Adhyaya 11

Verse 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) दशमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि योगं परमदुर्लभम् / येनात्मानं प्रपश्यन्ति भानुमन्तमिवेश्वरम्

ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଈଶ୍ୱରଗୀତାରେ ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏବେ ପରେ ମୁଁ ପରମ ଦୁର୍ଲଭ ଯୋଗ ପ୍ରବଚନ କରିବି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ସାଧକମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଈଶ୍ୱର-ସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖନ୍ତି।

Verse 2

योगाग्निर्दहति क्षिप्रमशेषं पापपञ्जरम् / प्रसन्नं जायते ज्ञानं साक्षान्निर्वाणसिद्धिदम्

ଯୋଗାଗ୍ନି ପାପର ସମଗ୍ର ପଞ୍ଜରକୁ ଶୀଘ୍ର ଦହିଦିଏ। ତାପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମେ—ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନିର୍ବାଣସିଦ୍ଧି ଦିଏ।

Verse 3

योगात्संजायते ज्ञानं ज्ञानाद् योगः प्रवर्तते / योगज्ञानाभियुक्तस्य प्रसीदति महेश्वरः

ଯୋଗରୁ ଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମେ, ଜ୍ଞାନରୁ ଯୋଗ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଯେ ଯୋଗ ଓ ଜ୍ଞାନ—ଉଭୟରେ ନିରନ୍ତର ଯୁକ୍ତ, ତାହାପ୍ରତି ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 4

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा / ये युञ्जन्तीह मद्योगं ते विज्ञेया महेश्वराः

ଏଠାରେ ଏକବାର, ଦ୍ୱିବାର, ତ୍ରିବାର କିମ୍ବା ନିତ୍ୟ ମୋର ଯୋଗ ଯେ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ‘ମହେଶ୍ୱର’ ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ।

Verse 5

योगस्तु द्विविधो ज्ञेयो ह्यभावः प्रथमो मतः / अपरस्तु महायोगः सर्वयोगोत्तमोत्तमः

ଯୋଗ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମଟି ‘ଅଭାବ’ ବୋଲି ମତ; ଅନ୍ୟଟି ‘ମହାଯୋଗ’, ସମସ୍ତ ଯୋଗମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମୋତ୍ତମ।

Verse 6

शून्यं सर्वनिराभासं स्वरूपं यत्र चिन्त्यते / अभावयोगः स प्रोक्तो येनात्मानं प्रपश्यति

ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ‘ଶୂନ୍ୟ’—ସମସ୍ତ ଆଭାସରହିତ—ବୋଲି ଚିନ୍ତନ କରାଯାଏ, ସେହି ‘ଅଭାବ-ଯୋଗ’ କୁହାଯାଏ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖେ।

Verse 7

यत्र पश्यति चात्मानं नित्यानन्दं निरञ्जनम् / मयैक्यं स महायोगो भाषितः परमेश्वरः

ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଆତ୍ମାକୁ ନିତ୍ୟାନନ୍ଦମୟ ଓ ନିରଞ୍ଜନ ଭାବେ ଦେଖେ ଏବଂ ମୋ ସହ ଏକ୍ୟ ବୋଧ କରେ—ସେହି ‘ମହାଯୋଗ’ ପରମେଶ୍ୱର ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି।

Verse 8

ये चान्ये योगिनां योगाः श्रूयन्ते ग्रन्थविस्तरे / सर्वे ते ब्रह्मयोगस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

ଗ୍ରନ୍ଥବିସ୍ତାରରେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ଯୋଗଗୁଡ଼ିକ ଶୁଣାଯାଏ, ସେସବୁ ବ୍ରହ୍ମଯୋଗର ଷୋଡଶୀ କଳାର ମଧ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 9

यत्र साक्षात् प्रपश्यन्ति विमुक्ता विश्वमीश्वरम् / सर्वेषामेव योगानां स योगः परमो मतः

ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତଜନ ସାକ୍ଷାତ୍ ସର୍ବବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ସେଇ ଯୋଗ ସମସ୍ତ ଯୋଗମଧ୍ୟରେ ପରମ ମନାଯାଏ।

Verse 10

सहस्रशो ऽथ शतशो ये चेश्वरबहिष्कृताः / न ते पश्यन्ति मामेकं योगिनो यतमानसाः

ହଜାରେ କିମ୍ବା ଶତେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେମାନେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଦୂରେ ରହନ୍ତି ସେମାନେ ମୋତେ—ଏକଙ୍କୁ—ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ଯତ୍ନଶୀଳ ଓ ସଂୟତମନ ଯୋଗୀମାନେ ମାତ୍ର ସତ୍ୟରେ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।

Verse 11

प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारो ऽथ धारणा / समाधिश्च मुनिश्रेष्ठा यमो नियम आसनम्

ପ୍ରାଣାୟାମ, ଧ୍ୟାନ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଏବଂ ପରେ ଧାରଣା; ତଥା ସମାଧି—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସହିତ ଯମ, ନିୟମ, ଆସନ।

Verse 12

मय्येकचित्ततायोगो वृत्त्यन्तरनिरोधतः / तत्साधनान्यष्टधा तु युष्माकं कथितानि तु

ମୋତେ ନେଇ ଏକଚିତ୍ତତାର ଯୋଗ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତିର ନିରୋଧରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ତାହାର ସାଧନ ଅଷ୍ଟଧା—ତୁମମାନଙ୍କୁ କହାଯାଇଛି।

Verse 13

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ / यमाः संक्षेपतः प्रोक्ताश्चित्तशुद्धिप्रदा नृणाम्

ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅପରିଗ୍ରହ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଯମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହାମାନେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି ଦିଅନ୍ତି।

Verse 14

कर्मणा मनसा वाचा सर्वभूतेषु सर्वदा / अक्लेशजननं प्रोक्तं त्वहिंसा परमर्षिभिः

କର୍ମରେ, ମନରେ ଓ ବାଣୀରେ—ସର୍ବଦା ସର୍ବଭୂତ ପ୍ରତି—ଯାହା କ୍ଲେଶ ଜନ୍ମାଏ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ପରମର୍ଷିମାନେ ‘ଅହିଂସା’ କହିଛନ୍ତି।

Verse 15

अहिंसायाः परो धर्मो नास्त्यहिंसा परं सुखम् / विधिना या भवेद्धिंसा त्वहिंसैव प्रकीर्तिता

ଅହିଂସାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମ ନାହିଁ, ଅହିଂସାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଖ ନାହିଁ। ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଓ ଯଥାବିଧି କରାଯାଇଥିବା, ହିଂସା ପରି ଦିଶୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ‘ଅହିଂସା’ ଭାବେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 16

सत्येन सर्वमाप्नोति सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् / यथार्थकथनाचारः सत्यं प्रोक्तं द्विजातिभिः

ସତ୍ୟଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ସତ୍ୟରେ ସବୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଯଥାର୍ଥକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହିବାର ନିୟମିତ ଆଚରଣ—ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହାକୁ ‘ସତ୍ୟ’ କହିଛନ୍ତି।

Verse 17

परद्रव्यापहरणं चौर्याद् वाथ बलेन वा / स्तेयं तस्यानाचरणादस्तेयं धर्मसाधनम्

ଅନ୍ୟର ଦ୍ରବ୍ୟ ଅପହରଣ—ଚୋରିରେ କିମ୍ବା ବଳପୂର୍ବକ—ଏହାକୁ ‘ସ୍ତେୟ’ କୁହାଯାଏ। ତାହା ନ କରିବା ‘ଅସ୍ତେୟ’; ଏହା ଧର୍ମସାଧନର ଉପାୟ।

Verse 18

कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा / सर्वत्र मैथुनत्यागं ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते

କର୍ମରେ, ମନରେ ଓ ବାଣୀରେ—ସର୍ବଦା ସର୍ବ ଅବସ୍ଥାରେ—ସର୍ବତ୍ର ମୈଥୁନତ୍ୟାଗକୁ ‘ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ’ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

Verse 19

द्रव्याणामप्यनादानमापद्यपि यथेच्छया / अपरिग्रह इत्याहुस्तं प्रयत्नेन पालयेत्

ଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ, ଆପଦାରେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ନ କରିବା—ଏହାକୁ ‘ଅପରିଗ୍ରହ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ପ୍ରୟତ୍ନରେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 20

