Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) द्वितीयो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अव्यक्तादभवत् कालः प्रधानं पुरुषः परः / तेभ्यः सर्वमिदं जातं तस्माद् ब्रह्ममयं जगत्

ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ଉପରିବିଭାଗରେ (ଇଶ୍ୱରଗୀତାସୁ) ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ। ଇଶ୍ୱର କହିଲେ—ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ କାଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ପ୍ରଧାନ ଓ ପରମ ପୁରୁଷ (ଅଛନ୍ତି)। ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜନ୍ମିଲା; ତେଣୁ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମମୟ।

Verse 2

सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् / सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

ସେ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବତ୍ର ହସ୍ତପାଦଯୁକ୍ତ; ସର୍ବତ୍ର ତାହାର ଚକ୍ଷୁ, ଶିର ଓ ମୁଖ ଅଛି। ଲୋକରେ ସର୍ବତ୍ର ସେ ଶ୍ରବଣଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆବୃତ କରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 3

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् / सर्वाधारं सदानन्दमव्यक्तं द्वैतवर्जितम्

ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଣର ଆଭାସ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ବିବର୍ଜିତ। ସେ ସର୍ବାଧାର, ସଦାନନ୍ଦମୟ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଦ୍ୱୈତବର୍ଜିତ।

Verse 4

सर्वोपमानरहितं प्रमाणातीतगोचरम् / निर्विकल्पं निराभासं सर्वावासं परामृतम्

ସେ ପରମ ସତ୍ତା ସମସ୍ତ ଉପମାରହିତ, ପ୍ରମାଣଗୋଚରାତୀତ। ସେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ନିରାଭାସ—ସୀମିତ ଆଭାସରହିତ—ସର୍ବାବାସ, ପରମାମୃତ।

Verse 5

अभिन्नं भिन्नसंस्थानं शाश्वतं ध्रु वमव्ययम् / निर्गुणं परमं व्योम तज्ज्ञानं सूरयो विदुः

ସୂରୟୋ ଜାଣନ୍ତି—ସେଇ ପରମ ବ୍ୟୋମ (ବ୍ରହ୍ମ) ହିଁ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ: ଅଭିନ୍ନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ସଂସ୍ଥାନରେ ଭାସମାନ, ଶାଶ୍ୱତ, ଧ୍ରୁବ, ଅବ୍ୟୟ ଓ ନିର୍ଗୁଣ।

Verse 6

स आत्मा सर्वभूतानां स बाह्याभ्यन्तरः परः / सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः

ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଆତ୍ମା; ସେ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତରେ ବ୍ୟାପି, ପରାତ୍ପର। ସେଇ ସର୍ବତ୍ରଗ, ଶାନ୍ତ, ଜ୍ଞାନାତ୍ମା ପରମେଶ୍ୱର ମୁଁ ହେଉଛି।

Verse 7

मया ततमिदं विश्वं जगदव्यक्तमूर्तिना / मत्स्थानि सर्वभूतानि यस्तं वेद स वेदवित्

ମୋର ଅବ୍ୟକ୍ତ ମୂର୍ତ୍ତିଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ବ୍ୟାପ୍ତ। ସମସ୍ତ ଭୂତ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କରି ଅଛନ୍ତି; ଯେ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସତ୍ୟରୂପେ ଜାଣେ ସେଇ ବେଦବିତ୍।

Verse 8

प्रधानं पुरुषं चैव तत्त्वद्वयमुदाहृतम् / तयोरनादिरुद्दिष्टः कालः संयोजकः परः

ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ—ଏହି ଦୁଇ ତତ୍ତ୍ୱ ଘୋଷିତ। ଏହି ଉଭୟଙ୍କୁ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ପର, ଅନାଦି କାଳ ବୋଲି ଉପଦେଶ ହୋଇଛି।

Verse 9

त्रयमेतदनाद्यन्तमव्यक्ते समवस्थितम् / तदात्मकं तदन्यत् स्यात् तद्रूपं मामकं विदुः

ଏହି ତ୍ରୟ ଆଦି-ଅନ୍ତ ରହିତ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ସ୍ଥିତ। ଏହା ତାହାର ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟ, ତଥାପି ଭିନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାର ରୂପ ମୋର ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 10

महदाद्यं विशेषान्तं संप्रसूते ऽखिलं जगत् / या सा प्रकृतिरुद्दिष्टा मोहिनी सर्वदेहिनाम्

ମହତ୍ ଠାରୁ ବିଶେଷାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଅଖିଳ ଜଗତ୍‌କୁ ପ୍ରସବ କରେ। ଉପଦିଷ୍ଟ ସେଇ ପ୍ରକୃତି ସମସ୍ତ ଦେହୀଙ୍କୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ଶକ୍ତି।

Verse 11

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्तेयः प्राकृतान् गुणान् / अहङ्कारविमुक्तत्वात् प्रोच्यते पञ्चविंशकः

ପୁରୁଷ ପ୍ରକୃତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ପ୍ରାକୃତ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ କରେ; କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ ଥିବାରୁ ସେ ପଞ୍ଚବିଂଶ ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 12

