Adhyaya 12
Karma-yoga Discipline for the Twice-born: Upanayana, Upavīta Conduct, Guru-veneration, and Alms-regimen
ଉତ୍ତରଭାଗର ଈଶ୍ୱର-ଗୀତା ଉପଦେଶଧାରାରେ ବ୍ୟାସ ମନୁଙ୍କ ଆମ୍ନାୟ-ପରମ୍ପରା ମାଧ୍ୟମରେ ଦ୍ୱିଜ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମଯୋଗର ‘ନିତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା’ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଶାସନ—ଉପନୟନର ଯଥାକାଳ ଓ ବିଧି, ଯଜ୍ଞୋପବୀତର ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଧାରଣପ୍ରକାର (ଉପବୀତ/ନିବୀତ/ପ୍ରାଚୀନାବୀତ), ଦଣ୍ଡ, ମେଖଳା, ଅଜିନ-ବସ୍ତ୍ରାଦି ଛାତ୍ରଲକ୍ଷଣ—ବିସ୍ତାରେ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାତଃ-ସାୟଂ ସନ୍ଧ୍ୟା, ଅଗ୍ନିକର୍ମ, ସ୍ନାନ, ଦେବ-ଋଷି-ପିତୃ ତର୍ପଣ, ଅଭିବାଦନ ଓ ସମ୍ବୋଧନ-ଶିଷ୍ଟାଚାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଗୁରୁମାନଙ୍କ କ୍ରମ (ମାତା-ପିତା, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧ, ରାଜା, ସ୍ୱଜନ) ଦେଖାଇ ମାତାପିତାଙ୍କ ପରମଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ତାଙ୍କ ପ୍ରୀତିରେ ଧର୍ମସିଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଭୈକ୍ଷ୍ୟନିୟମ, ଆହାରସଂଯମ, ଭୋଜନଦିଗ ଓ ଆଚମନ; ବାହ୍ୟଶୁଚିତା ଓ ସାମାଜିକ ଗୌରବ କର୍ମଯୋଗସ୍ଥିରତାର ସହାୟ ବୋଲି ସୂଚିତ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) एकादशो ऽध्यायः व्यास उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे वक्ष्यमाणं सनातनम् / कर्मयोगं ब्राह्मणानामात्यन्तिकफलप्रदम्
ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ଉତ୍ତରବିଭାଗରେ, ଈଶ୍ୱରଗୀତାସୁ, ଏକାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ (ଆରମ୍ଭ)। ବ୍ୟାସ କହିଲେ—“ହେ ଋଷିମାନେ, ଏବେ ଯାହା ପ୍ରକାଶିତ ହେବ ସେହି ସନାତନ ଉପଦେଶକୁ ସମସ୍ତେ ଶୁଣ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମଯୋଗ, ଯାହା ପରମ ଫଳଦାୟକ।”
Verse 2
आम्नायसिद्धमखिलं ब्रिह्मणानुप्रदर्शितम् / ऋषीणां शृण्वतां पूर्वं मनुराह प्रजापतिः
ଋଷିମାନେ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ, ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଜାପତି ମନୁ ସେହି ସମଗ୍ର ଉପଦେଶ କହିଲେ; ଯାହା ଆମ୍ନାୟରେ ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ।
Verse 3
सर्वपापहरं पुण्यमृषिसङ्घैर्निषेवितम् / समाहितधियो यूयं शृणुध्वं गदतो मम
ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଉପଦେଶ ସର୍ବପାପହର; ଋଷିସଂଘମାନେ ଯାହାକୁ ସେବିତ କରିଛନ୍ତି। ତୁମେ ସମାହିତଚିତ୍ତେ ମୋ କଥା ଶୁଣ।
Verse 4
कृतोपनयनो वेदानधीयीत द्विजोत्तमाः / गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे स्वसूत्रोक्तविधानतः
ଉପନୟନ ସଂସ୍କାର କରି ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ଭେଦାଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ—ଗର୍ଭଗଣନାର ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷରେ କିମ୍ବା ଜନ୍ମର ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷରେ—ନିଜ ଗୃହ୍ୟସୂତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିଅନୁସାରେ।
Verse 5
दण्डी च मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः / भिक्षाहारो गुरुहितो वीक्षमाणो गुरुर्मुखम्
ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରି, ମେଖଳା ଓ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ପିନ୍ଧି, କୃଷ୍ଣାଜିନ ଧାରଣ କରିଥିବା ମୁନିସଦୃଶ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭିକ୍ଷାହାରେ ଜୀବନ ଚାଲାଉ; ଗୁରୁହିତେ ନିଷ୍ଠ ରହି, ଉପଦେଶ ପାଇଁ ଗୁରୁମୁଖକୁ ଦୃଷ୍ଟି ରଖୁ।
Verse 6
