Adhyaya 31

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं देवेन रुद्रेण शङ्करेणामितौजसा / कपालं ब्रह्मणः पूर्वं स्थापितं देहजं भुवि

ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ଉତ୍ତରବିଭାଗରେ ଏକତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଅମିତଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବ ରୁଦ୍ର ଶଙ୍କର କିପରି ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦେହଜ କପାଳକୁ ଭୂମିରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ?

Verse 2

सूत उवाच शृणुध्वमृषयः पुण्यां कथां पापप्रणाशनीम् / माहात्म्यं देवदेवस्य महादेवस्य धीमतः

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଋଷିମାନେ, ପାପନାଶକ ଏହି ପୁଣ୍ୟକଥା ଶୁଣ; ଦେବଦେବ, ଧୀମାନ ମହାଦେବଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ।

Verse 3

पुरा पितामहं देवं मेरुशृङ्गे महर्षयः / प्रोचुः प्रणम्य लोकादिं किमेकं तत्त्वमव्ययम्

ପୂର୍ବକାଳରେ ମେରୁଶୃଙ୍ଗରେ ମହର୍ଷିମାନେ ଲୋକାଦି ଦେବ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ—ଏକ ଅବ୍ୟୟ ତତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ?

Verse 4

स मायया महेशस्य मोहितो लोकसंभवः / अविज्ञाय परं भावं स्वात्मानं प्राह धर्षिणम्

ମହେଶଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇଥିବା ଲୋକସମ୍ଭବ (ଜଗତ୍‌ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା) ପରମ ଭାବକୁ ନ ଜାଣି, ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ଧୃଷ୍ଟତାରେ କହିଲା।

Verse 5

अहं धाता जगद्योनिः स्वयंभूरेक ईश्वरः / अनादिमत्परं ब्रह्म मामभ्यर्च्य विमुच्यते

ମୁଁ ଧାତା, ଜଗତ୍‌ର ଯୋନି-ମୂଳ, ସ୍ୱୟଂଭୂ—ଏକମାତ୍ର ଈଶ୍ୱର। ମୁଁ ଅନାଦି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ମୋତେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 6

अहं हि सर्वदेवानां प्रवर्तकनिवर्तकः / न विद्यते चाभ्यधिको मत्तो लोकेषु कश्चन

ମୁଁ ହିଁ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଓ ନିବର୍ତ୍ତକ; ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ମୋଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କେହି ନାହିଁ।

Verse 7

तस्यैवं मन्यमानस्य जज्ञे नारायणांशजः / प्रोवाच प्रहसन् वाक्यं रोषताम्रविलोचनः

ସେ ଏଭଳି ଭାବୁଥିବାବେଳେ ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଂଶଜ ଜଣେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ମନ୍ଦ ହାସ ସହିତ କଥା କହିଲେ—କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା।

Verse 8

किं कारणमिदं ब्रह्मन् वर्तते तव सांप्रतम् / अज्ञानयोगयुक्तस्य न त्वेतदुचितं तव

ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ଏହି ସମୟରେ ତୁମ ପାଖରେ ଏମିତି ଅବସ୍ଥା କାହିଁକି ହେଲା? ଅଜ୍ଞାନ-ଯୋଗରେ ଯୁକ୍ତ ହେବା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 9

अहं धाता हि लोकानां यज्ञो नारायणः प्रभुः / न मामृते ऽस्य जगतो जीवनं सर्वदा क्वचित्

ମୁଁ ହିଁ ଲୋକମାନଙ୍କର ଧାତା (ପାଳକ); ମୁଁ ହିଁ ଯଜ୍ଞ; ମୁଁ ହିଁ ନାରାୟଣ, ପରମ ପ୍ରଭୁ। ମୋ ବିନା ଏହି ଜଗତର କେବେ ବି କେଉଁଠି ଜୀବନ ନାହିଁ।

Verse 10

अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः / मत्प्रेरितेन भवता सृष्टं भुवनमण्डलम्

ମୁଁ ହିଁ ପରମ ଜ୍ୟୋତି; ମୁଁ ହିଁ ପରମ ଗତି (ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ)। ମୋ ପ୍ରେରଣାରେ ତୁମେ ଏହି ସମଗ୍ର ଭୁବନମଣ୍ଡଳ—ଲୋକଚକ୍ର—ସୃଷ୍ଟି କରିଛ।

Verse 11

एवं विवदतोर्मोहात् परस्परजयैषिणोः / आजग्मुर्यत्र तौ देवौ वेदाश्चत्वार एव हि

ଏଭଳି ମୋହବଶତଃ, ପରସ୍ପରକୁ ଜିତିବା ଇଚ୍ଛାରେ ବିବାଦ କରୁଥିବା ସେଇ ଦୁଇ ଦେବଙ୍କ ନିକଟକୁ, ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ଥିଲେ ସେଉଁଠି ଚାରି ବେଦ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 12

अन्वीक्ष्य देवं ब्रह्माणं यज्ञात्मानं च संस्थितम् / प्रोचुः संविग्नहृदया याथात्म्यं परमेष्ठिनः

ଯଜ୍ଞାତ୍ମା ରୂପେ ସ୍ଥିର ଥିବା ଦେବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସାବଧାନରେ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ଭକ୍ତିଭୟରେ ସଂବିଗ୍ନ ହୃଦୟରେ ବେଦମାନେ ପରମେଷ୍ଠିଙ୍କ ଯଥାର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ କହିଲେ।

Verse 13

ऋग्वेद उवाच यस्यान्तः स्थानि भूतानि यस्मात्सर्वं प्रवर्तते / यदाहुस्तत्परं तत्त्वं स देवः स्यान्महेश्वरः

