Adhyaya 13
Ācamana-vidhi, Śauca, and Conduct Rules for Study, Eating, and Bodily Functions
ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତି ପରେ ବ୍ୟାସ ଉତ୍ତରଭାଗର ଧର୍ମୋପଦେଶକୁ ଆଗେ ବଢ଼ାଇ ଆଚମନକେନ୍ଦ୍ରିତ ଶୌଚବିଧିକୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ କହନ୍ତି। ବେଦପାଠ କେବେ ଆରମ୍ଭ କରିବା ନିଷିଦ୍ଧ ଓ ନିଦ୍ରା ପରେ, ସ୍ନାନ ପରେ, ଅଶୁଚି ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ଦୂଷିତ ସଙ୍ଗରେ କେବେ ପୁନଃଶୁଦ୍ଧି ଆବଶ୍ୟକ—ତାହା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଠିକ୍ ଆସନ, ଜଳର ଶୁଦ୍ଧତା, ମୁଣ୍ଡ ଢାକିବା, ପାଦତ୍ରାଣ, ଅନୁଚିତ ବସିବା କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନଭଙ୍ଗ ଇତ୍ୟାଦିରେ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର/ଆଚମନ ଅସିଦ୍ଧ ହୁଏ ବୋଲି ନିଷେଧ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ହସ୍ତତୀର୍ଥ (ବ୍ରହ୍ମ, ପିତୃ, ଦୈବ, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ, ଆର୍ଷ) ବିଭାଗ କରି ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିବା ପଦକ୍ରମିକ ଆଚମନବିଧି କହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଅଶୌଚ, ବିନ୍ଦୁ-ନିୟମ, ଆପତ୍କାଳୀନ ଛାଡ଼, ମଳମୂତ୍ରତ୍ୟାଗର ସ୍ଥାନ-ଦିଗ ଓ ମାଟି-ଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧି ଉପାୟ ଦେଇ ଦୈନନ୍ଦିନ ଶିଷ୍ଟାଚାରକୁ ଧର୍ମଚର୍ଚ୍ଚାର ଭିତ୍ତି କରାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्वादशो ऽध्यायः व्यास उवाच भुक्त्वा पीत्वा च सुप्त्वा च स्नात्वा रथ्योपसर्पणे / ओष्ठावलमोकौ स्पृष्ट्वा वासो विपरिधाय च
ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ଉପରିବିଭାଗର ଦ୍ୱାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଭୋଜନ ଓ ପାନ କରି, ଶୋଇ, ସ୍ନାନ କରି, ଲୋକମାର୍ଗକୁ ଯିବାବେଳେ, ଓଠ ଓ ଗୁଦକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଏବଂ ବସ୍ତ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ପରିଧାନ କରି—
Verse 2
रेतोमूत्रपुरीषाणामुत्सर्गे ऽयुक्तभाषणे / ष्ठीवित्वाध्ययनारम्भे कासश्वासागमे तथा
ବୀର୍ୟ, ମୂତ୍ର ଓ ପୁରୀଷ ବିସର୍ଜନ ସମୟରେ, ଅଯୁକ୍ତ କଥା କହୁଥିବାବେଳେ, ଥୁକିବା ପରେ ସହସା, ଅଧ୍ୟୟନ ଆରମ୍ଭ କ୍ଷଣରେ, ଏବଂ କାଶି କିମ୍ବା ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଆସିଲେ—(ବେଦପାଠ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ)।
Verse 3
चत्वरं वा श्मशानं वा समाक्रम्य द्विजोत्तमः / संध्ययोरुभयोस्तद्वदाचान्तो ऽप्याचमेत् पुनः
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଯଦି ଚତ୍ୱର (ଚଉମୁହାଣି) କିମ୍ବା ଶ୍ମଶାନରେ ପଦାର୍ପଣ କରେ, ତେବେ ଉଭୟ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ (ପ୍ରାତଃ ଓ ସାୟଂ) ସେହିପରି ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ; ଆଚମନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁଣି ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
चण्डालम्लेच्छसंभाषे स्त्रीशूद्रोच्छिष्टभाषणे / उच्छिष्टं पुरुषं स्पृष्ट्वा भोज्यं चापि तथाविधम् / आचामेदश्रुपाते वा लोहितस्य तथैव च