कार्पासमुपवीतार्थं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा / ब्राह्मणानां त्रिवित् सूत्रं कौशं वा वस्त्रमेव वा
ପୁରାତନ କାଳରେ ଉପବୀତର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା କାର୍ପାସ (କପାସ) ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ରିବିତ୍—ତିନିତନ୍ତୁ ସୂତ୍ର ବିଧିତ; ତାହା କୁଶତନ୍ତୁର ହେବା ପାରେ, କିମ୍ବା କେବଳ ବସ୍ତ୍ରର ମଧ୍ୟ।
Verse 7
सदोपवीती चैव स्यात् सदा बद्धशिखो द्विजः / अन्यथा यत् कृतं कर्म तद् भवत्ययथाकृतम्
ଦ୍ୱିଜ ନିତ୍ୟ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଧାରଣ କରୁ ଏବଂ ଶିଖା ସଦା ବନ୍ଧା ରଖୁ। ନହେଲେ ଯେ କର୍ମ କରାଯାଏ, ତାହା ଯଥାବିଧି କୃତ ହୋଇନଥାଏ।
Verse 8
वसेदविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकम् / तदेव परिधानीयं शुक्लमच्छिद्रमुत्तमम्
ଅବିକୃତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ—କପାସର କିମ୍ବା ମୃଦୁ କଷାୟ-ରଞ୍ଜିତ। ସେହିଟି ହିଁ: ଶୁଦ୍ଧ ଶ୍ୱେତ, ଛିଦ୍ରହୀନ, ଉତ୍ତମ।
Verse 9
उत्तरं तु समाख्यातं वासः कृष्णाजिनं शुभम् / अभावे गव्यमजिनं रौरवं वा विधीयते
ଉତ୍ତରୀୟ ବସ୍ତ୍ର ଭାବେ ଶୁଭ କୃଷ୍ଣାଜିନ (କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ) କୁହାଯାଇଛି। ତାହା ନଥିଲେ ଗୋଚର୍ମ, କିମ୍ବା ରୌରବ ମୃଗଚର୍ମ ବିଧିୟ।
Verse 10
उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्ये बाहौ समर्पितम् / उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कण्ठसज्जने
ଡାହାଣ ବାହୁ ଉଠାଇ ଯଜ୍ଞୋପବୀତକୁ ବାମ କାନ୍ଧରେ ରଖିବା ନିତ୍ୟ ଉପବୀତ; ଗଳାରେ ଟେକାଇ ପିନ୍ଧିଲେ ତାହା ‘ନିବୀତ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 11
सव्यं बाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः / प्राचीनावीतमित्युक्तं पित्र्ये कर्मणि योजयेत्
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ବାମ ବାହୁ ଉଠାଇ ଯଜ୍ଞୋପବୀତକୁ ଡାହାଣ କାନ୍ଧରେ ଧରିବାକୁ ‘ପ୍ରାଚୀନାବୀତ’ କୁହାଯାଏ; ପିତୃକର୍ମରେ ଏହା ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 12
अग्न्यगारे गवां गोष्ठे होमे जप्ये तथैव च / स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ
ଅଗ୍ନିଗୃହରେ, ଗୋଶାଳାରେ, ହୋମ ଓ ଜପରେ; ଏହିପରି ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଭୋଜନ ସମୟରେ—ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ—ସଦା ଶୁଚିତା ଓ ସଂୟମ ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 13
उपासने गुरूणां च संध्ययोः साधुसंगमे / उपवीती भवेन्नित्यं विधिरेष सनातनः
ଗୁରୁସେବାରେ, ଉଭୟ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନାରେ ଏବଂ ସାଧୁସଙ୍ଗରେ ସଦା ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଧାରଣ କରି ରହିବା ଉଚିତ; ଏହା ସନାତନ ବିଧି।
Verse 14
मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्षणा कार्या विप्रस्य मेखला / मुञ्जाभावे कुशेनाहुर्ग्रन्थिनैकेन वा त्रिभिः
ବିପ୍ରଙ୍କ ମେଖଳା ମୁଞ୍ଜ ଘାସର—ତ୍ରିବୃତ, ସମାନ ଓ ମସୃଣ—ହେବା ଉଚିତ। ମୁଞ୍ଜ ନଥିଲେ କୁଶ ଘାସର ମେଖଳାକୁ ଏକ ଗଠି କିମ୍ବା ତିନି ଗଠିରେ ବାନ୍ଧିବାକୁ କହାଯାଇଛି।
Verse 15
धारयेद् बैल्वपालाशौ दण्डौ केशान्तकौ द्विजः / यज्ञार्हवृक्षजं वाथ सौम्यमव्रणमेव च
ଦ୍ୱିଜ ଛାତ୍ର ବିଲ୍ୱ କିମ୍ବା ପଲାଶ କାଠର ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରୁ, ଯାହା କେଶାନ୍ତ (ଶିଖା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ) ପହଞ୍ଚେ; କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞାର୍ହ ବୃକ୍ଷର କାଠର, ସୌମ୍ୟ ଓ ଦୋଷରହିତ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିପାରେ।
Verse 16