तपः स्वाध्यायसंतोषाः शौचमीश्वरपूजनम् / समासान्नियमाः प्रोक्ता योगसिद्धिप्रदायिनः

ତପ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ସନ୍ତୋଷ, ଶୌଚ ଏବଂ ଈଶ୍ୱରପୂଜା—ଏହିମାନେ ସଂକ୍ଷେପରେ ‘ନିୟମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏମାନେ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 21

उपवासपराकादिकृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः / शरीरशोषणं प्राहुस्तापसास्तप उत्तमम्

ଉପବାସ, ପରାକ, କୃଚ୍ଛ୍ର, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଆଦି ବ୍ରତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରଶୋଷଣ (କାୟକ୍ଲେଶ) କରିବାକୁ ତପସ୍ବୀମାନେ ‘ଉତ୍ତମ ତପ’ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 22

वेदान्तशतरुद्रीयप्रणवादिजपं बुधाः / सत्त्वशुद्धिकरं पुंसां स्वाध्यायं परिचक्षते

ବେଦାନ୍ତ, ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଏବଂ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଆଦିର ଜପକୁ—ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସତ୍ତ୍ୱଶୁଦ୍ଧିକର ‘ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ’ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 23

स्वाध्यायस्य त्रयो भेदा वाचिकोपांशुमानसाः / उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः

ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟର ତିନି ଭେଦ—ବାଚିକ, ଉପାଂଶୁ ଓ ମାନସ। ବେଦାର୍ଥବିଦ୍ମାନେ କହନ୍ତି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭେଦ ପୂର୍ବଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 24

यः शब्दबोधजननः परेषां शृण्वतां स्फुटम् / स्वाध्यायो वाचिकः प्रोक्त उपांशोरथ लक्षणम्

ଯେ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦଦ୍ୱାରା ବୋଧ ଜନମାଏ, ସେହିଟି ‘ବାଚିକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତାହାର ବିପରୀତ ‘ଉପାଂଶୁ’ର ଲକ୍ଷଣ ପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 25

ओष्ठयोः स्पन्दमात्रेण परस्याशब्दबोधकः / उपांशुरेष निर्दिष्टः साहस्रो वाचिकाज्जपः

କେବଳ ଓଠର ସାନା ସ୍ପନ୍ଦନରେ, ଶ୍ରାବ୍ୟ ଶବ୍ଦ ବିନା ଯେ ମନ୍ତ୍ରବୋଧ ହୁଏ, ସେହିଟି ‘ଉପାଂଶୁ’ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏହି ଉପାଂଶୁ-ଜପ ବାଚିକ ଜପଠାରୁ ସହସ୍ରଗୁଣ ଫଳଦାୟକ।

Verse 26

यत्पदाक्षरसङ्गत्या परिस्पन्दनवर्जितम् / चिन्तनं सर्वशब्दानां मानसं तं जपं विदुः

ମନ୍ତ୍ରପଦର ଅକ୍ଷରସହ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସଂଯୋଗ ରଖି, ବାହ୍ୟ ସ୍ପନ୍ଦନ ବିନା, ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦାର୍ଥକୁ ମନେ ଚିନ୍ତନ କରାଯାଏ—ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ‘ମାନସ ଜପ’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 27

यदृच्छालाभतो नित्यमलं पुंसो भवेदिति / या धीस्तामृषयः प्राहुः संतोषं सुखलक्षणम्

‘ଯାହା ଆପେଆପେ ମିଳେ, ସେହିଟି ମୋ ପାଇଁ ସଦା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ’ ବୋଲି ଯେ ଧୀର ବୁଦ୍ଧି ନିତ୍ୟ ରହେ—ଋଷିମାନେ ସେହି ଭାବକୁ ‘ସନ୍ତୋଷ’ କହିଛନ୍ତି; ଏହା ସୁଖର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 28

बाह्यमाभ्यन्तरं शौचं द्विधा प्रोक्तं द्विजोत्तमाः / मृज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं मनःशुद्धिरथान्तरम्

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ଶୌଚ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର। ମାଟି ଓ ଜଳଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ବାହ୍ୟ ଶୌଚ; ମନର ଶୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ଆନ୍ତରିକ ଶୌଚ।

Verse 29

स्तुतिस्मरणपूजाभिर्वाङ्मनःकायकर्मभिः / सुनिश्चला शिवे भक्तिरेतदीश्वरपूजनम्

ସ୍ତୁତି, ସ୍ମରଣ ଓ ପୂଜା—ବାଣୀ, ମନ ଓ ଦେହକର୍ମରେ—ଯେତେବେଳେ ଶିବରେ ଭକ୍ତି ଅଚଳ ହୁଏ, ସେଇ ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଈଶ୍ୱରପୂଜା।

Verse 30

यमाः सनियमाः प्रोक्ताः प्राणायामं निबोधत / प्राणः स्वदेहजो वायुरायामस्तन्निरोधनम्

ୟମ ଓ ନିୟମ କୁହାଗଲା; ଏବେ ପ୍ରାଣାୟାମ ବୁଝ। ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ନିଜ ଦେହଜ ପ୍ରାଣବାୟୁ; ‘ଆୟାମ’ ହେଉଛି ତାହାର ନିରୋଧ—ଏହିପରି ପ୍ରାଣାୟାମ ହେଉଛି ପ୍ରାଣବାୟୁର ସଂୟମ।

Verse 31

उत्तमाधममध्यत्वात् त्रिधायं प्रतिपादितः / स एव द्विविधः प्रोक्तः सगर्भो ऽगर्भ एव च

ଉତ୍ତମ, ଅଧମ ଓ ମଧ୍ୟମ ଭେଦରୁ ଏହାକୁ ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ କରାଯାଇଛି। ସେଇ ଭେଦ ଦ୍ୱିବିଧ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ସଗର୍ଭ (ଗର୍ଭଜ) ଓ ଅଗର୍ଭ (ଅଗର୍ଭଜ) ଭାବେ।

Verse 32

मात्राद्वादशको मन्दश्चतुर्विंशतिमात्रिकः / मध्यमः प्राणसंरोधः षट्त्रिंशन्मात्रिकोत्तमः

ପ୍ରାଣସଂରୋଧ (ପ୍ରାଣାୟାମ) ତିନି ଶ୍ରେଣୀର: ମନ୍ଦ—ବାର ମାତ୍ରା, ମଧ୍ୟମ—ଚବିଶ ମାତ୍ରା, ଉତ୍ତମ—ଛତିଶ ମାତ୍ରା।

Verse 33

प्रस्वेदकम्पनोत्थानजनकत्वं यथाक्रमम् / मन्दमध्यममुख्यानामानन्दादुत्तमोत्तमः

କ୍ରମକ୍ରମେ ଆନନ୍ଦରୁ ଘାମ, କମ୍ପନ ଓ ଉଠିଦାଁଡ଼ିବା ଅବସ୍ଥା ଜନ୍ମେ। ମନ୍ଦ, ମଧ୍ୟମ ଓ ମୁଖ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆନନ୍ଦ ହିଁ ପରମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।

Verse 34

सगर्भमाहुः सजपमगर्भं विजपं बुधाः / एतद् वै योगिनामुक्तं प्राणायामस्य लक्षणम्

ମନ୍ତ୍ରଜପ ସହିତ ପ୍ରାଣାୟାମକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ‘ସଗର୍ଭ’ କହନ୍ତି, ଏବଂ ଜପ ବିନାକୁ ‘ଅଗର୍ଭ’ (ବିଜପ) କହନ୍ତି। ଏହିଟି ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରାଣାୟାମର ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

Verse 35

सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह / त्रिर्जपेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते

ବ୍ୟାହୃତି ଓ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ସହ, ‘ଶିରସ୍’ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଯୋଗ କରି, ଶ୍ୱାସକୁ ଦୀର୍ଘ ଓ ନିୟମିତ କରି ଗାୟତ୍ରୀକୁ ତିନିଥର ଜପ କରିବା—ଏହିଟି ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହାଯାଏ।

Verse 36

रेचकः पूरकश्चैव प्राणायामो ऽथ कुम्भकः / प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु योगिभिर्यतमानसैः

ରେଚକ (ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା), ପୂରକ (ଶ୍ୱାସ ନେବା), ତାପରେ କୁମ୍ଭକ (ଶ୍ୱାସ ରୋକିବା)—ଏହିଟି ପ୍ରାଣାୟାମ ବୋଲି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କୁହାଯାଇଛି; ସଂଯତମନ ଯୋଗୀମାନେ ଏହା ଶିଖାଇଛନ୍ତି।