ଚଣ୍ଡାଳ କିମ୍ବା ମ୍ଲେଚ୍ଛ ସହ କଥାହେଲା ପରେ, ଏବଂ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟାବସ୍ଥାରେ ସ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର ସହ କଥାହେଲା ପରେ; ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ସେହିପରି ଦୂଷିତ ଭୋଜ୍ୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ—ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ। ଅଶ୍ରୁପାତ ହେଲେ ଓ ରକ୍ତସ୍ପର୍ଶରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶୁଦ୍ଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 5
भोजने संध्ययोः स्नात्वा पीत्वा मूत्रपुरीषयोः / आचान्तो ऽप्याचमेत् सुप्त्वा सकृत्सकृदथान्यतः
ଭୋଜନ ସମୟରେ, ଉଭୟ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ (ପ୍ରାତଃ ଓ ସାୟଂ), ସ୍ନାନ ପରେ, ପାନ କରିବା ପରେ, ଏବଂ ମୂତ୍ର–ପୁରୀଷ ପରେ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ। ଆଚମନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୋଇ ଉଠିଲା ପରେ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଅବସରରେ ପୁନଃପୁନଃ ଆଚମନ କରିବ।
Verse 6
अग्नेर्गवामथालम्भे स्पृष्ट्वा प्रयतमेव वा / स्त्रीणामथात्मनः स्पर्शे नीवीं वा परिधाय च
ଅଗ୍ନି, ଗାଈ, କିମ୍ବା ମୈଥୁନରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲା ପରେ; ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲା ପରେ, ନିଜ ଦେହ ସ୍ପର୍ଶ ହେଲା ପରେ, କିମ୍ବା ନୀବୀ/କଟିବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କଲା ପରେ—ନିୟତ ଶୌଚ-ନିୟମ ଓ ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 7
उपस्पृशेज्जलं वार्द्रं तृणं वा भूमिमेव वा / केशानां चात्मनः स्पर्शे वाससो ऽक्षालितस्य च
ଜଳ, ଭିଜା ତୃଣ, କିମ୍ବା ଭୂମିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଶୁଦ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ; ବିଶେଷକରି କେଶ କିମ୍ବା ନିଜ ଦେହ ସ୍ପର୍ଶ ପରେ, ଏବଂ ଅକ୍ଷାଳିତ (ନ ଧୋଇଥିବା) ବସ୍ତ୍ର ଥିଲେ।
Verse 8
अनुष्णाभिरफेनाबिरदुष्टाभिश्च धर्मतः / शौचेप्सुः सर्वदाचामेदासीनः प्रागुदङ्मुखः
ଶୌଚ ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ୟକ୍ତି ସଦା ଧର୍ମାନୁସାରେ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ—ଅତି ଗରମ ନୁହେଁ, ଫେନ ନଥିବା, ଅଦୂଷିତ ଜଳ ଦ୍ୱାରା; ବସି ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତରମୁଖ ହୋଇ।
Verse 9
शिरः प्रावृत्य कण्ठं वा मुक्तकच्छसिखो ऽपि वा / अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत्
ଯଦି କେହି ମୁଣ୍ଡ କିମ୍ବା କଣ୍ଠ ଢାକି ରଖେ, କିମ୍ବା କଚ୍ଛ ଢିଲା ଓ କେଶ ଖୋଲା ରହେ, ତେବେ ପ୍ରଥମେ ପାଦଶୌଚ ନ କରି—ଆଚମନ କଲେ ମଧ୍ୟ—ଅଶୁଚି ହୁଏ।
Verse 10
सोपानत्को जलस्थो वा नोष्णीषी वाचमेद् बुधः / न चैव वर्षधाराभिर्न तिष्ठन् नोद्धृतोदकैः
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଦୁକା ପିନ୍ଧି, ଜଳରେ ଦାଁଡି, କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡ ଢାକି ପବିତ୍ର ବାଣୀ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବର୍ଷାଧାରାରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏବଂ ନବେ ଉଠାଯାଇଥିବା ଜଳ ହାତଲାଯାଉଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଦାଁଡି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 11