सायं प्रातर्द्विजः संध्यामुपासीत समाहितः / कामाल्लोभाद् भयान्मोहात् त्यक्तेन पतितो भवेत्
ଦ୍ୱିଜ ଲୋକ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଓ ପ୍ରାତଃକାଳେ ସମାହିତ ମନରେ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। କାମ, ଲୋଭ, ଭୟ କିମ୍ବା ମୋହରୁ ଏହା ତ୍ୟାଗ କଲେ ସେ ପତିତ ହୁଏ।
Verse 17
अग्निकार्यं ततः कुर्यात् सायं प्रातः प्रसन्नधीः / स्नात्वा संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा
ତାପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଧୀରେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଓ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ନାନ କରି ଦେବ, ଋଷି ଏବଂ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତର୍ପିତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 18
देवताभ्यर्चनं कुर्यात् पुष्पैः पत्रेण वाम्बुभिः / अभिवादनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्मतः
ପୁଷ୍ପ, ପତ୍ର କିମ୍ବା କେବଳ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ। ଧର୍ମାନୁସାରେ ସଦା—ବିଶେଷକରି ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ପ୍ରତି—ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଅଭିବାଦନଶୀଳ ରହିବା ଉଚିତ।
Verse 19
असावहं भो नामेति सम्यक् प्रणतिपूर्वकम् / आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तन्द्रादिपरिवर्जितः
ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରି ‘ଅସାଵହଂ ଭୋ—(ଅମୁକ) ନାମ’ ଏହି ବାକ୍ୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଆୟୁ ଓ ଆରୋଗ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ତନ୍ଦ୍ରା ଆଦି ବାଧାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ସଚେତନ ରହିବା ଉଚିତ।
Verse 20
आयुष्णान् भव सौम्येति वाच्यो विप्रो ऽभिवादने / अकारश्चास्य नाम्नो ऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः
ଅଭିବାଦନ ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ‘ଆୟୁଷ୍ମାନ୍ ଭବ, ସୌମ୍ୟ’ ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଶେଷରେ ‘ଅ’ କାର ଯୋଗ କରି, ପୂର୍ବ ଅକ୍ଷରକୁ ପ୍ଲୁତ (ଦୀର୍ଘ ଟାଣ) ସ୍ୱରରେ କହିବା ଉଚିତ।
Verse 21
न कुर्याद् यो ऽभिवादस्य द्विजः प्रत्यभिवादनम् / नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः
ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଅଭିବାଦିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟଭିବାଦନ କରେ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଅଭିବାଦନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ବିଷୟରେ ସେ ଶୂଦ୍ର ସମାନ ମନ୍ତବ୍ୟ।
Verse 22
व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः / सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः
ଗୁରୁଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଇ ଅଭିବାଦନାର୍ଥେ ହାତ ଦୁଇଟିକୁ ବ୍ୟତ୍ୟସ୍ତ (କ୍ରସ୍) କରି ଉପସଂଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ବାମ ହାତରେ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱ, ଡାହାଣ ହାତରେ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 23
लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव वा / आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्
ଲୌକିକ ଜ୍ଞାନ ହେଉ କି ବୈଦିକ ଜ୍ଞାନ, କିମ୍ବା ଅଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବୋଧ—ଯାହାଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, ସେହିଜନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 24