Verse 37

रेचको ऽजस्त्रनिश्वासात् पूरकस्तन्निरोधतः / साम्येन संस्थितिर्या सा कुम्भकः परिगीयते

ନିରନ୍ତର ବାହାରକୁ ଯାଉଥିବା ଶ୍ୱାସଧାରାରୁ ଯେ ତ୍ୟାଗ ହୁଏ ସେ ରେଚକ; ସେହି ଧାରାକୁ ନିରୋଧ କଲେ ଯେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ ହୁଏ ସେ ପୂରକ। ସମତାରେ ଯେ ସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥା ରହେ, ସେହିଟି କୁମ୍ଭକ ବୋଲି ପରିଗୀତ।

Verse 38

इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु स्वभावतः / निग्रहः प्रोच्यते सद्भिः प्रत्याहारस्तु सत्तमाः

ହେ ସତ୍ତମ! ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ସ୍ୱଭାବତଃ ବିଷୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ନିଗ୍ରହକୁ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ‘ପ୍ରତ୍ୟାହାର’ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 39

हृत्पुण्डरीके नाभ्यां वा मूर्ध्नि पर्वतमस्तके / एवमादिषु देशेषु धारणा चित्तबन्धनम्

ହୃଦୟ-ପଦ୍ମରେ, କିମ୍ବା ନାଭିରେ, କିମ୍ବା ମସ୍ତକ-ଶିଖରେ, ଅଥବା ପର୍ବତ-ଶିଖରେ ମନକୁ ସ୍ଥିର କରିବା—ଏପରି ସ୍ଥାନରେ ଚିତ୍ତକୁ ବାନ୍ଧି ସ୍ଥିର କରିବାକୁ ଧାରଣା କୁହାଯାଏ।

Verse 40

देशावस्थितिमालम्ब्य बुद्धेर्या वृत्तिसंततिः / वृत्त्यन्तरैरसंसृष्टा तद्ध्यानं सूरयो विदुः

ଏକ ଦେଶ-ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବୁଦ୍ଧିର ବୃତ୍ତିମାନଙ୍କ ନିରନ୍ତର ଧାରା ଚାଲିଥାଏ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ବୃତ୍ତି ସହ ମିଶିନଥାଏ—ତାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଧ୍ୟାନ କୁହନ୍ତି।

Verse 41

एकाकारः समाधिः स्याद् देशालम्बनवर्जितः / प्रत्ययो ह्यर्थमात्रेण योगसाधनमुत्तमम्

ସମାଧି ହେଉଛି ଏକାକାର ଲୟ, ଯାହା ଦେଶ-ଆଲମ୍ବନରୁ ମୁକ୍ତ। କେବଳ ଅର୍ଥମାତ୍ରରେ ନିଶ୍ଚଳ ପ୍ରତ୍ୟୟକୁ ଯୋଗସାଧନର ଉତ୍ତମ ଉପାୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 42

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणाः / ध्यानं द्वादशकं यावत् समाधिरभिधीयते

ଧାରଣାକୁ ବାରୋ ଯାମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୁହାଯାଇଛି; ବାରୋ ଧାରଣା ମିଶି ଧ୍ୟାନ ହୁଏ। ଧ୍ୟାନ ବାରୋଟିର ସମୁଚ୍ଚୟ ହେଲେ ତାହାକୁ ସମାଧି କୁହାଯାଏ।

Verse 43

आसनं स्वस्तिकं प्रोक्तं पद्ममर्धासनं तथा / साधनानां च सर्वेषामेतत्साधनमुत्तमम्

ସ୍ୱସ୍ତିକ ଆସନ କୁହାଯାଇଛି; ତଥା ପଦ୍ମାସନ ଓ ଅର୍ଧାସନ ମଧ୍ୟ। ସମସ୍ତ ସାଧନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ଉତ୍ତମ ସାଧନ କୁହାଯାଏ।

Verse 44

ऊर्वोरुपरि विप्रेन्द्राः कृत्वा पादतले उभे / समासीतात्मनः पद्ममेतदासनमुत्तमम्

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଉଭୟ ପାଦତଳକୁ ଉରୁଉପରେ ରଖି ଆତ୍ମାକୁ ସଂଯମ କରି ସ୍ଥିର ହୋଇ ବସ—ଏହି ହେଉଛି ପଦ୍ମାସନ, ଧ୍ୟାନର ପରମ ଆସନ।

Verse 45

एकं पादमथैकस्मिन् विन्यस्योरुणि सत्तमाः / आसीतार्धासनमिदं योगसाधनमुत्तमम्

ହେ ସତ୍ତମମାନେ, ଗୋଟିଏ ପାଦକୁ ବିପରୀତ ଉରୁଉପରେ ରଖି ବସିବା—ଏହାକୁ ଅର୍ଧାସନ କୁହାଯାଏ; ଯୋଗସାଧନାର ଉତ୍ତମ ସାହାଯ୍ୟ।

Verse 46

उभे कृत्वा पादतले जानूर्वोरन्तरेण हि / समासीतात्मनः प्रोक्तमासनं स्वस्तिकं परम्

ଉଭୟ ପାଦତଳକୁ ଜାନୁ ଓ ଉରୁ ମଧ୍ୟରେ ରଖି, ଆତ୍ମାକୁ ସଂଯମ କରି ସ୍ଥିର ହୋଇ ବସ—ଏହାକୁ ପରମ ସ୍ୱସ୍ତିକାସନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 47

अदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते / अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा

ଅଯୋଗ୍ୟ ଦେଶ-କାଳରେ ଯୋଗର ଦର୍ଶନ ମିଳେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଜଳରେ ଅଗ୍ନି ଅଭ୍ୟାସ, କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ ପତ୍ରର ଢେରରେ (ଅଗ୍ନି ପ୍ରୟାସ) ବ୍ୟର୍ଥ।

Verse 48

जन्तुव्याप्ते श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे / सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये

ଜନ୍ତୁବ୍ୟାପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ, ଶ୍ମଶାନରେ, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଗୋଷ୍ଠରେ, ଚତୁଷ୍ପଥରେ, ଶବ୍ଦଯୁକ୍ତ କିମ୍ବା ଭୟଜନକ ସ୍ଥାନରେ, ଏବଂ ଚୈତ୍ୟ-ଵଲ୍ମୀକର ସଞ୍ଚୟ ପାଖରେ—ସେଠାରେ (ଧ୍ୟାନ) କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 49

अशुभे दुर्जनाक्रान्ते मशकादिसमन्विते / नाचरेद् देहबाधे वा दौर्मनस्यादिसंभवे

ଅଶୁଭ ସ୍ଥାନରେ—ଯେଉଁଠି ଦୁର୍ଜନଙ୍କ ଉପଦ୍ରବ ଓ ମଶା ଆଦିର ତ୍ରାସ ଥାଏ—କିମ୍ବା ଦେହବାଧା, ମନୋବିଷାଦ ଆଦି ବିକ୍ଷୋଭ ହେଲେ, ବ୍ରତ/ସାଧନା ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 50

सुगुप्ते सुशुभे देशे गुहायां पर्वतस्य तु / नद्यास्तीरे पुण्यदेशे देवतायतने तथा

ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ଶୁଭ ସ୍ଥାନରେ—ପର୍ବତର ଗୁହାରେ, ନଦୀତୀରେ, ପୁଣ୍ୟଦେଶରେ, ଏବଂ ଦେବାଳୟ/ମନ୍ଦିରରେ—ବାସ କରି ସାଧନା କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 51

गृहे वा सुशुभे रम्ये विजने जन्तुवर्जिते / युञ्जीत योगी सततमात्मानं मत्परायणः

ସୁଶୋଭିତ ରମ୍ୟ ଘରେ କିମ୍ବା ନିର୍ଜନ, ଜୀବଜନ୍ତୁ-ଉପଦ୍ରବରହିତ ସ୍ଥାନରେ—ମୋତେ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ଯୋଗୀ—ସଦା ଆତ୍ମାକୁ ଯୋଗରେ ଯୁକ୍ତ କରୁ।

Verse 52

नमस्कृत्य तु योगीन्द्रान् सशिष्यांश्च विनायकम् / गुरुं चैवाथ मां योगी युञ्जीत सुसमाहितः

ଯୋଗୀନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ଶିଷ୍ୟସହିତ, ବିନାୟକଙ୍କୁ ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି—ତାପରେ ମନକୁ ସୁସମାହିତ କରି—ଯୋଗୀ ମୋତେ ଧ୍ୟେୟ କରି ଯୋଗରେ ଯୁକ୍ତ ହେଉ।

Verse 53

आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्ममर्धमथापि वा / नासिकाग्रे समां दृष्टिमीषदुन्मीलितेक्षणः

ସ୍ୱସ୍ତିକାସନ ବାନ୍ଧି—କିମ୍ବା ଅର୍ଧପଦ୍ମାସନରେ—ଚକ୍ଷୁ ଅଳ୍ପ ଖୋଲା ରଖି, ନାସିକାଗ୍ରରେ ସମ ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ଥିର କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 54

कृत्वाथ निर्भयः शान्तस्त्यक्त्वा मायामयं जगत् / स्वात्मन्यवस्थितं देवं चिन्तयेत् परमेश्वरम्

ଏପରି କରି, ନିର୍ଭୟ ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ମାୟାମୟ ଜଗତକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେବ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ।

Verse 55

शिखाग्रे द्वादशाङ्गुल्ये कल्पयित्वाथ पङ्कजम् / धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनम्

ତାପରେ ଶିରୋଶିଖରରେ—ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଉପରେ—ଧର୍ମକନ୍ଦରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ଜ୍ଞାନନାଳରେ ଶୋଭିତ ସୁନ୍ଦର ପଦ୍ମକୁ କଳ୍ପନା କରିବ।

Verse 56

ऐश्वर्याष्टदलं श्वेतं परं वैराग्यकर्णिकम् / चिन्तयेत् परमं कोशं कर्णिकायां हिरण्मयम्

ସେହି ପରମ ପଦ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ—ତାହାର ଅଷ୍ଟଦଳ ଦିବ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ଶ୍ୱେତ, କର୍ଣିକା ପରମ ବୈରାଗ୍ୟ; ଏବଂ ସେହି କର୍ଣିକାରେ ହିରଣ୍ମୟ ପରମ କୋଶକୁ ଚିନ୍ତନ କରିବ।

Verse 57

सर्वशक्तिमयं साक्षाद् यं प्राहुर्दिव्यमव्ययम् / ओङ्कारवाच्यमव्यक्तं रश्मिजालसमाकुलम्

ଯାହାକୁ ମୁନିମାନେ ସାକ୍ଷାତ୍ ସର୍ବଶକ୍ତିମୟ, ଦିବ୍ୟ ଓ ଅବ୍ୟୟ ବୋଲି କହନ୍ତି—ଯିଏ ଓଂକାରରେ ବାଚ୍ୟ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ରଶ୍ମିଜାଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ—ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ।

Verse 58

चिन्तयेत् तत्र विमलं परं ज्योतिर्यदक्षरम् / तस्मिन् ज्योतिषि विन्यस्यस्वात्मानं तदभेदतः

ସେଠାରେ ସେହି ନିର୍ମଳ, ପରମ, ଅକ୍ଷର ଜ୍ୟୋତିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ; ଏବଂ ସେହି ଜ୍ୟୋତିରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ବିନ୍ୟସି, ତାହା ସହ ଅଭେଦଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିବ।

Verse 59

ध्यायीताकाशमध्यस्थमीशं परमकारणम् / तदात्मा सर्वगो भूत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्

ଆକାଶମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମକାରଣ ଈଶଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର। ସେଇ ଆତ୍ମା ସହ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ହୋଇ କିଛିମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରନି।

Verse 60

एतद् गुह्यतमं ध्यानं ध्यानान्तरमथोच्यते / चिन्तयित्वा तु पूर्वोक्तं हृदये पद्ममुत्तमम्

ଏହା ସର୍ବାଧିକ ଗୁହ୍ୟ ଧ୍ୟାନ; ଏବେ ଅନ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ପ୍ରକାର କୁହାଯାଉଛି। ପୂର୍ବେ କହିଥିବା ହୃଦୟର ଉତ୍ତମ ପଦ୍ମକୁ ଚିନ୍ତନ କରି,

Verse 61

आत्मानमथ कर्तारं तत्रानलसमत्विषम् / मध्ये वह्निशिखाकारं पुरुषं पञ्चविंशकम्

ତାପରେ ସେଠାରେ ଆତ୍ମାକୁ ଅନ୍ତଃକର୍ତ୍ତା ଭାବେ, ଅଗ୍ନି ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କର; ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିଶିଖାକାର ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ ତତ୍ତ୍ୱ ପୁରୁଷକୁ ଭାବ।

Verse 62

चिन्तयेत् परमात्मानं तन्मध्ये गगनं परम् / ओङ्करबोधितं तत्त्वं शाश्वतं शिवमच्युतम्

ପରମାତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କର; ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ପରମ ଗଗନସଦୃଶ ଶୁଦ୍ଧଚେତନାକୁ ଧ୍ୟାନ କର। ଓଂକାରେ ବୋଧିତ ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ଶାଶ୍ୱତ—ଶିବମୟ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଅଚ୍ୟୁତ।

Verse 63

अव्यक्तं प्रकृतौ लीनं परं ज्योतिरनुत्तमम् / तदन्तः परमं तत्त्वमात्माधारं निरञ्जनम्

ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅନୁତ୍ତମ ପରମ ଜ୍ୟୋତି। ତାହାର ଅନ୍ତରେ ଅଛି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ—ନିରଞ୍ଜନ, ଆତ୍ମାର ଆଧାର।

Verse 64

ध्यायीत तन्मयो नित्यमेकरूपं महेश्वरम् / विशोध्य सर्वतत्त्वानि प्रणवेनाथवा पुनः

ତାହାରେ ତନ୍ମୟ ହୋଇ ନିତ୍ୟ ଏକରୂପ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର। ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଶୋଧନ କରି ପୁନଃ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ସ୍ଥିର ଓ ପବିତ୍ର କର।

Verse 65

संस्थाप्य मयि चात्मानं निर्मले परमे पदे / प्लावयित्वात्मनो देहं तेनैव ज्ञानवारिणा

ନିର୍ମଳ ପରମ ପଦରେ—ମୋତେ—ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ସେଇ ଜ୍ଞାନରୂପ ଜଳଦ୍ୱାରା ନିଜ ଦେହଭାବକୁ ପ୍ଲାବିତ କରି ଶୁଧ୍ଧ କର।

Verse 66

मदात्मा मन्मयो भस्म गृहीत्वा ह्यग्निहोत्रजम् / तेनोद्धृत्य तु सर्वाङ्गमग्निरित्यादिमन्त्रतः / चिन्तयेत् स्वात्मनीशानं परं ज्योतिः स्वरूपिणम्

‘ମୁଁ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା; ମୁଁ ତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ’ ଏହି ଭାବରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଜ ଭସ୍ମ ଗ୍ରହଣ କର। ‘ଅଗ୍ନି…’ ଆଦି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତାହାକୁ ଉଠାଇ ସର୍ବାଙ୍ଗରେ ଲେପନ କର। ପରେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଈଶାନଙ୍କୁ ପରମ ଜ୍ୟୋତିସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 67

एष पाशुपतो योगः पशुपाशविमुक्तये / सर्ववेदान्तसारो ऽयमत्याश्रममिति श्रुतिः

ଏହା ପାଶୁପତ ଯୋଗ, ପଶୁ (ଜୀବ) କୁ ପାଶ (ବନ୍ଧନ) ଠାରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଉପଦେଶିତ। ଏହିଏ ସମସ୍ତ ବେଦାନ୍ତର ସାର; ଶ୍ରୁତି ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମର ଅତୀତ ବୋଲି କହେ।

Verse 68

एतत् परतरं गुह्यं मत्सायुज्योपपादकम् / द्विजातीनां तु कथितं भक्तानां ब्रह्मचारिणाम्

ଏହା ପରମତର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁହ୍ୟ ଶିକ୍ଷା, ଯାହା ମୋ ସହ ସାୟୁଜ୍ୟ (ଏକତ୍ୱ) ଦେଇଥାଏ। ଏହା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଭକ୍ତ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟନିଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପାଇଁ କଥିତ।

Verse 69

ब्रह्मचर्यमहिंसा च क्षमा शौचं तपो दमः / संतोषः सत्यमास्तिक्यं व्रताङ्गानि विशेषतः

ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅହିଂସା, କ୍ଷମା, ଶୌଚ, ତପ ଓ ଦମ—ତଥା ସନ୍ତୋଷ, ସତ୍ୟ ଓ ଆସ୍ତିକ୍ୟ—ଏହିମାନେ ବିଶେଷତଃ ବ୍ରତର ପ୍ରଧାନ ଅଙ୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 70

एकेनाप्यथ हीनेन व्रतमस्य तु लुप्यते / तस्मादात्मगुणोपेतो मद्व्रतं वोढुमर्हति

ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ମଧ୍ୟ ଅଭାବ ହେଲେ ଏହି ବ୍ରତ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ତେଣୁ ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗୁଣଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ମାତ୍ର ମୋ ବ୍ରତ ଧାରଣ ଓ ପାଳନ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 71

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः / बहवो ऽनेन योगेन पूता मद्भावमागताः

ଆସକ୍ତି, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ମୋତେ ତନ୍ମୟ ହୋଇ ମୋର ଶରଣ ନେଇ—ଅନେକେ ଏହି ଯୋଗରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ ମୋ ଭାବ (ମୋ ଅବସ୍ଥା) ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି।

Verse 72

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् / ज्ञानयोगेन मां तस्माद् यजेत परमेश्वरम्

ଯେମାନେ ଯେପରି ଭାବରେ ମୋର ଶରଣ ନେଉଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସେହିପରି ଭାବରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରେ। ତେଣୁ ଜ୍ଞାନଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ—ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ—ପୂଜିବା ଉଚିତ।

Verse 73

अथवा भक्तियोगेन वैराग्येण परेण तु / चेतसा बोधयुक्तेन पूजयेन्मां सदा शुचिः

କିମ୍ବା ପରମ ବୈରାଗ୍ୟରେ ସମର୍ଥ ଭକ୍ତିଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ବୋଧଯୁକ୍ତ ଚିତ୍ତରେ, ସଦା ଶୁଚି ରହି ମୋତେ ନିରନ୍ତର ପୂଜା କରୁ।

Verse 74

सर्वकर्माणि संन्यस्य भिक्षाशी निष्परिग्रहः / प्राप्नोति मम सायुज्यं गुह्यमेतन्मयोदितम्

ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ସନ୍ନ୍ୟାସ କରି, ଭିକ୍ଷାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା ଓ ଅପରିଗ୍ରହୀ ସାଧକ ମୋ ସାୟୁଜ୍ୟ (ଏକତ୍ୱ) ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହା ମୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗୁହ୍ୟ ଉପଦେଶ।

Verse 75

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च / निर्ममो निरहङ्कारो यो मद्भक्तः स मे प्रियः

ଯେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ କରେନାହିଁ, ଯେ ମୈତ୍ରୀ ଓ କରୁଣାରେ ଯୁକ୍ତ; ଯେ ନିର୍ମମ ଓ ନିରହଂକାର—ସେ ମୋର ଭକ୍ତ, ସେ ମୋତେ ପ୍ରିୟ।

Verse 76

संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः / मय्यर्पितमनो बुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः

ଯେ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଯୋଗୀ, ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଓ ଦୃଢ଼ନିଶ୍ଚୟୀ; ଯାହାର ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ମୋତେ ଅର୍ପିତ—ସେ ମୋର ଭକ୍ତ, ସେ ମୋତେ ପ୍ରିୟ।

Verse 77

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः / हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स हि मे प्रियः

ଯାହାରୁ ଲୋକ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୁଏନାହିଁ ଏବଂ ଯେ ଲୋକରୁ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; ଯେ ହର୍ଷ, ଅମର୍ଷ, ଭୟ ଓ ଉଦ୍ବେଗରୁ ମୁକ୍ତ—ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ପ୍ରିୟ।

Verse 78

अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः / सर्वारम्भपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः

ଯେ ଅପେକ୍ଷାହୀନ, ଶୁଚି, ଦକ୍ଷ, ଉଦାସୀନ ଓ ବ୍ୟଥାହୀନ; ଯେ ସମସ୍ତ ସ୍ୱାର୍ଥପ୍ରେରିତ ଆରମ୍ଭକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଭକ୍ତିମାନ—ସେ ମୋତେ ପ୍ରିୟ।

Verse 79

तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी संतुष्टो येन केनचित् / अनिकेतः स्थिरमतिर्मद्भक्तो मामुपैष्यति

ଯେ ନିନ୍ଦା ଓ ସ୍ତୁତିରେ ସମଭାବ ରଖେ, ବାକ୍‌ସଂଯମୀ ମୌନୀ, ଯାହା ସ୍ୱୟଂ ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିକେତନହୀନ ଓ ସ୍ଥିରବୁଦ୍ଧି—ସେ ମୋର ଭକ୍ତ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 80

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मत्परायणः / मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं परमं पदम्

ଯେ ସଦା ସମସ୍ତ କର୍ମ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ହିଁ ପରାୟଣ ରହେ, ସେ ମୋର ପ୍ରସାଦରେ ଶାଶ୍ୱତ ପରମ ପଦ ପାଏ।

Verse 81

चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः / निराशीर्निर्ममो भूत्वा मामेकं शरणं व्रजेत्

ମନରେ ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ମୋତେ ଅର୍ପଣ କରି, ମୋତେ ହିଁ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ଆଶା ଓ ମମତା ତ୍ୟାଗ କରି—ମୋ ଏକାଙ୍କୁ ଶରଣ ଯିବା ଉଚିତ।

Verse 82

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः / कर्मण्यभिप्रवृत्तो ऽपि नैव तेन निबध्यते

କର୍ମଫଳର ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, ସଦା ତୃପ୍ତ ଓ ନିରାଶ୍ରୟ ହୋଇ, କର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାହାଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 83

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः / शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति तत्पदम्

ଫଳାଶା ନ ରଖି, ଚିତ୍ତ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ସଂଯମ କରି, ସମସ୍ତ ପରିଗ୍ରହ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯେ କେବଳ ଶରୀର-ଧାରଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ କର୍ମ କରେ—ସେ ସେହି ପରମ ପଦ ପାଏ।

Verse 84

यदृच्छालाभतुष्टस्य द्वन्द्वातीतस्य चैव हि / कुर्वतो मत्प्रसादार्थं कर्म संसारनाशनम्

ଯେ ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ମିଳୁଥିବା ଲାଭରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ, ଏବଂ କେବଳ ମୋ ପ୍ରସାଦ ପାଇଁ କର୍ମ କରେ—ତାହାର ସେଇ କର୍ମ ହିଁ ସଂସାରବନ୍ଧନ ନାଶ କରେ।

Verse 85

मन्मना मन्नमस्कारो मद्याजी मत्परायणः / मामुपैष्यति योगीशं ज्ञात्वा मां परमेश्वरम्

ଯାହାର ମନ ମୋତେ ନିବିଡ଼, ଯେ ମୋତେ ନମସ୍କାର କରେ, ଯଜ୍ଞରେ ମୋର ଆରାଧନା କରେ ଏବଂ ମୋତେ ହିଁ ଶରଣ ନେଇଥାଏ—ସେ ମୋତେ ପରମେଶ୍ୱର ଜାଣି, ଯୋଗେଶ୍ୱର ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 86

मद्बुद्धयो मां सततं बोधयन्तः परस्परम् / कथयन्तश्च मां नित्यं मम सायुज्यमाप्नुयुः

ଯେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ମୋତେ ନିବିଡ଼, ଯେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ସତତ ମୋ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଜାଗ୍ରତ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିତ୍ୟ ମୋ କଥା କହନ୍ତି—ସେମାନେ ମୋ ସାୟୁଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 87

एवं नित्याभियुक्तानां मायेयं कर्मसान्वगम् / नाशयामि तमः कृत्स्नं ज्ञानदीपेन भास्वता

ଏହିପରି ନିତ୍ୟ ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ମାୟାଜନିତ କର୍ମସହିତ ସମଗ୍ର ତମସ୍‌କୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଜ୍ଞାନଦୀପରେ ମୁଁ ନାଶ କରେ।

Verse 88

मद्बुद्धयो मां सततं पूजयन्तीह ये जनाः / तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्