नैकहस्तार्पितजलैर्विना सूत्रेण वा पुनः / न पादुकासनस्थो वा बहिर्जानुरथापि वा
ଅନେକ ହାତରେ ଅର୍ପିତ ଜଳରେ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ବିନା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ପାଦୁକା ଉପରେ କିମ୍ବା ଆସନରେ ବସି, ଅଥବା ଗୁଡ଼ିକୁ ବାହାରକୁ ଫେଲାଇ ମଧ୍ୟ ଆଚମନ ନ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 12
न जल्पन् न हसन् प्रेक्षन् शयानः प्रह्व एव च / नावीक्षिताभिः फेनाद्यैरुपेताभिरथापि वा
ଆଚମନ ସମୟରେ ଅନର୍ଥକ କଥା ନ କହିବା, ନ ହସିବା, ନ ଏଦିକ-ସେଦିକ ଦେଖିବା; ଶୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିନୟୀ ଓ ସଂୟତ ରହିବା। ଫେନ ଆଦି ଲେପ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଅଳଙ୍କାରରେ ସଜିଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦିଗକୁ ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ନ ଦେବା।
Verse 13
शूद्राशुचिकरोन्मुक्तैर्न क्षाराभिस्तथैव च / न चैवाङ्गुलिभिः शब्दं न कुर्वन् नान्यमानसः
ଶୂଦ୍ର-ସ୍ପର୍ଶ, ଅଶୁଚିକର ବସ୍ତୁ, ଏବଂ କ୍ଷାର ଆଦି ପଦାର୍ଥରେ ଦୂଷିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆଙ୍ଗୁଳି ଚଟକାଇ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନ କରିବା; ମୌନ ରହି ମନକୁ ଅନ୍ୟତ୍ର ନ ଭ୍ରମଣ କରାଇ (ଇଶ୍ୱରସ୍ମରଣରେ) ନିଶ୍ଚଳ ରଖିବା।
Verse 14
न वर्णरसदुष्टाभिर्न चैव प्रदरोदकैः / न पाणिक्षुभिताभिर्वा न बहिष्कक्ष एव वा
ଯେ ଜଳର ବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ରସ ଦୁଷ୍ଟ, ସେଥିରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଫାଟରୁ ଝରୁଥିବା ଦୂଷିତ ଜଳରେ ନୁହେଁ, ହାତରେ ଉଥଳାଇଥିବା ଜଳରେ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଖୋଲା ବାହ୍ୟ ସ୍ନାନସ୍ଥଳରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 15
हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठ्याभिः क्षत्रियः शुचिः / प्राशिताभिस्तथावैश्यः स्त्रीशूद्रौ स्पर्शतो ऽन्ततः
ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୃଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚୁଥିବା ଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; କ୍ଷତ୍ରିୟ କଣ୍ଠ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳରେ ଶୁଚି ହୁଏ; ବୈଶ୍ୟ ଆଚମନ କରା ଜଳରେ ପବିତ୍ର ହୁଏ; ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଶୂଦ୍ର ଶେଷରେ ଜଳସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ଶୁଦ୍ଧ ମନାଯାନ୍ତି।
Verse 16
अङ्गुष्ठमूलान्तरतो रेखायां ब्राह्ममुच्यते / अन्तराङ्गुष्ठदेशिन्यो पितॄणां तीर्थमुत्तमम्
ଅଙ୍ଗୁଠିର ମୂଳଭାଗର ଭିତର ରେଖାକୁ ‘ବ୍ରାହ୍ମ-ତୀର୍ଥ’ କୁହାଯାଏ। ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ତର୍ଜନୀ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ।
Verse 17
कनिष्ठामूलतः पश्चात् प्राजापत्यं प्रचक्षते / अङ्गुल्यग्रे स्मृतं दैवं तदेवार्षं प्रकीर्तितम्
କନିଷ୍ଠା ଆଙ୍ଗୁଳିର ମୂଳରୁ ଆଗକୁ ଥିବା ଅଂଶକୁ ‘ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ। ଆଙ୍ଗୁଳିର ଅଗ୍ରଭାଗ ‘ଦୈବ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ସେହିଟିକୁ ‘ଆର୍ଷ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 18