नोदकं धारयेद् भैक्षं पुष्पाणि समिधस्तथा / एवंविधानि चान्यानि न दैवाद्येषु कर्मसु
ଦେବପୂଜାଦିରେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା କର୍ମମାନଙ୍କରେ ଜଳ, ଭିକ୍ଷାନ୍ନ, ପୁଷ୍ପ, ସମିଧା ଇତ୍ୟାଦିକୁ ହାତରେ/ସ୍ୱାଧୀନରେ ଧରି ଧାରଣ କରି ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏପରି ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି କର୍ମରେ ବ୍ୟବହାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 25
ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुमनामयम् / वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव तु
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ‘କୁଶଳ’ ପଚାରିବା ଉଚିତ; କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ‘ଅନାମୟ’ (କଷ୍ଟରହିତ) ପଚାରିବା ଉଚିତ; ବୈଶ୍ୟଙ୍କୁ ମିଳି ‘କ୍ଷେମ’ (ସୁରକ୍ଷା-ସମୃଦ୍ଧି) ପଚାରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ କେବଳ ‘ଆରୋଗ୍ୟ’ ମାତ୍ର ପଚାରିବା ଉଚିତ।
Verse 26
उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः / मातुलः श्वशुरस्त्राता मातामहपितामहौ / वर्णज्येष्ठः पितृव्यश्च पुंसो ऽत्र गुरवः स्मृताः
ଏହି ବିଷୟରେ ଉପାଧ୍ୟାୟ, ପିତା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ଓ ରାଜା—ଏମାନେ ଗୁରୁ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ଏହିପରି ମାତୁଳ, ଶ୍ୱଶୁର, ରକ୍ଷକ, ମାତାମହ-ପିତାମହ, ବର୍ଣ୍ଣରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ପିତୃବ୍ୟ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କ ଗୁରୁ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 27
माता मातामही गुर्वो पितुर्मातुश्च सोदराः / श्वश्रूः पितामहीज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियः
ମାତା ଓ ମାତାମହୀ (ନାନୀ) ଗୁରୁସମ ପୂଜ୍ୟ; ଏହିପରି ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କ ସହୋଦରୀମାନେ ମଧ୍ୟ। ତଦୁପରି ଶ୍ୱଶ୍ରୂ, ପିତାମହୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ଏବଂ ଧାତ୍ରୀ (ପାଳନକାରିଣୀ ଧାୟ)—ଏହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 28
इत्युक्तो गुरुवर्गो ऽयं मातृतः पितृतो द्विजाः / अनुवर्तनमेतेषां मनोवाक्कायकर्मभिः
ହେ ଦ୍ୱିଜ! ମାତୃପକ୍ଷ ଓ ପିତୃପକ୍ଷର ଏହି ସମସ୍ତ ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁବର୍ଗ ଘୋଷିତ; ମନ, ବାକ୍ୟ ଓ କାୟକର୍ମରେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁବର୍ତ୍ତନ କରି ସେବା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 29
गुरुं दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृताञ्जलिः / नैतैरुपविशेत् सार्धं विवदेन्नात्मकारणात्
ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଉଠି ଦାଁଡାଇ, କୃତାଞ୍ଜଳିରେ ଅଭିବାଦନ କରିବା ଉଚିତ; ଏମିତି ପୂଜ୍ୟ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସହ ସମାନଭାବେ ବସିବା ନୁହେଁ, ନିଜ ଅହଂକାର ପାଇଁ ବିବାଦ କରିବା ନୁହେଁ।
Verse 30
जीवितार्थमपि द्वेषाद् गुरुभिर्नैव भाषणम् / उदितो ऽपि गुणैरन्यैर्गुरुद्वेषी पतत्यधः
ଜୀବନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଦ୍ୱେଷବଶେ ଗୁରୁମାନେ ଏମିତି ଲୋକ ସହ କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ; ଏବଂ ସେ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୁରୁଦ୍ୱେଷୀ ଅଧୋଗତିକୁ ପତିତ ହୁଏ।
Verse 31
गुरूणामपि सर्वेषां पूज्याः पञ्च विशेषतः / तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता
ସମସ୍ତ ଗୁରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷତଃ ପାଞ୍ଚଜଣ ପୂଜ୍ୟ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ତିନିଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାତା ସର୍ବାଧିକ ପୂଜିତା।
