। ଘରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଘରର ଆସକ୍ତ ‘ଗୃହୀ’ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 27
क्षमा दया च विज्ञानं सत्यं चैव दमः शमः / अध्यात्मनिरतं ज्ञानमेतद् ब्राह्मणलक्षणम्
କ୍ଷମା, ଦୟା, ବିବେକଜ୍ଞାନ, ସତ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନ ଓ ମନଶ୍ଶାନ୍ତି—ଏବଂ ପରମାତ୍ମାନିଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାତ୍ମଜ୍ଞାନ—ଏହି ସବୁ ବ୍ରାହ୍ମଣର ଲକ୍ଷଣ।
Verse 28
एतस्मान्न प्रमाद्येत विशेषेण द्विजोत्तमः / यथाशक्तिं चरन् कर्म निन्दितानि विवर्जयेत्
ଏହେତୁ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ଏଥିରେ ବିଶେଷକରି ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଥାଶକ୍ତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରି, ନିନ୍ଦିତ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରୁ।
Verse 29
विधूय मोहकलिलं लब्ध्वा योगमनुत्तमम् / गृहस्थो मुच्यते बन्धात् नात्र कार्या विचारणा
ମୋହର କାଦୁଆକୁ ଝାଡ଼ି, ଅନୁତ୍ତମ ଯୋଗ ଲାଭ କଲେ ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏଥିରେ ଆଉ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।
Verse 30
विगर्हातिक्रमाक्षेपहिंसाबन्धवधात्मनाम् / अन्यमन्युसमुत्थानां दोषाणां मर्षणं क्षमा
ନିନ୍ଦା, ଅତିକ୍ରମ, ଅପମାନ, ହିଂସା, ବନ୍ଧନ ଓ ବଧପ୍ରୟାସ ପରି ପରସ୍ପର କ୍ରୋଧଜ ଦୋଷକୁ ପ୍ରତିଶୋଧ ବିନା ସହିବାହିଁ କ୍ଷମା।
Verse 31
स्वदुः खेष्विव कारुण्यं परदुः खेषु सौहृदात् / दयेति मुनयः प्राहुः साक्षाद् धर्मस्य साधनम्
ପରଦୁଃଖକୁ ସ୍ୱଦୁଃଖ ପରି ଅନୁଭବ କରି, ପୀଡିତଙ୍କ ପ୍ରତି ସୌହାର୍ଦ୍ୟରୁ ଯେ କାରୁଣ୍ୟ ଜାଗେ, ମୁନିମାନେ ତାହାକୁ ‘ଦୟା’ କହନ୍ତି; ଏହା ଧର୍ମର ସାକ୍ଷାତ୍ ସାଧନ।
Verse 32
चतुर्दशानां विद्यानां धारणं हि यतार्थतः / विज्ञानमिति तद् विद्याद् येन धर्मो विवर्धते
ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବିଦ୍ୟାକୁ ଯଥାର୍ଥରେ ଧାରଣ କରି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ପୋଷିତ ହୋଇ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ—ତାହାକୁ ‘ବିଜ୍ଞାନ’ ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 33
अधीत्य विधिवद् विद्यामर्थं चैवोपलभ्य तु / धर्मकार्यान्निवृत्तश्चेन्न तद् विज्ञानमिष्यते
ବିଧିମତେ ବିଦ୍ୟା ପଢ଼ି ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ବୁଝିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି କେହି ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ତାହା ‘ବିଜ୍ଞାନ’ ନୁହେଁ।
Verse 34
सत्येन लोकाञ्जयति सत्यं तत्परमं पदम् / यथाभूतप्रवाद् तु सत्यमाहुर्मनीषिणः
ସତ୍ୟଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରେ; ସତ୍ୟ ହିଁ ପରମ ପଦ। ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି—ଯଥାଭୂତ ଭାବେ କହିବାହିଁ ‘ସତ୍ୟ’।
Verse 35
दमः शरीरोपरमः शमः प्रज्ञाप्रिसादजः / अध्यात्ममक्षरं विद्याद् यत्र गत्वा न शोचति
ଦମ ହେଉଛି ଶରୀର-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବେଗର ନିଗ୍ରହ; ପ୍ରଜ୍ଞାର ପ୍ରସାଦରୁ ଶମ—ଅନ୍ତଃଶାନ୍ତି—ଜନ୍ମେ। ଅକ୍ଷର ଅଧ୍ୟାତ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣ; ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଶୋକ ନାହିଁ।
Verse 36
यया स देवो भगवान् विद्यया वेद्यते परः / साक्षाद् देवो महादेवस्तज्ज्ञानमिति कीर्तितम्
ଯେ ଵିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପରାତ୍ପର ଭଗବାନ୍ ଦେବଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥରେ ଜଣାଯାଏ, ସେଇ ‘ଜ୍ଞାନ’ ବୋଲି କୀର୍ତିତ; କାରଣ ତାହା ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକଟ ମହାଦେବ ଅଟେ।