मूले वा दैवमार्षं स्यादाग्नेयं मध्यतः स्मृतं / तदेव सौमिकं तीर्थमेतज्ज्ञात्वा न मुह्यति
ମୂଳଭାଗରେ ଏହା ‘ଦୈବ’ ଓ ‘ଆର୍ଷ’ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ; ମଧ୍ୟଭାଗ ‘ଆଗ୍ନେୟ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେହି ତୀର୍ଥ ଏକେ ସମୟରେ ‘ସୌମ୍ୟ’ ସ୍ୱଭାବର—ଏହା ଜାଣିଲେ କେହି ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 19
ब्राह्मेणैव तु तीर्थेन द्विजो नित्यमुपस्पृशेत् / कायेन वाथ दैवेन तु पित्र्येण वै द्विजाः
ଦ୍ୱିଜ ନିତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ‘ବ୍ରାହ୍ମ’ ତୀର୍ଥରେ ଜଳସ୍ପର୍ଶ (ଆଚମନ) କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ବିଧିଅନୁସାରେ ‘କାୟ’, ‘ଦୈବ’ ଓ ‘ପିତୃୟ’ ତୀର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ କରିପାରେ।
Verse 20
त्रिः प्राश्नीयादपः पूर्वं ब्राह्मणः प्रयतस्ततः / संमृज्याङ्गुष्ठमूलेन मुखं वै समुपस्पृशेत्
ପ୍ରଥମେ ସଂଯମୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତିନିଥର ଜଳ ଆଚମନ କରିବ; ପରେ ଓଠ ପୋଛି ଅଙ୍ଗୁଠିର ମୂଳଦ୍ୱାରା ମୁଖ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଶୁଦ୍ଧ କରିବ।
Verse 21
अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु स्पृशेन्नेत्रद्वयं ततः / तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन स्पृशेन्नासापृटद्वयम्
ତାପରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ଅନାମିକାରେ ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ; ପଛେ ତର୍ଜନୀକୁ ଅଙ୍ଗୁଠି ସହ ଯୋଗ କରି ନାସାପୁଟର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ।
Verse 22
कनिष्ठाङ्गुष्ठयोगेन श्रवणे समुपस्पृशेत् / सर्वासामथ योगेन हृदयं तु तलेन वा / संस्पृशेद् वा शिरस्तद्वदङ्गुष्ठेनाथवा द्वयम्
କନିଷ୍ଠାକୁ ଅଙ୍ଗୁଠି ସହ ଯୋଗ କରି କାନକୁ ମୃଦୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ। ପରେ ସମସ୍ତ ଆଙ୍ଗୁଳିକୁ ଏକତ୍ର କରି ତଳହାତରେ ହୃଦୟ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ; କିମ୍ବା ସେହିପରି ଅଙ୍ଗୁଠିରେ, ଅଥବା ଦୁଇହାତରେ, ଶିର ସ୍ପର୍ଶ କରିବ।
Verse 23
त्रिः प्राश्नीयाद् यदम्भस्तु सुप्रीतास्तेन देवताः / ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च भवन्तीत्यनुशुश्रुमः
ଜଳକୁ ତିନିଥର ଆଚମନ କଲେ ଦେବତାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି—ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ—ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ (ଶିବ)।
Verse 24
गङ्गा च यमुना चैव प्रीयेते परिमार्जनात् / संस्पृष्टयोर्लोचनयोः प्रीयेते शशिभास्करौ
ଦେହକୁ ପରିମାର୍ଜନ କରି ଶୁଦ୍ଧ କଲେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଚକ୍ଷୁକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପବିତ୍ର କଲେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 25
नासत्यदस्त्रौ प्रीयेते स्पृष्टे नासापुटद्वये / कर्णयोः स्पृष्टयोस्तद्वत् प्रीयेते चानिलानलौ
ଦୁଇ ନାସାପୁଟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ନାସତ୍ୟ (ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର) ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହିପରି କର୍ଣ୍ଣକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 26