Verse 32
यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते / ज्येष्ठो भ्राता च भर्ता च पञ्चैते गुरवः स्मृताः
ଯେ ପାଳନ-ପୋଷଣ କରେ, ଯେ ଜନ୍ମ ଦିଏ, ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ୟାର ଉପଦେଶ ମିଳେ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ଓ ଭର୍ତ୍ତା—ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣ ‘ଗୁରୁ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 33
आत्मनः सर्वयत्नेन प्राणत्यागेन वा पुनः / पूजनीया विशेषेण पञ्चैते भूतिमिच्छता
ଯେ ମଙ୍ଗଳ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିକାଶ ଚାହେ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ—ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରି ମଧ୍ୟ—ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ।
Verse 34
यावत् पिता च माता च द्वावेतौ निर्विकारिणौ / तावत् सर्वं परित्यज्य पुत्रः स्यात् तत्परायणः
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତା ଓ ମାତା—ଏହି ଦୁଇଜଣ—ଅକ୍ଷତ ଓ ସକ୍ଷମ ରହନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁତ୍ର ସବୁକିଛି ପରିତ୍ୟାଗ କରି ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରାୟଣ ହେବା ଉଚିତ।
Verse 35
पिता माता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्रगुणैर्यदि / स पुत्रः सकलं धर्ममाप्नुयात् तेन कर्मणा
ପୁତ୍ରର ସଦ୍ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଯଦି ପିତା ଓ ମାତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ସେହି ଆଚରଣରେ ହିଁ ପୁତ୍ର ସମଗ୍ର ଧର୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 36
नास्ति मातृसमं दैवं नास्ति पितृसमो गुरुः / तयोः प्रत्युपकारो ऽपि न कथञ्चन विद्यते
ମାତା ସମାନ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ, ପିତା ସମାନ କୌଣସି ଗୁରୁ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ଉପକାରର ପ୍ରତିଉପକାର କରିବା ମଧ୍ୟ କେବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 37
तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यात् कर्मणा मनसा गिरा / न ताभ्यामननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत्
କର୍ମ, ମନ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ସଦା ପିତାମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଲାଗେ ଏମିତି କାମ କରିବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ବିନା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଧର୍ମକର୍ମ କିମ୍ବା ବ୍ରତ-ନିୟମ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 38
वर्जयित्वा मुक्तिफलं नित्यं नैमित्तिकं तथा / धर्मसारः समुद्दिष्टः प्रेत्यानन्तफलप्रदः
ମୋକ୍ଷଫଳକୁ ପାଶେ ରଖି, ନିତ୍ୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ଧର୍ମର ସାର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହା ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଉଛି।
Verse 39
सम्यगाराध्य वक्तारं विसृष्टस्तदनुज्ञया / शिष्यो विद्याफलं भुङ्क्ते प्रेत्य चापद्यते दिवि
ଶାସ୍ତ୍ରବକ୍ତା ଗୁରୁଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଆରାଧନା କରି, ତାଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞାରେ ବିଦାୟ ନେଇଥିବା ଶିଷ୍ୟ ସେହି ବିଦ୍ୟାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 40
यो भ्रातरं पितृसमं ज्येष्ठं मूर्खो ऽवमन्यते / तेन दोषेण स प्रेत्य निरयं घोरमृच्छति