ଏଠାରେ ଯେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ମୋତେ ନିବିଡ଼ ଏବଂ ଯେମାନେ ସତତ ମୋ ପୂଜା କରନ୍ତି—ସେଇ ନିତ୍ୟ ସମର୍ପିତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଯୋଗକ୍ଷେମ ମୁଁ ନିଜେ ବହନ କରେ: ଅପ୍ରାପ୍ତକୁ ଦେଉଛି, ପ୍ରାପ୍ତକୁ ରକ୍ଷା କରେ।

Verse 89

ये ऽन्ये च कामभोगार्थं यजन्ते ह्यन्यदेवताः / तेषां तदन्तं विज्ञेयं देवतानुगतं फलम्

ଯେମାନେ କାମ-ଭୋଗର ନିମିତ୍ତେ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଫଳ ସେଇ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏହା ପୂଜିତ ଦେବତାକୁ ଅନୁସରି ତାହାରେ ଶେଷ ହୁଏ।

Verse 90

ये चान्यदेवताभक्ताः पूजयन्तीह देवताः / मद्भावनासमायुक्ता मुच्यन्ते ते ऽपि भावतः

ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କର ଭକ୍ତ ହୋଇ ଏଠାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ—ଯଦି ମୋର ଭାବନା-ଧ୍ୟାନ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ତେବେ ନିଜ ଅନ୍ତର୍ଭାବ ଅନୁସାରେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

Verse 91

तस्मादनीश्वरानन्यांस्त्यक्त्वा देवानशेषतः / मामेव संश्रयेदीशं स याति परमं पदम्

ଏହେତୁ ପରମେଶ୍ୱର ନୁହେଁ ଏମିତି ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରି, କେବଳ ମୋତେ ଈଶ୍ୱର ଭାବେ ଶରଣ ନେବା ଉଚିତ; ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 92

त्यक्त्वा पुत्रादिषु स्नेहं निः शोको निष्परिग्रहः / यजेच्चामरणाल्लिङ्गे विरक्तः परमेश्वरम्

ପୁତ୍ରାଦିଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶୋକହୀନ ଓ ମମତା-ରହିତ ହୋଇ, ବିରକ୍ତ ଭାବରେ ଅମର ଲିଙ୍ଗରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ—ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।

Verse 93

ये ऽर्चयन्ति सदा लिङ्गं त्यक्त्वा भोगानशेषतः / एकेन जन्मना तेषां ददामि परमैश्वरम्

ଯେମାନେ ସମସ୍ତ ଭୋଗକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରି ସଦା ଲିଙ୍ଗର ଅର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଏକ ଜନ୍ମରେଇ ପରମ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ—ପରମେଶ୍ୱର-ସ୍ଥିତି—ଦାନ କରେ।

Verse 94

परानन्दात्मकं लिङ्गं केवलं सन्निरञ्जनम् / ज्ञानात्मकं सर्वगतं योगिनां हृदि संस्थितम्

ସେ ଲିଙ୍ଗ ପରମାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ—ଏକମାତ୍ର, ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍, ନିରଞ୍ଜନ। ସେ ଜ୍ଞାନ-ଚେତନାସ୍ୱରୂପ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଏବଂ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 95

ये चान्ये नियता भक्ता भावयित्वा विधानतः / यत्र क्वचन तल्लिङ्गमर्चयन्ति महेश्वरम्

ଅନ୍ୟ ନିୟମନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ—ବିଧିଅନୁସାରେ ନିଜକୁ ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି—ଯେଉଁଠି ଥାଆନ୍ତୁ, ସେହି ଲିଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି।

Verse 96

जले वा वह्निमध्ये वाव्योम्नि सूर्ये ऽथवान्यतः / रत्नादौ भावयित्वेशमर्चयेल्लिङ्गमैश्वरम्

ଜଳରେ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିମଧ୍ୟରେ, ଆକାଶରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟତ୍ର—ଯେଉଁଠି ହେଉ—ସେଠାରେ ଈଶ ଉପସ୍ଥିତ ବୋଲି ଭାବି, ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ଲିଙ୍ଗକୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 97

सर्वं लिङ्गमयं ह्येतत् सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम् / तस्माल्लिङ्गे ऽर्चयेदीशं यत्र क्वचन शाश्वतम्

ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗମୟ; ସବୁକିଛି ଲିଙ୍ଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ତେଣୁ ଯେଉଁଠି ହେଉ, ଲିଙ୍ଗରେ ଶାଶ୍ୱତ ଈଶଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 98

अग्नौ क्रियावतामप्सु व्योम्नि सूर्ये मनीषिणाम् / काष्ठादिष्वेव मूर्खाणां हृदि लिङ्गन्तुयोगिनाम्

କ୍ରିୟାବତମାନଙ୍କ ପାଇଁ (ଦେବ) ଅଗ୍ନିରେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳରେ; ମନୀଷୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆକାଶ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ। ମୂଢମାନେ କାଠ ଆଦିରେ ମାତ୍ର ଖୋଜନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ହୃଦୟରେ ଅଛି।

Verse 99

यद्यनुत्पन्नविज्ञानो विरक्तः प्रीतिसंयुतः / यावज्जीवं जपेद् युक्तः प्रणवं ब्रह्मणो वपुः

ଯଦିଓ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇନାହିଁ, ତଥାପି ଯେ ବୈରାଗ୍ୟବାନ ଓ ପ୍ରେମଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ, ସେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଜୀବନପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଜପ କରୁ।

Verse 100

अथवा शतरुद्रीयं जपेदामरणाद् द्विजः / एकाकी यतचित्तात्मा स याति परमं पदम्

କିମ୍ବା ଦ୍ୱିଜ ମୃତ୍ୟୁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଜପ କରୁ; ଏକାକୀ ରହି, ମନ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ସଂଯମ କରି, ସେ ପରମ ପଦ ପାଏ।

Verse 101

वसेद् वामरणाद् विप्रो वाराणस्यां समाहितः / सो ऽपीश्वरप्रसादेन याति तत् परमं पदम्

କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମାହିତଚିତ୍ତ ହୋଇ ବାରାଣସୀରେ ମୃତ୍ୟୁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବସୁ; ସେ ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱରପ୍ରସାଦରେ ସେହି ପରମ ପଦ ପାଏ।

Verse 102

तत्रोत्क्रमणकाले हि सर्वेषामेव देहिनाम् / ददाति तत् परं ज्ञानं येन मुच्येत बन्धनात्

ସେଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ ସମୟରେ ସେ ସମସ୍ତ ଦେହୀମାନଙ୍କୁ ସେହି ପରମ ଜ୍ଞାନ ଦାନ କରନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 103

वर्णाश्रमविधिं कृत्स्नं कुर्वाणो मत्परायणः / तेनैव जन्मना ज्ञानं लब्ध्वा याति शिवं पदम्

ଯେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମବିଧିକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପାଳନ କରି ମୋତେ ହିଁ ପରମ ଆଶ୍ରୟ ମାନେ, ସେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ଶିବଙ୍କ ପରମ ପଦ (ମୋକ୍ଷ)କୁ ଯାଏ।

Verse 104

ये ऽपि तत्र वसन्तीह नीचा वा पापयोनयः / सर्वे तरन्ति संसारमीश्वरानुग्रहाद् द्विजाः

ସେଠାରେ ବସୁଥିବାମାନେ—ନୀଚ ଅବସ୍ଥାର ହେଉନ୍ତୁ କି ପାପଯୋନିରେ ଜନ୍ମିତ ହେଉନ୍ତୁ—ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସଂସାରସାଗର ପାର କରନ୍ତି।

Verse 105

किन्तु विघ्ना भविष्यन्ति पापोपहतचेतसाम् / धर्मं समाश्रयेत् तस्मान्मुक्तये नियतं द्विजाः

କିନ୍ତୁ ପାପରେ ଆଘାତପ୍ରାପ୍ତ ଚିତ୍ତ ଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଘ୍ନ ନିଶ୍ଚୟ ହେବ। ତେଣୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ନିୟତଭାବେ ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କର।

Verse 106

एतद् रहस्यं वेदानां न देयं यस्य कस्य चित् / धार्मिकायैव दातव्यं भक्ताय ब्रह्मचारिणे

ବେଦମାନଙ୍କ ଏହି ରହସ୍ୟ ଯାହାକୁ-ତାହାକୁ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହା କେବଳ ଧାର୍ମିକ, ଭକ୍ତ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 107