Verse 37
तन्निष्ठस्तत्परो विद्वान्नित्यमक्रोधनः शुचिः / महायज्ञपरो विप्रो लभते तदनुत्तमम्
ଯେ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେଇ ପରମତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେଇଥିରେ ପରାୟଣ, ସଦା ଅକ୍ରୋଧୀ ଓ ଶୁଚି—ମହାଯଜ୍ଞରେ ତତ୍ପର—ସେ ସେଇ ଅନୁତ୍ତମ ପଦକୁ ପାଏ।
Verse 38
धर्मस्यायतनं यत्नाच्छरीरं परिपालयेत् / न हि देहं विना रुद्रः पुरुषैर्विद्यते परः
ଶରୀର ହେଉଛି ଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟ-ଆୟତନ; ତେଣୁ ଯତ୍ନକରି ଏହାକୁ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଦେହ ବିନା ଲୋକେ ପରମ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 39
नित्यधर्मार्थकामेषु युज्येत नियतो द्विजः / न धर्मवर्जितं काममर्थं वा मनसा स्मरेत्
ନିୟତ ଦ୍ୱିଜ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମରେ ଯୁକ୍ତ ରହିବା ଉଚିତ; ଧର୍ମବର୍ଜିତ କାମ କିମ୍ବା ଅର୍ଥକୁ ମନରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 40
सीदन्नपि हि धर्मेण न त्वधर्मं समाचरेत् / धर्मो हि भगवान् देवो गतिः सर्वेषु जन्तुषु
ଦୁଃଖରେ ଡୁବୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମମାର୍ଗେ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଅଧର୍ମ କରିବା ନୁହେଁ; କାରଣ ଧର୍ମ ହିଁ ଭଗବାନ୍ ଦେବ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପରମ ଗତି ଓ ଶରଣ।
Verse 41
भूतानां प्रियकारी स्यात् न परद्रोहकर्मधीः / न वेददेवतानिन्दां कुर्यात् तैश्च न संवसेत्
ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ହିତକାରୀ ହେବା ଉଚିତ; ପରଦ୍ରୋହ କର୍ମରେ ବୁଦ୍ଧି ଲଗାଇବା ନୁହେଁ। ବେଦ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ନୁହେଁ, ଏବଂ ନିନ୍ଦକମାନଙ୍କ ସହ ନିକଟ ସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ନ କରିବା।
Verse 42
यस्त्विमं नियतं विप्रो धर्माध्यायं पठेच्छुचिः / अध्यापयेत् श्रावयेद् वा ब्रह्मलोके महीयते
ନିୟମଶୀଳ ଓ ଶୁଚି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ଏହି ଧର୍ମାଧ୍ୟାୟକୁ ନିତ୍ୟ ପଢ଼େ, କିମ୍ବା ପଢ଼ାଏ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶୁଣାଏ—ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ମହିମାସହିତ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
Completion of Vedic study with grasp of meaning, offering dakṣiṇā to the guru, receiving permission, and maintaining mental discipline and physical capability—signaling readiness to enter regulated social life with dharmic restraint.
Vijñāna is not merely learned comprehension; it is truthful assimilation of disciplines that nourish Dharma, and it is invalidated if one turns away from dharmic duties even after understanding the teachings.
It explicitly affirms that even a gṛhastha can be released from bondage by shaking off delusion and attaining unsurpassed yoga—supported by daily sandhyā, purity, brahma-yajña, Sāvitrī-japa, śrāddha, and ethical virtues.
It identifies Dharma as the Lord and refuge, and describes jñāna as that by which the transcendent Īśvara is known—naming Mahādeva/Rudra as the Supreme—while still grounding the path in Vedic duties and household rites.