ଯେ ମୂର୍ଖ ପିତୃସମ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାଙ୍କୁ ଅବମାନନା କରେ, ସେହି ଦୋଷରେ ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଘୋର ନରକକୁ ଯାଏ।
Verse 41
पुंसा वर्त्मनिविष्टेन पूज्यो भर्ता तु सर्वदा / याति दातरि लोके ऽस्मिन् उपकाराद्धि गौरवम्
ସଦାଚାର ପଥରେ ନିବିଷ୍ଟ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଗୃହର ରକ୍ଷକ ଓ ପୋଷକ ଭର୍ତ୍ତା (ପତି) ସଦା ପୂଜ୍ୟ। ଏହି ଲୋକରେ ଦାତା ଉପକାର ଦ୍ୱାରା ଗୌରବ ପାଏ—ସହାୟତାରୁ ହିଁ ସମ୍ମାନ ଜନ୍ମେ।
Verse 42
येनरा भर्तृपिण्डार्थं स्वान् प्राणान् संत्यजन्ति हि / तेषामथाक्षयांल्लोकान् प्रोवाच भगवान् मनुः
ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡଦାନର ନିମିତ୍ତେ ଯେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଭଗବାନ୍ ମନୁ କହିଛନ୍ତି—ସେମାନେ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 43
मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून् / असावहमिति ब्रूयुः प्रत्युत्थाय यवीयसः
କନିଷ୍ଠମାନେ ଉଠି ମାତୁଳ, ପିତୃବ୍ୟ, ଶ୍ୱଶୁର, ଋତ୍ୱିଜ ଓ ଗୁରୁମାନଙ୍କୁ ଆଦରେ ସମ୍ବୋଧନ କରି “ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଛି” ବୋଲି କହିବେ।
Verse 44
अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् / भोभवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित्
ଦୀକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି କନିଷ୍ଠ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନାମେ ଡାକିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଧର୍ମବିଦ୍ ତାଙ୍କୁ “ଭୋ”, “ଭବତ୍” ଆଦି ସମ୍ମାନବଚନରେ ଆଦରେ କହିବେ।
Verse 45
अभिवाद्याश्च पूज्यश्च शिरसा वन्द्य एव च / ब्राह्मणः क्षत्रियाद्यैश्च श्रीकामैः सादरं सदा
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ—ବିଶେଷକରି ଶ୍ରୀ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଇଚ୍ଛୁକମାନେ—ସଦା ଆଦରେ ଅଭିବାଦନ, ପୂଜା ଓ ଶିରୋନମନ କରିବେ।
Verse 46
नाभिवाद्यास्तु विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथञ्चन / ज्ञानकर्मगुणोपेता यद्यप्येते बहुश्रुताः
କ୍ଷତ୍ରିୟ ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ କେବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ଅଭିବାଦନ କରିବେ ନାହିଁ—ସେମାନେ ଜ୍ଞାନ, ସତ୍କର୍ମ ଓ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ବହୁଶ୍ରୁତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।
Verse 47
ब्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्ति कुर्यादिति स्थितिः / सवर्णेषु सवर्णानां कार्यमेवाभिवादनम्
ନିୟମ ଏହି—ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକଙ୍କୁ ‘ସ୍ୱସ୍ତି’ ଆଶୀର୍ବାଦ କରିବେ; ଏବଂ ସମବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ଅଭିବାଦନ କରିବା ହିଁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
Verse 48
गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः / पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः
ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଗୁରୁ; ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୁରୁ। ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପତି ଏକମାତ୍ର ଗୁରୁ; ସର୍ବତ୍ର ଆସିଥିବା ଅତିଥି ମଧ୍ୟ ଗୁରୁସମ।
Verse 49
विद्या कर्म वयो बन्धुर्वित्तं भवति पञ्चमम् / मान्यस्थानानि पञ्चाहुः पूर्वं पूर्वं गुरूत्तरात्