आद्यो विकारः प्रकृतेर्महानात्मेति कथ्यते / विज्ञानशक्तिर्विज्ञाता ह्यहङ्कारस्तदुत्थितः

ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରଥମ ବିକାର ‘ମହାନ୍’ (ମହାନାତ୍ମା) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେହି ହେଉଛି ବିବେକଶକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାତା-ତତ୍ତ୍ୱ; ତାହାରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 13

एक एव महानात्मा सो ऽहङ्कारो ऽभिधीयते / स जीवः सो ऽन्तरात्मेति गीयते तत्त्वचिन्तकैः

ସେଇ ଏକ ମହାନାତ୍ମାକୁ ‘ଅହଂକାର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଇ ‘ଜୀବ’, ସେଇ ‘ଅନ୍ତରାତ୍ମା’ ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱଚିନ୍ତକମାନେ ଗାନ କରନ୍ତି।

Verse 14

तेन वेदयते सर्वं सुखं दुःखं च जन्मसु / स विज्ञानात्मकस्तस्य मनः स्यादुपकारकम्

ତାହା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ସହିତ ସବୁକିଛି ଜଣାଯାଏ। ସେ ବିଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ; ତେଣୁ ମନ ତାହାର ଉପକାରକ ସାଧନ ହୋଇପାରେ।

Verse 15

तेनाविवेकतस्तस्मात् संसारः पुरुषस्य तु / स चाविवेकः प्रकृतौ सङ्गात् कालेन सो ऽभवत्

ଏହିପରି ସେଇ ଅବିବେକରୁ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ସଂସାର ହୁଏ। ଏବଂ ସେଇ ଅବିବେକ କାଳକ୍ରମେ ପ୍ରକୃତି ସହ ସଙ୍ଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 16

कालः सृजति भूतानि कालः संहरति प्रजाः / सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद् वशे

କାଳ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, କାଳ ହିଁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରେ। ସମସ୍ତେ କାଳର ବଶରେ; କିନ୍ତୁ କାଳ କାହାର ବଶରେ ନୁହେଁ।

Verse 17

सो ऽन्तरा सर्वमेवेदं नियच्छति सनातनः / प्रोच्यते भगवान् प्राणः सर्वज्ञः पुरुषोत्तमः

ସେଇ ସନାତନ ପ୍ରଭୁ ଅନ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ସଂଯମ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଭଗବାନ୍—ପ୍ରାଣସ୍ୱରୂପ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

Verse 18

सर्वेन्द्रियेभ्यः परमं मन आहुर्मनीषिणः / मनसश्चाप्यहङ्कारमहङ्कारान्महान् परः

ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି—ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଠାରୁ ମନ ପରମ। ମନଠାରୁ ଉପରେ ଅହଂକାର, ଅହଂକାରଠାରୁ ପରେ ମହାନ୍ (ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ) ଅଛି।

Verse 19

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः / पुरुषाद् भगवान् प्राणस्तस्य सर्वमिदं जगत्

ମହତ୍‌ଠାରୁ ପରେ ପରମ ଅବ୍ୟକ୍ତ; ଅବ୍ୟକ୍ତଠାରୁ ପରେ ପୁରୁଷ। ସେହି ପୁରୁଷଠାରୁ ଭଗବାନ୍ ପ୍ରାଣ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ସେହି ପ୍ରାଣରେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ନିହିତ।

Verse 20

प्राणात् परतरं व्योम व्योमातीतो ऽग्निरीश्वरः / सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः / नास्ति मत्तः परं भूतं मां विज्ञाय विमुच्यते

ପ୍ରାଣଠାରୁ ପରେ ବ୍ୟୋମ; ବ୍ୟୋମାତୀତ ଅଗ୍ନିରୂପ ଈଶ୍ୱର। ସେଇ ମୁଁ—ସର୍ବତ୍ରଗ, ଶାନ୍ତ, ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ପରମେଶ୍ୱର। ମୋଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କିଛି ନାହିଁ; ମୋତେ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 21

नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् / ऋते मामेकमव्यक्तं व्योमरूपं महेश्वरम्

ଏହି ଜଗତରେ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ କୌଣସି ଭୂତ ନିତ୍ୟ ନୁହେଁ; ମୋତେ ଛାଡ଼ି—ଅବ୍ୟକ୍ତ, ବ୍ୟୋମରୂପ ମହେଶ୍ୱର—କେବଳ ମୁଁ ନିତ୍ୟ।

Verse 22

सो ऽहं सृजामि सकलं संहरामि सदा जगत् / मायी मायामयो देवः कालेन सह सङ्गतः

ମୁଁ ଏକା ହି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ ସଦା ତାହାକୁ ସଂହାର କରେ। ମାୟାଧାରୀ, ମାୟାମୟ ଦେବ କାଳ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

Verse 23

मत्सन्निधावेष कालः करोति सकलं जगत् / नियोजयत्यनन्तात्मा ह्येतद् वेदानुशासनम्

ମୋ ସନ୍ନିଧିରେ ହି କାଳ ସମଗ୍ର ଜଗତର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରେ। ଅନନ୍ତାତ୍ମା ତାହାକୁ ନିୟୋଜନ କରନ୍ତି—ଏହା ହି ବେଦାନୁଶାସନ।