संस्पृष्टे हृदये चास्य प्रीयन्ते सर्वदेवताः / मूर्ध्नि संस्पर्शनादेकः प्रीतः स पुरुषो भवेत्
ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୁଣ୍ଡର ଶିଖର (ମୂର୍ଧ୍ନି) ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ସେଇ ଏକ ପରମ ପୁରୁଷ ମାତ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 27
नोच्छिष्टं कुर्वते मुख्या विप्रुषो ऽङ्गं नयन्ति याः / दन्तवद् दन्तलग्नेषु जिह्वास्पर्शे ऽशुचिर्भवेत्
ଭୋଜନ ସମୟରେ ଯେ ମୁଖକୁ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ କରେ, କିମ୍ବା ଯାହାର ବିନ୍ଦୁ ଅଙ୍ଗରେ ପଡ଼େ, ସେ ଅଶୁଚି ହୁଏ। ଦାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଲାଗିଥିବା ଅନ୍ନକୁ ଦାନ୍ତରେ ଲାଗିଥିବା ପରି ଜାଣିବା; ତାହାକୁ ଜିଭାରେ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଚି ହୁଏ।
Verse 28
स्पृशान्ति बिन्दवः पादौ य आचामयतः परान् / भूमिगैस्ते समा ज्ञेया न तैरप्रयतो भवेत्
ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆଚମନ ଜଳ ଦେବାବେଳେ ଯଦି ବିନ୍ଦୁ ପାଦକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜଳ ସମାନ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ତେଣୁ ସେଥିପାଇଁ ଅସାବଧାନ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 29
मदुपर्के च सोमे च ताम्बूलस्य च भक्षणे / फलमूले चेक्षुदण्डे न दोषं प्राह वे मनुः
ମଧୁପର୍କ, ସୋମପାନ, ତାମ୍ବୂଳ ଚବା, ଏବଂ ଫଳ-ମୂଳ ଓ ଇକ୍ଷୁଦଣ୍ଡ ଭକ୍ଷଣରେ ମନୁ କୌଣସି ଦୋଷ କହିନାହାନ୍ତି।
Verse 30
प्रचरंश्चान्नपानेषु द्रव्यहस्तो भवेन्नरः / भूमौ निक्षिप्य तद् द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत् तु तत्
ଅନ୍ନପାନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ କରୁଥିବାବେଳେ ଯଦି ମଣିଷର ହାତ ଅଶୁଚି ହୁଏ, ତେବେ ସେ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଭୂମିରେ ରଖି ଆଚମନ କରି ପରେ ତାହାରେ ଜଳ ଛିଟାଇବ।
Verse 31
तैजसं वै समादाय यद्युच्छिष्टो भवेद् द्विजः / भूमौ निक्षिप्य तद् द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत् तु तत्
ଦ୍ୱିଜ ଯଦି ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ସ୍ପର୍ଶରେ ଅଶୁଚି ହୁଏ, ତେବେ ଅଗ୍ନି (କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିଶଳାକା) ନେଇ ସେ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଭୂମିରେ ରଖି ଆଚମନ କରି ପରେ ତାହାରେ ଜଳ ଛିଟାଇବ।
Verse 32
यद्यमत्रं समादाय भवेदुच्छेषणान्वितः / अनिधायैव तद् द्रव्यमाचान्तः शुचितामियात् / वस्त्रादिषु विकल्पः स्यात् तत्संस्पृष्ट्वाचमेदिह
ଜଳପାତ୍ର ଧରିବା ସମୟରେ ଯଦି ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟଦୋଷ ଲାଗେ, ତେବେ ସେ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ତଳେ ନ ରଖି ଆଚମନ କରି ଶୁଚି ହେବ। ବସ୍ତ୍ର ଆଦିରେ ବିକଳ୍ପ ଅଛି—ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଏଠାରେ ଆଚମନ କରିବ।
Verse 33
अरण्ये ऽनुदके रात्रौ चौरव्याघ्राकुले पथि / कृत्वा मूत्रं पुरीषं वा द्रव्यहस्तो न दुष्यति
ଅରଣ୍ୟରେ, ଜଳ ନଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ରାତିରେ, କିମ୍ବା ଚୋର-ବାଘ ଭୟ ଥିବା ପଥରେ ମୂତ୍ର କିମ୍ବା ପୁରୀଷ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଲେ, ହାତରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 34