ବିଦ୍ୟା, କର୍ମ (ସଦାଚାର), ବୟସ, ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଓ ଧନ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମାନର ଆଧାର। ଏହି ପାଞ୍ଚରେ ପୂର୍ବତନଟି ପରବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ପ୍ରାଧାନ୍ୟଯୋଗ୍ୟ।
Verse 50
पञ्चानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि बलवन्ति च / यत्र स्युः सो ऽत्र मानार्हः शूद्रो ऽपि दशमीं गतः
ତିନି ଉଚ୍ଚ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗୁଣର ଅଧିକାଂଶ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଥାଏ, ସେଠାରେ ସେ ମାନାର୍ହ। ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ—ଯଦି ଦଶମ ଅବସ୍ଥା (ଉତ୍କର୍ଷ) ପ୍ରାପ୍ତ କରେ—ସମ୍ମାନ୍ୟ।
Verse 51
पन्था देयो ब्राह्मणाय स्त्रियै राज्ञे ह्यचक्षुषे / वृद्धाय भारबुग्नाय रोगिणे दुर्बलाय च
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସ୍ତ୍ରୀ, ରାଜା ଓ ଅନ୍ଧଙ୍କୁ ପଥ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ବୃଦ୍ଧ, ଭାରେ ନୁଆଁ ହୋଇଥିବା, ରୋଗୀ ଓ ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ।
Verse 52
भिक्षामाहृत्य शिष्टानां गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम् / निवेद्य गुरवे ऽश्नीयाद् वाग्यतस्तदनुज्ञया
ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଘରୁ ପ୍ରତିଦିନ ସଂୟମରେ ଭିକ୍ଷା ଆଣି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ; ବାକ୍ସଂୟମୀ ହୋଇ ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 53
भवत्पूर्वं चरेद् भैक्ष्यमुपनीतो द्विजोत्तमः / भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम्
ଉପନୀତ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂର୍ବାହ୍ନରେ ଭିକ୍ଷା କରୁ; କ୍ଷତ୍ରିୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ; ଓ ବୈଶ୍ୟ ଅପରାହ୍ନରେ, ହେ ରାଜନ।
Verse 54
मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम् / भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं न विमानयेत्
ସେ ପ୍ରଥମେ ମାତାଙ୍କଠାରୁ, କିମ୍ବା ନିଜ ଭଉଣୀଠାରୁ, କିମ୍ବା ମାତୃଭଗିନୀଠାରୁ ଭିକ୍ଷା ମାଗୁ—ଯଦି ସେ ତାକୁ ଅବମାନ ନ କରନ୍ତି।
Verse 55
सजातीयगृहेष्वेव सार्ववर्णिकमेव वा / भैक्ष्यस्य चरणं प्रोक्तं पतितादिषु वर्जितम्
ଭିକ୍ଷାଚରଣ ସ୍ୱଜାତୀୟ ଗୃହରେ ମାତ୍ର କିମ୍ବା ସର୍ବବର୍ଣ୍ଣୀୟ ଭାବେ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ପତିତ ଆଦି ନିନ୍ଦିତଙ୍କ ଘରେ ଏହା ବର୍ଜିତ।
Verse 56
वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु / ब्रह्मचर्याहरेद् भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम्
ସଂଯମୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ପ୍ରତିଦିନ ଯେଉଁ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ହୀନ ନୁହନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱକର୍ମରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ସେମାନଙ୍କ ଘରୁ ଭିକ୍ଷା ଆଣୁ।
Verse 57
गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु / अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत्
ଗୁରୁଙ୍କ ଗୃହରେ ଓ ନିଜ ଜ୍ଞାତି-କୁଳବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ଘରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଭିକ୍ଷା ନ ମିଳିଲେ ଅନ୍ୟ ଘରକୁ ଯାଇ, ପୂର୍ବରୁ ଯାଇଥିବା ଘରଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ ବର୍ଜନ କରୁ।
Verse 58
सर्वं वा विचरेद् ग्रामं पूर्वोक्तानामसंभवे / नियम्य प्रयतो वाचं दिशस्त्वनवलोकयन्
ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଉପାୟ ନ ମିଳିଲେ, ସଂଯମୀ ହୋଇ ସମଗ୍ର ଗ୍ରାମ ଭ୍ରମଣ କରୁ। ବାଣୀକୁ ନିୟମି, ଦିଗଦିଗନ୍ତକୁ ନ ଚାହୁ।
Verse 59
