Adhyaya 8
Īśvara-gītā: The Supreme Lord as Brahman, the Source of Creation, and the Inner Self
ପୂର୍ବ (ସପ୍ତମ) ଅଧ୍ୟାୟର ଉପସଂହାରରେ ଈଶ୍ୱର ସଂସାର-ତରଣ ପାଇଁ ଅଧିକ ଗୁହ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେ ନିଜକୁ ଅଦ୍ୱୈତ ବ୍ରହ୍ମ—ଶାନ୍ତ, ନିତ୍ୟ, ନିର୍ମଳ—ବୋଲି କହି ମାୟାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରକାଶ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି: ମହାବ୍ରହ୍ମର ‘ଯୋନି’ରେ ବୀଜ ନ୍ୟାସ କଲେ ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ, ମହତ୍, ଭୂତାଦି, ତନ୍ମାତ୍ରା, ମହାଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଶେଷରେ ତେଜୋମୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୁଏ। ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋହରେ ଜୀବମାନେ ପିତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନନ୍ତି ନାହିଁ। ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅକ୍ଷର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ଆତ୍ମହିଂସା ତ୍ୟାଗ କରି ପରମ ପଦ ପାଏ। ଏଠାରେ ସାତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ମହାଦେବଙ୍କ ‘ଷଡ୍ବିଧ’ ପ୍ରଣାଳୀ କହି ବନ୍ଧନକୁ ପ୍ରଧାନର ଭୁଲ୍ ବିନିଯୋଗ ବୋଲି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇଛି। ପ୍ରକୃତିର ସୁପ୍ତ ଶକ୍ତିର ପରେ ଏକ ପରମ ମହେଶ୍ୱର, ଛଅ ଗୁଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ବାଣୀରେ ଏକ ଓ ଅନେକ, ହୃଦୟ-ଗୁହାରେ ସାକ୍ଷାତ୍କାରଯୋଗ୍ୟ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଧାରା ଯୋଗ/ଜ୍ଞାନ ସାଧନାକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) सप्तमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अन्यद् गुह्यतमं ज्ञानं वक्ष्ये ब्राह्मणपुङ्गवाः / येनासौ तरते जन्तुर्घोरं संसारसागरम्
ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ଉତ୍ତରବିଭାଗରେ (ଈଶ୍ୱରଗୀତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ) ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁଙ୍ଗବମାନେ! ଏବେ ମୁଁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ପରମ-ଗୁହ୍ୟ ଜ୍ଞାନ କହିବି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଏହି ଘୋର ସଂସାରସାଗରକୁ ତରିଯାଏ।
Verse 2
अहं ब्रह्ममयः शान्तः शाश्वतो निर्मलो ऽव्ययः / एकाकी भगवानुक्तः केवलः परमेश्वरः
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମମୟ—ଶାନ୍ତ, ଶାଶ୍ୱତ, ନିର୍ମଳ ଓ ଅବ୍ୟୟ। ମୁଁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ; ମୋତେ ‘ଭଗବାନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ମୁଁ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ପରମେଶ୍ୱର।
Verse 3
मम योनिर्महद् ब्रह्म तत्र गर्भं दधाम्यहम् / मूलं मायाभिधानं तु ततो जातमिदं जगत्
ମୋର ଯୋନି ମହଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ; ସେଠାରେ ମୁଁ ବୀଜ ସ୍ଥାପନ କରେ। ସେଇ ମୂଳକୁ ‘ମାୟା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେଠାରୁ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଜନ୍ମ ନେଇଛି।
Verse 4
प्रधानं पुरुषो ह्यत्मा महान् भूतादिरेव च / तन्मात्राणि महाभूतानीन्द्रियाणि च जज्ञिरे
ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ, ଆତ୍ମା, ମହାନ୍ ଓ ଭୂତାଦି ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ତାହାରୁ ତନ୍ମାତ୍ରା, ମହାଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜନ୍ମିଲା।
Verse 5
ततो ऽण्डमभवद्धैमं सूर्यकोटिसमप्रभम् / तस्मिन् जज्ञे महाब्रह्मा मच्छक्त्या चोपबृंहितः
ତାପରେ କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଅଣ୍ଡ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ତାହାରେ ମହାବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମିଲେ, ମୋ ଶକ୍ତିରେ ପୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