व्यास उवाच इत्येतदुक्त्वा भगवानात्मयोगमनुत्तमम् / व्याजहार समासीनं नारायणमनामयम्

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏଭଳି ଅନୁତ୍ତମ ଆତ୍ମଯୋଗକୁ କହି ସାରି, ଭଗବାନ ସେଠାରେ ସମାସୀନ, ଅନାମୟ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 108

मयैतद् भाषितं ज्ञानं हितार्थं ब्रह्मवादिनाम् / दातव्यं शान्तचित्तेभ्यः शिष्येभ्यो भवता शिवम्

ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ମୁଁ କହିଛି। ହେ ଶିବମୟ ମଙ୍ଗଳମୂର୍ତ୍ତି, ତୁମେ ଏହାକୁ ଶାନ୍ତଚିତ୍ତ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦିଅ।

Verse 109

उक्त्वैवमथ योगीन्द्रानब्रवीद् भगवानजः / हिताय सर्वभक्तानां द्विजातीनां द्विजोत्तमाः

ଏପରି କହି ସାରି ଅଜ ଭଗବାନ ଈଶ୍ୱର ପରେ ଯୋଗୀନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଭକ୍ତଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ, ବିଶେଷତଃ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ।

Verse 110

भवन्तो ऽपि हि मज्ज्ञानं शिष्याणां विधिपूर्वकम् / उपदेक्ष्यन्ति भक्तानां सर्वेषां वचनान्मम

ତୁମେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋର ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ, ବିଧିପୂର୍ବକ, ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ—ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭକ୍ତଙ୍କୁ—ମୋର ଜ୍ଞାନ ଉପଦେଶ ଦେବ।

Verse 111

अयं नारायणो यो ऽहमीश्वरो नात्र संशयः / नान्तरं ये प्रपश्यन्ति तेषां देयमिदं परम्

ଏହି ନାରାୟଣ ମୁଁ ହିଁ; ମୁଁ ହିଁ ଈଶ୍ୱର—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେମାନେ ଭେଦ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି ପରମ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 112

ममैषा परमा मूर्तिर्नारायणसमाह्वया / सर्वभूतात्मभूतस्था शान्ता चाक्षरसंज्ञिता

ଏହା ମୋର ପରମ ମୂର୍ତ୍ତି, ‘ନାରାୟଣ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଯେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଆତ୍ମାରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ, ସମସ୍ତ ସତ୍ତାର ଭିତରେ ନିବାସ କରେ; ଶାନ୍ତ ଏବଂ ‘ଅକ୍ଷର’ ଭାବେ ପରିଚିତ।

Verse 113

ये त्वन्यथा प्रपश्यन्ति लोके भेददृशो जनाः / न ते मां संप्रपश्यन्ति जायन्ते च पुनः पुनः

କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ଲୋକେ ଅନ୍ୟଥା ଦେଖନ୍ତି—ଭେଦଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଟୁଟ ଲୋକମାନେ—ସେମାନେ ମୋତେ ଯଥାର୍ଥରେ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ଏବଂ ପୁନଃ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି।

Verse 114

ये त्विमं विष्णुमव्यक्तं मां वा देवं महेश्वरम् / एकीभावेन पश्यन्ति न तेषां पुनरुद्भवः

ଯେମାନେ ଏହି ଅବ୍ୟକ୍ତ ବିଷ୍ଣୁକୁ—କିମ୍ବା ମୋତେ, ଦେବ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ—ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଏକତ୍ୱଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ।

Verse 115

तस्मादनादिनिधनं विष्णुमात्मानमव्ययम् / मामेव संप्रपश्यध्वं पूजयध्वं तथैव हि

ଏହେତୁ ଆଦି-ଅନ୍ତ ରହିତ, ଅବ୍ୟୟ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ବିଷ୍ଣୁ—ମୋତେ ହିଁ—ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନ କର; ଏବଂ ସେହିପରି ମୋର ପୂଜା କର।

Verse 116

ये ऽन्यथा मां प्रपश्यन्ति मत्वेमं देवतान्तरम् / ते यान्ति नरकान् घोरान् नाहं तेषुव्यवस्थितः

ଯେମାନେ ମୋତେ ଅନ୍ୟଥା ଦେଖନ୍ତି—ମୋତେ କେବଳ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଭାବେ ମାନନ୍ତି—ସେମାନେ ଘୋର ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ନୁହେଁ।

Verse 117

मूर्खं वा पण्डितं वापि ब्राह्मणं वा मदाश्रयम् / मोचयामि श्वपाकं वा न नारायणनिन्दकम्

ମୂର୍ଖ ହେଉ କି ପଣ୍ଡିତ, କିମ୍ବା ମୋର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ—ମୁଁ ତାକୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଉଛି; ଶ୍ୱପାକ (ଚାଣ୍ଡାଳ)କୁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର କରେ, କିନ୍ତୁ ନାରାୟଣ-ନିନ୍ଦକକୁ ନୁହେଁ।

Verse 118

तस्मादेष महायोगी मद्भक्तैः पुरुषोत्तमः / अर्चनीयो नमस्कार्यो मत्प्रीतिजननाय हि

ଏହେତୁ, ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଏହି ମହାଯୋଗୀ ମୋର ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଚ୍ଚନୀୟ ଓ ନମସ୍କାର୍ଯ୍ୟ—ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ପ୍ରୀତି (ଅନୁଗ୍ରହ) ଜନାଇବା ପାଇଁ।

Verse 119

एवमुक्त्वा समालिङ्ग्य वासुदेवं पिनाकधृक् / अन्तर्हितो ऽभवत् तेषां सर्वेषामेव पश्यताम्

ଏପରି କହି ପିନାକଧାରୀ ଶିବ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ସମସ୍ତେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।

Verse 120

नारायणो ऽपि भगवांस्तापसं वेषमुत्तमम् / जग्राह योगिनः सर्वांस्त्यक्त्वा वै परमं वपुः

ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପରମ ରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି, ସମସ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାପସ ବେଷ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 121

ज्ञातं भवद्भिरमलं प्रसादात् परमेष्ठिनः / साक्षादेव महेशस्य ज्ञानं संसारनाशनम्

ପରମେଷ୍ଠି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ତୁମେ ନିର୍ମଳ ସତ୍ୟ ଜାଣିଛ—ଏହା ସାକ୍ଷାତ୍ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ସଂସାରବନ୍ଧନ ନାଶ କରେ।

Verse 122

गच्छध्वं विज्वराः सर्वे विज्ञानं परमेष्ठिनः / प्रवर्तयध्वं शिष्येभ्यो धार्मिकेभ्यो मुनीश्वराः

ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରହିତ ହୋଇ ଯାଅ। ପରମେଷ୍ଠିଙ୍କ ପରମ ବିଜ୍ଞାନ ପ୍ରଚଳିତ କର; ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ, ଧାର୍ମିକ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଏହା ଦିଅ।

Verse 123

इदं भक्ताय शान्ताय धार्मिकायाहिताग्नये / विज्ञानमैश्वरं देयं ब्राह्मणाय विशेषतः

ଏହି ଈଶ୍ୱରମୟ ରାଜବିଜ୍ଞାନ ଭକ୍ତ, ଶାନ୍ତ, ଧାର୍ମିକ ଓ ଆହିତାଗ୍ନି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ; ବିଶେଷତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ।

Verse 124

एवमुक्त्वा स विश्वात्मा योगिनां योगवित्तमः / नारायणो महायोगी जगामादर्शनं स्वयम्

ଏହିପରି କହି ସେ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା—ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗଜ୍ଞାନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାଯୋଗୀ ନାରାୟଣ—ସ୍ୱୟଂ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଗୋଚର ହେଲେ।

Verse 125

ते ऽपि देवादिदेवेशं नमस्कृत्य महेश्वरम् / नारायणं च भूतादिं स्वानि स्थानानि भेजिरे

ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବାଦିଦେବ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଓ ଭୂତାଦି ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ।

Verse 126

सनत्कुमारो भगवान् संवर्ताय महामुनिः / दत्तवानैश्वरं ज्ञानं सो ऽपि सत्यव्रताय तु

ଭଗବାନ୍ ସନତ୍କୁମାର ମହାମୁନି ସଂବର୍ତ୍ତଙ୍କୁ ଐଶ୍ୱର ଜ୍ଞାନ ଦାନ କଲେ; ସେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଜ୍ଞାନ ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କଲେ।