निधाय दक्षिणे कर्णे ब्रह्मसूत्रमुदङ्मुखः / अह्नि कुर्याच्छकृन्मूत्रं रात्रौ चेद् दक्षिणामुखः
ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର (ଯଜ୍ଞୋପବୀତ) କୁ ଡାହାଣ କାନରେ ରଖି ଉତ୍ତରମୁଖ ହେବା ଉଚିତ। ଦିନେ ସେହିପରି ମଳ‑ମୂତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିବ; ରାତି ହେଲେ ଦକ୍ଷିଣମୁଖ ହୋଇ କରିବ।
Verse 35
अन्तर्धाय महीं काष्ठैः पत्रैर्लोष्ठतृणेन वा / प्रावृत्य च शिरः कुर्याद् विण्मूत्रस्य विसर्जनम्
ଭୂମି ଖୋଦି ତାହାକୁ କାଠ, ପତ୍ର, ମାଟିର ଢେଲା କିମ୍ବା ଘାସରେ ଢାକିଦେବା ଉଚିତ। ପରେ ଶିର ଆବୃତ କରି, ଗୁପ୍ତ ଓ ସଂଯମରେ, ମଳ‑ମୂତ୍ର ବିସର୍ଜନ କରିବ।
Verse 36
छायाकूपनदीगोष्ठचैत्याम्भः पथि भस्मसु / अग्नौ चैव श्मशाने च विण्मूत्रे न समाचरेत्
ଛାୟାରେ, କୂଆରେ, ନଦୀରେ, ଗୋଶାଳାରେ, ଚୈତ୍ୟ‑ତୀର୍ଥ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଜଳସମୀପରେ, ପଥରେ, ଭସ୍ମରେ, ଅଗ୍ନିରେ ଏବଂ ଶ୍ମଶାନରେ—ଏଠାରେ ମଳ‑ମୂତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 37
न गोमये न कृष्टे वा महावृक्षे न शाड्वले / न तिष्ठन् वा न निर्वासा न च पर्वतमस्तके
ଗୋମୟରେ ନୁହେଁ, କୃଷ୍ଟ ଭୂମିରେ ନୁହେଁ, ମହାବୃକ୍ଷର ନିକଟରେ ନୁହେଁ, ଶାଡ୍ବଳ (ହରିତ ଘାସ) ଉପରେ ନୁହେଁ। ଦାଁଡିଥିବାବେଳେ ନୁହେଁ, ନିବାସସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ, ଏବଂ ପର୍ବତଶିଖରରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 38
न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन / न ससत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन् वा समाचरेत्
ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଦେବାଳୟରେ କେବେ ନୁହେଁ, ଏବଂ ବଲ୍ମୀକ (ପିପିଳିକା ଢିବି) ଉପରେ ମଧ୍ୟ କେବେ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଗର୍ତ୍ତରେ ସଜୀବ ପ୍ରାଣୀ ରହନ୍ତି ସେଠାରେ ନୁହେଁ; ଏମିତି ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 39
तुषाङ्गारकपालेषु राजमार्गे तथैव च / न क्षेत्रे न विले वापि न तीर्थे न चतुष्पथे
ତୁଷର ଢେର, ଭସ୍ମ, ମାଟିହାଣ୍ଡିର ଖଣ୍ଡ ଓ ରାଜମାର୍ଗରେ କେବେ ମଳମୂତ୍ରାଦି ଅଶୁଚି କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଚାଷ ଜମିରେ ନୁହେଁ, ଗହ୍ୱର/ବିଲରେ ନୁହେଁ, ତୀର୍ଥରେ ନୁହେଁ, ଚଉମୁହାଣୀରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 40
नोद्यानोदसमीपे वा नोषरे न पराशुचौ / न सोपानत्पादुको वा छत्री वा नान्तरिक्षके
ଉଦ୍ୟାନ ସମୀପରେ କିମ୍ବା ଜଳ ନିକଟରେ, ଉଷର/ଲବଣିଆ ବା ବଞ୍ଜର ଭୂମିରେ, ଅତ୍ୟଧିକ ଅଶୁଚି ସ୍ଥାନରେ ସେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସିଢ଼ିରେ ଦାଁଡି, ପାଦୁକା ପିନ୍ଧି, ଛତା ଧରି, କିମ୍ବା ଖୋଲା ଅନାବୃତ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ନ କରିବା।
Verse 41
न चैवाभिमुखे स्त्रीणां गुरुब्राह्मणयोर्गवाम् / न देवदेवालययोरपामपि कदाचन
ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଏବଂ ଗୁରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଗାଈମାନଙ୍କ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ସେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଦେବତା ଓ ଦେବାଳୟ ସମ୍ମୁଖରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଜଳ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ତ କେବେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 42