Verse 6
ये चान्ये बहवो जीवा मन्मयाः सर्व एव ते / न मां पश्यन्ति पितरं मायया मम मोहिताः
ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ—ସମସ୍ତେ—ମୋରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; କିନ୍ତୁ ମୋ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ସେମାନେ ମୋତେ, ପିତାକୁ, ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 7
याश्च योनिषु सर्वासु संभवन्ति हि मूर्तयः / तासां माया परा योनिर्मामेव पितरं विदुः
ସମସ୍ତ ଯୋନି ଓ ଜନ୍ମସ୍ରୋତରେ ଯେଯେ ଦେହଧାରୀ ମୂର୍ତ୍ତି ଜନ୍ମେ—ସେମାନଙ୍କର ପରା ଯୋନି ମୋର ମାୟା; ଏବଂ ସେମାନେ ମୋତେ ହିଁ ପିତା ଜାଣନ୍ତି।
Verse 8
यो मामेवं विजानाति बीजिनं पितरं प्रभुम् / स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति
ଯେ ମୋତେ ଏଭଳି ବୀଜଧାରୀ ମୂଳ, ପିତା ଓ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ଜାଣେ—ସେ ଧୀର ଜନ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ମୋହକୁ ପାଉନାହିଁ।
Verse 9
ईशानः सर्वविद्यानां भूतानां परमेश्वरः / ओङ्कारमूर्तिर्भगवानहं ब्रह्मा प्रजापतिः
ମୁଁ ହିଁ ଈଶାନ—ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ଅଧିପତି ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ପରମେଶ୍ୱର। ଓଁକାରମୂର୍ତ୍ତି ଭଗବାନ ମୁଁ ହିଁ; ମୁଁ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରଜାପତି।
Verse 10
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् / विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति
ଯେ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ସମଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ—ନଶ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଅବିନଶ୍ୱରକୁ—ଦେଖେ, ସେଇ ସତ୍ୟରେ ଦେଖେ।
Verse 11
समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् / न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति पराङ्गतिम्
ଯେ ସର୍ବତ୍ର ସମଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖେ, ସେ ନିଜେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ହିଂସା କରେନାହିଁ; ସେହି ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନରୁ ସେ ପରମ ପରାଗତି ପାଏ।
Verse 12
विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं च महेश्वरम् / प्रधानविनियोगज्ञः परं ब्रह्माधिगच्छति
ସପ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି ଏବଂ ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ଯୁକ୍ତ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରି, ପ୍ରଧାନ (ପ୍ରକୃତି)ର ବିନିଯୋଗ ଜାଣୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 13
सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः / अनन्तशक्तिश्च विभोर्विदित्वा षडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य
ବିଭୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ସର୍ବଜ୍ଞତା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି, ଅନାଦି ବୋଧ, ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ, ନିତ୍ୟ ଅଲୁପ୍ତ ଶକ୍ତି ଓ ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତି—ଏହି ଛଅକୁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଙ୍ଗ (ଲକ୍ଷଣ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 14
तन्मात्राणि मन आत्मा च तानि सूक्ष्माण्याहुः सप्त तत्त्वात्मकानि / या सा हेतुः प्रकृतिः सा प्रधानं बन्धः प्रोक्तो विनियोगो ऽपि तेन
ତନ୍ମାତ୍ରା, ମନ ଓ ଆତ୍ମା—ଏସବୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ସ୍ୱରୂପତଃ ସାତ ତତ୍ତ୍ୱ। ଯେ କାରଣରୂପ ପ୍ରକୃତି, ସେହି ‘ପ୍ରଧାନ’ ନାମେ ପରିଚିତ; ତାହାଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଅଯଥା ବିନିଯୋଗ ହିଁ ବନ୍ଧନ ବୋଲି କଥିତ।