Verse 127

सनन्दनो ऽपि योगीन्द्रः पुलहाय महर्षये / प्रददौ गौतमायाथ पुलहो ऽपि प्रजापतिः

ଯୋଗୀନ୍ଦ୍ର ସନନ୍ଦନ ମଧ୍ୟ ସେହି ଜ୍ଞାନ ମହର୍ଷି ପୁଲହଙ୍କୁ ଦେଲେ; ପରେ ପ୍ରଜାପତି ପୁଲହ ତାହା ଗୌତମଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କଲେ।

Verse 128

अङ्गिरा वेदविदुषे भरद्वाजाय दत्तवान् / जैगीषव्याय कपिलस्तथा पञ्चशिखाय च

ଅଙ୍ଗିରା ବେଦବିଦ୍ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ସେହି ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ; ଏବଂ କପିଲ ତଦ୍ରୂପ ଜୈଗୀଷବ୍ୟଙ୍କୁ ଓ ପଞ୍ଚଶିଖଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କଲେ।

Verse 129

पराशरो ऽपि सनकात् पिता मे सर्वतत्त्वदृक् / लेभेतत्परमं ज्ञानं तस्माद् वाल्मीकिराप्तवान्

ମୋ ପିତା ପରାଶର—ସର୍ବତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ—ସନକଙ୍କଠାରୁ ଏହି ପରମ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ; ତାଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ବାଲ୍ମୀକି ଏହା ପାଇଲେ।

Verse 130

ममोवाच पुरा देवः सतीदेहभवाङ्गजः / वामदेवो महायोगी रुद्रः किल पिनाकधृक्

ପୁରାତନ କାଳରେ ଦେବ ମୋତେ କହିଥିଲେ—ସତୀଦେହରୁ ଜନ୍ମିତ, ମହାଯୋଗୀ ବାମଦେବ, ପିନାକଧାରୀ ରୁଦ୍ର।

Verse 131

नारायणो ऽपि भगवान् देवकीतनयो हरिः / अर्जुनाय स्वयं साक्षात् दत्तवानिदमुत्तमम्

ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ—ଦେବକୀତନୟ ହରି—ସାକ୍ଷାତ୍ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଏହି ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ଦାନ କଲେ।

Verse 132

यदहं लब्धवान् रुद्राद् वामदेवादनुत्तमम् / विशेषाद् गिरिशे भक्तिस्तस्मादारभ्य मे ऽभवत्

ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ରୁଦ୍ର ବାମଦେବଙ୍କଠାରୁ ଏହି ଅନୁତ୍ତମ ଉପଦେଶ ପାଇଲି, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଗିରୀଶ (ଶିବ) ପ୍ରତି ମୋର ଭକ୍ତି ବିଶେଷ ଭାବେ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା।

Verse 133

शरण्यं शरणं रुद्रं प्रपन्नो ऽहं विशेषतः / भूतेशं गिरशं स्थाणुं देवदेवं त्रिशूलिनम्

ମୁଁ ବିଶେଷତଃ ଶରଣ ନେଇଛି—ଶରଣ୍ୟ ରୁଦ୍ରଙ୍କର; ଭୂତେଶ, ଗିରୀଶ, ସ୍ଥାଣୁ, ଦେବଦେବ ଓ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କର।

Verse 134

भवन्तो ऽपि हि तं देवं शंभुं गोवृषवाहनम् / प्रपद्यध्वं सपत्नीकाः सपुत्राः शरणं शिवम्

ଏହେତୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଗୋବୃଷବାହନ ଦେବ ଶମ୍ଭୁ—ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କର; ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ର ସହିତ ଶିବଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ମାନି ସମର୍ପିତ ହେଉ।

Verse 135

वर्तध्वं तत्प्रसादेन कर्मयोगेन शङ्करम् / पूजयध्वं महादेवं गोपतिं भूतिभूषणम्

ତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ କର୍ମଯୋଗର ଶାସନରେ ରହି ଆଚରଣ କର; ଶଙ୍କର—ମହାଦେବ, ଗୋପତି, ଭୂତଗଣଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ପବିତ୍ର ଭସ୍ମରେ ଭୂଷିତ—ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର।

Verse 136

एवमुक्ते ऽथ मुनयः शौनकाद्या महेश्वरम् / प्रणेमुः शाश्वतं स्थाणुं व्यासं सत्यवतीसुतम्

ଏପରି କହିବା ପରେ ଶୌନକାଦି ମୁନିମାନେ ମହେଶ୍ୱର—ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ଥାଣୁ—ଏବଂ ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 137

अब्रुवन् हृष्टमनसः कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् / साक्षादेव हृषीकेशं सर्वलोकमहेश्वरम्

ହୃଷ୍ଟମନରେ ମୁନିମାନେ ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନଙ୍କୁ କହିଲେ—ଆପଣ ସାକ୍ଷାତ୍ ହୃଷୀକେଶ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମହେଶ୍ୱର।

Verse 138

भवत्प्रसादादचला शरण्ये गोवृषध्वजे / इदानीं जायते भक्तिर्या देवैरपि दुर्लभा

ହେ ଶରଣ୍ୟ, ଗୋବୃଷଧ୍ୱଜ! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ଏବେ ମୋ ମନେ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଜନ୍ମିଛି—ଏମିତି ଭକ୍ତି ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 139

कथयस्व मुनिश्रेष्ठ कर्मयोगमनुत्तमम् / येनासौ भगवानीशः समाराध्यो मुमुक्षुभिः

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୁମୁକ୍ଷୁମାନେ ଯେନ ଭଗବାନ୍ ଈଶଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଆରାଧନ କରନ୍ତି, ସେହି ଅନୁତ୍ତମ କର୍ମଯୋଗ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 140

त्वत्संनिधावेष सूतः शृणोतु भगवद्वचः / तद्वदाखिललोकानां रक्षणं धर्मसंग्रहम्

ହେ ସୂତ! ଆପଣଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଏହେ ଭଗବଦ୍ବଚନ ଶୁଣୁ; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ଷା ହୁଏ—ଏହା ଧର୍ମସଙ୍ଗ୍ରହ ଓ ଧର୍ମରକ୍ଷା।

Verse 141

यदुक्तं देवदेवेन विष्णुना कूर्मरूपिणा / पृष्टेन मुनिभिः पूर्वं शक्रेणामृतमन्थने

ଏହା ପୂର୍ବେ ଦେବଦେବ କୂର୍ମରୂପୀ ବିଷ୍ଣୁ ଅମୃତମନ୍ଥନ ସମୟରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଓ ମୁନିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ କହିଥିବା କଥା।

Verse 142

श्रुत्वा सत्यवतीसूनुः कर्मयोगं सनातनम् / मुनीनां भाषितं कृष्णः प्रोवाच सुसमाहितः

ମୁନିମାନଙ୍କ କଥିତ ସନାତନ କର୍ମଯୋଗ ଶୁଣି, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର କୃଷ୍ଣ ମନକୁ ସୁସମାହିତ କରି କହିଲେ।

Verse 143

य इमं पठते नित्यं संवादं कृत्तिवाससः / सनत्कुमारप्रमुखैः सर्वपापैः प्रमुच्यते

ସନତ୍କୁମାର ପ୍ରମୁଖ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ କୃତ୍ତିବାସ (ଶିବ)ଙ୍କ ଏହି ସଂବାଦକୁ ଯେ ନିତ୍ୟ ପଢ଼େ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 144

श्रावयेद् वा द्विजान् शुद्धान् ब्रह्मचर्यपरायणान् / यो वा विचारयेदर्थं स याति परमां गतिम्

ଯେ ଶୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ—ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟପରାୟଣ—ଏହି ଉପଦେଶ ଶ୍ରବଣ କରାଏ, କିମ୍ବା ଯେ ଏହାର ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତନ-ମନନ କରେ, ସେ ପରମ ଗତିକୁ ପାଏ।

Verse 145

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं भक्तियुक्तो दृढव्रतः / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଓ ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ହୋଇ ଯେ ନିତ୍ୟ ଏହା ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।

Verse 146

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पठितव्यो मनीषिभिः / श्रोतव्यश्चाथ मन्तव्यो विशेषाद् ब्राह्मणैः सदा

ଏହେତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହା ପଢ଼ିବା ଉଚିତ; ଏହା ଶୁଣି ପରେ ମନନ କରିବା ଉଚିତ—ବିଶେଷକରି ଏବଂ ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।