न ज्योतींषि निरीक्षन्वानसंध्याभिमुखो ऽपिवा / प्रत्यादित्यं प्रत्यनलं प्रतिसोमं तथैव च
ନକ୍ଷତ୍ରାଦି ଜ୍ୟୋତିମାନଙ୍କୁ ତକି ନ ଦେଖିବା, ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାବିଧି ପ୍ରତି ବିମୁଖ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନ ରହିବା। ସେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ପ୍ରତିକୂଳ ଭାବେ ସେ କର୍ମ ନ କରିବା।
Verse 43
आहृत्य मृत्तिकां कूलाल्लेपगन्धापकर्षणम् / कुर्यादतन्द्रितः शौचं विशुद्धैरुद्धृतोदकैः
ନଦୀକୂଳରୁ ଶୁଦ୍ଧ ମୃତ୍ତିକା ଆଣି ଲେପିତ ମଲିନତା ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଦୂର କରିବା। ପରେ ଯଥାବିଧି ଉଦ୍ଧୃତ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ଅଲସତା ଛାଡି ଶୌଚ-ଶୁଦ୍ଧି କରିବା।
Verse 44
नाहरेन्मृत्तिकां विप्रः पांशुलान्न च कर्दमात् / न मार्गान्नोषराद् देशाच्छौचशिष्टां परस्य च
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧୂଳିଯୁକ୍ତ ସ୍ଥାନ, କାଦୁଆ, ପଥ କିମ୍ବା ଉଷର/ଲୁଣିଆ ଭୂମିରୁ ଶୌଚ ପାଇଁ ମାଟି ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟର ଶୌଚର ଅବଶିଷ୍ଟ ମାଟି ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 45
न देवायतनात् कूपाद् ग्रामान्न च जलात् तथा / उपस्पृशेत् ततो नित्यं पूर्वोक्तेन विधानतः
ଦେବାଳୟ ପରିସର, କୂଆ, ଗ୍ରାମଜଳ, ଏବଂ ଗ୍ରାମରେ ପକା ଖାଦ୍ୟ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ପୃଶ/ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ପ୍ରତିଦିନ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧି ଅନୁସାରେ ଶୁଦ୍ଧି କର।
Frequently Asked Questions
The chapter repeatedly prescribes ācamana around eating and drinking, dawn/dusk junctions, bathing, after sleep, after urination/defecation, after certain contacts (blood, tears, impure persons/objects), and after entering liminal places like crossroads or cremation grounds (with renewed sipping even if already performed).
It instructs sipping water three times, wiping the lips, then touching specific bodily points with prescribed finger combinations (mouth, eyes, sides of the nose, ears, heart/head), with attention to posture (seated, facing east or north) and water quality (untainted, not hot or foamy).
The chapter defines sacred zones on the hand—Brahma-tīrtha near the thumb base, Pitṛ-tīrtha between thumb and forefinger, and other measures (prājāpatya, daiva, ārṣa)—to regulate which part of the hand is used for purification and offerings, aligning bodily technique with ritual intention.
Yes. It states that in forests, waterless places, at night, or on dangerous roads, compelled evacuation while holding valuables does not incur blame, reflecting an āpaddharma principle even within strict purity norms.