Verse 15
या सा शक्तिः प्रकृतौ लीनरूपा वेदेषूक्ता कारणं ब्रह्मयोनिः / तस्या एकः परमेष्ठी परस्ता- न्महेश्वरः पुरुषः सत्यरूपः
ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନରୂପେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଯେ ଶକ୍ତି, ବେଦରେ ସେହି କାରଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମୟୋନି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସେଇ ଶକ୍ତିର ପରେ ଏକମାତ୍ର ପରମେଷ୍ଠୀ—ମହେଶ୍ୱର—ପରାତ୍ପର ପୁରୁଷ, ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ସତ୍ୟ।
Verse 16
ब्रह्मा योगी परमात्मा महीयान् व्योमव्यापी वेदवेद्यः पुराणः / एको रुद्रो मृत्युरव्यक्तमेकं बीजं विश्वं देव एकः स एव
ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା, ସେଇ ପରମ ଯୋଗୀ, ସେଇ ପରମାତ୍ମା—ମହାନ, ଆକାଶ ପରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ବେଦଦ୍ୱାରା ବେଦ୍ୟ, ପୁରାତନ। ସେଇ ଏକ ରୁଦ୍ର; ସେଇ ମୃତ୍ୟୁ; ସେଇ ଏକ ଅବ୍ୟକ୍ତ; ସେଇ ବୀଜ ଓ ସେଇ ବିଶ୍ୱ। ସେଇ ଏକ ଦେବ—ସେଇ ସବୁ।
Verse 17
तमेवैकं प्राहुरन्ये ऽप्यनेकं त्वेकात्मानं केचिदन्यत्तथाहुः / अणोरणीयान् महतो ऽसौ महीयान् महादेवः प्रोच्यते वेदविद्भिः
କେହି ତାଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ବୋଲି କହନ୍ତି, ଆଉ କେହି ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ରୂପ ବୋଲି କହନ୍ତି। କେହି ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଏକ ଆତ୍ମା କହନ୍ତି, ଆଉ କେହି ତାଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। ଅଣୁଠାରୁ ଅଣୁ ଓ ମହତ୍ଠାରୁ ମହାନ—ବେଦବିଦ୍ମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ମହାଦେବ’ ବୋଲି ପ୍ରୋଚନ୍ତି।
Verse 18
एवं हि यो वेद गुहाशयं परं प्रभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम् / हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं स बुद्धिमान् बुद्धिमतीत्य तिष्ठति
ଏହିପରି ଯେ କେହି ହୃଦୟର ଗୁହାରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମ ପ୍ରଭୁ—ପୁରାତନ, ବିଶ୍ୱରୂପ ପୁରୁଷ—ଙ୍କୁ ସତ୍ୟରେ ଜାଣେ, ଯିଏ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କର ପରମ ଗତି; ସେ ନିଶ୍ଚୟ ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୁଏ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଧ ପାଇ ତାହାରେ ନିଷ୍ଠିତ ରହେ।
Frequently Asked Questions
It presents manifestation through Māyā: from Pradhāna and Puruṣa arise Mahat and bhūtādi, then tanmātras, mahābhūtas, and indriyas, followed by the golden cosmic Egg within which Brahmā is born—an emanation schema used to orient the seeker toward liberation rather than mere cosmography.
The Lord is declared the imperishable Brahman equally abiding in all beings; delusion arises from Māyā, but the wise who recognize the Supreme as the indwelling Self and the seed-bearing Father do not fall into error and attain transcendence.
The chapter enumerates six essential qualities: omniscience, perfect contentment, beginningless knowledge, absolute independence, unfailing power, and infinite potency—presented as defining attributes for understanding Maheśvara as the Supreme.
Bondage is framed as a distorted engagement of primordial Nature (Pradhāna/Prakṛti), whereby consciousness becomes entangled with its evolutes (mind, senses, elements); correct knowledge and yogic discernment reverse this misapplication and lead to realization of the Supreme Brahman.