समाहृत्य तु तद् भैक्षं यावदर्थममायया / भुञ्जीत प्रयतो नित्यं वाग्यतो ऽनन्यमानसः
ସେଇ ଭିକ୍ଷାନ୍ନକୁ କପଟ ବିନା, ଯେତେ ଆବଶ୍ୟକ ସେତେମାତ୍ର ସଂଗ୍ରହ କରି। ନିତ୍ୟ ପବିତ୍ରଭାବେ ଭୋଜନ କରୁ—ବାକ୍ସଂଯମୀ, ମନ ପରମେଶ୍ୱରେ ଏକାଗ୍ର।
Verse 60
भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद् व्रती / भैक्ष्येण व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता
ବ୍ରତୀ ନିତ୍ୟ ଭିକ୍ଷାଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲାଉ; ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅନ୍ନ ଭୋଜନକାରୀ ହେଉ ନାହିଁ। ବ୍ରତିନୋ ଭିକ୍ଷାବୃତ୍ତି ଉପବାସସମା ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 61
पूजयेदशनं नित्यमद्याच्चैतदकुत्सयन् / दृष्ट्वा हृष्येत् प्रसीदेच्च प्रतिनन्देच्च सर्वशः
ଅନ୍ନକୁ ନିତ୍ୟ ପୂଜ୍ୟଭାବେ ସମ୍ମାନ କରି, ତାହାକୁ ନିନ୍ଦା ନ କରି ଭୋଜନ କରୁ। ଦେଖି ହର୍ଷିତ ହେଉ, ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉ, ସର୍ବପ୍ରକାରେ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାଉ।
Verse 62
अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यं चातिभोजनम् / अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात् तत्परिवर्जयेत्
ଅତିଭୋଜନ ଅସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକର, ଆୟୁ କମାଏ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗହିତକୁ ବାଧା ଦିଏ। ଏହା ଅପୁଣ୍ୟ ଓ ଲୋକନିନ୍ଦିତ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 63
प्राङ्मुखो ऽन्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा / नाद्यादुदङ्मुखो नित्यं विधिरेष सनातनः
ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟାଭିମୁଖ ହୋଇ। ଉତ୍ତରମୁଖ ହୋଇ ନିତ୍ୟ କେବେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଏହା ସନାତନ ବିଧି।
Verse 64
प्रक्षाल्य पाणिपादौ च भुञ्जानो द्विरुपस्पृशेत् / शुचौ देशे समासीनो भुक्त्वा च द्विरुपस्पृशेत्
ହାତପା ଧୋଇ ଭୋଜନ କରୁଥିବାବେଳେ ଦୁଇଥର ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ। ଶୁଚି ସ୍ଥାନରେ ବସି ଭୋଜନ କରି, ପରେ ପୁଣି ଦୁଇଥର ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
It operationalizes karma-yoga as disciplined daily conduct: upanayana-based brahmacarya, constant upavīta observance, sandhyā rites, agni and offerings, humility through abhivādana, service to gurus/elders, regulated alms-living, and restraint in eating—actions performed as dharma with inner collectedness.
Upavīta (over the left shoulder) is prescribed for regular duties; nivīta (resting at the neck) is a named mode; prācīnāvīta (over the right shoulder) is specifically assigned for pitṛ-karmas, showing how bodily arrangement encodes ritual intention.
It expands ‘guru’ beyond the teacher to include father, mother (highest honor), elder brother, king, and a wide kinship network; it then crystallizes five especially revered gurus—nurturer, birth-giver (mother), giver of sacred knowledge, elder brother, and husband—linking social ethics to dharmic fruit.
It states that the ‘essence of dharma’ is nitya and naimittika karma and that these yield endless post-mortem results, presented as a pragmatic dharmic foundation even when the fruit of liberation is conceptually set aside—positioning disciplined action as the bedrock for higher realization.