ଋଗ୍ବେଦ କହିଲେ—ଯାହାଙ୍କ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଅନ୍ତଃସ୍ଥିତ, ଯାହାଠାରୁ ସବୁକିଛି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତି—ସେଇ ଦେବ ମହେଶ୍ୱର।

Verse 14

यजुर्वेद उवाच यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समर्च्यते / यमाहुरीश्वरं देवं स देवः स्यात् पिनाकधृक्

ଯଜୁର୍ବେଦ କହିଲା—ଯେ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଯୋଗଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମର୍ଚ୍ଚିତ; ଯାହାଙ୍କୁ ‘ଇଶ୍ୱର’ ଦେବ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ସେଇ ଦେବ ପିନାକଧାରୀ ଶିବ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 15

सामवेद उवाच येनेदं भ्राम्यते चक्रं यदाकाशान्तरं शिवम् / योगिभिर्विद्यते तत्त्वं महादेवः स शङ्करः

ସାମବେଦ କହିଲା—ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱଚକ୍ର ଭ୍ରମଣ କରେ, ଆକାଶାନ୍ତରେ ଥିବା ଶିବମୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଯିଏ; ଯୋଗୀମାନେ ଯାହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି—ସେଇ ମହାଦେବ, ସେଇ ଶଙ୍କର।

Verse 16

अथर्ववेद उवाच यं प्रपश्यन्ति योगेशं यतन्तो यतयः परम् / महेशं पुरुषं रुद्रं स देवो भगवान् भवः

ଅଥର୍ବବେଦ କହିଲା—ଯାହାଙ୍କୁ ଯତ୍ନଶୀଳ ଯତିମାନେ ପରମ ଯୋଗେଶ୍ୱର ଭାବେ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି; ଯିଏ ମହେଶ, ପୁରୁଷ, ରୁଦ୍ର—ସେଇ ଦେବ, ସେଇ ଭଗବାନ୍ ଭବ (ଶିବ)।

Verse 17

एवं स भगवान् ब्रह्मा वेदानामीरितं शुभम् / श्रुत्वाह प्रहसन् वाक्यं विश्वात्मापि विमोहितः

ଏଭଳି ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ବେଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ ସେଇ ଶୁଭ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ମୃଦୁ ହାସ ସହିତ କଥା କହିଲେ; ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ମୋହିତ ହେଲେ।

Verse 18

कथं तत्परमं ब्रह्म सर्वसङ्गविवर्जितम् / रमते भार्यया सार्धं प्रमथैश्चातिगर्वितैः

ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗରୁ ମୁକ୍ତ ସେଇ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ କିପରି ପତ୍ନୀ ସହିତ ଏବଂ ଅତିଗର୍ବିତ ପ୍ରମଥମାନଙ୍କ ସହିତ ରମଣ କରନ୍ତି?

Verse 19

इतिरिते ऽथ भगवान् प्रणवात्मा सनातनः / अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा वचः प्राह पितामहम्

ଏଭଳି କୁହାଯାଇଲା ପରେ, ପ୍ରଣବାତ୍ମା ସନାତନ ଭଗବାନ୍ ଅମୂର୍ତ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 20

प्रणव उवाच न ह्येष भगवान् पत्न्या स्वात्मनो व्यतिरिक्तया / कदाचिद् रमते रुद्रस्तादृशो हि महेश्वरः

ପ୍ରଣବ କହିଲେ—ଏହି ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ର ନିଜ ସ୍ୱାତ୍ମାରୁ ଭିନ୍ନ ଥିବା କୌଣସି ‘ପତ୍ନୀ’ରେ କେବେ ରମଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ମହେଶ୍ୱର ଏମିତି ହିଁ।

Verse 21

अयं स भगवानीशः स्वयञ्ज्योतिः सनातनः / स्वानन्दभूता कथिता देवी नागन्तुका शिवा

ସେଇ ଭଗବାନ୍ ଈଶ—ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତି ଓ ସନାତନ। ତାଙ୍କ ଦେବୀ ତାଙ୍କର ନିଜ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ସେ ଶିବା, ବାହ୍ୟରୁ ଯୋଡ଼ା ନୁହେଁ।

Verse 22

इत्येवमुक्ते ऽपि तदा यज्ञमूर्तेरजस्य च / नाज्ञानमगमन्नाशमीश्वरस्यैव मायया

ଏଭଳି କୁହାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଜ୍ଞମୂର୍ତ୍ତି ଅଜ (ଅଜନ୍ମା)ଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନ ନାଶ ହେଲା ନାହିଁ; କାରଣ ତାହା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନିଜ ମାୟାରେ ଆବୃତ ଥିଲା।

Verse 23

तदन्तरे महाज्योतिर्विरिञ्चो विश्वभावनः / प्रापश्यदद्भुतं दिव्यं पूरयन् गगनान्तरम्

ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ ବିଶ୍ୱଭାବନ ବିରିଞ୍ଚ (ବ୍ରହ୍ମା) ଏକ ମହାଜ୍ୟୋତି ଦେଖିଲେ—ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଦିବ୍ୟ—ଯାହା ଗଗନାନ୍ତର ସମଗ୍ରକୁ ପୂରି ଦେଉଥିଲା।

Verse 24

तन्मध्यसंस्थं विमलं मण्डलं तेजसोज्ज्वलम् / व्योममध्यगतं दिव्यं प्रादुरासीद् द्विजोत्तमाः

ତାହାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ନିର୍ମଳ ବୃତ୍ତାକାର ମଣ୍ଡଳ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା; ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଦିବ୍ୟ, ଆକାଶମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ—ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ।

Verse 25

स दृष्ट्वा वदनं दिव्यं मूर्ध्नि लोकपितामहः / तेन तन्मण्जलं घोरमालोकयदनिन्दितम्

ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶିରୋଭାଗରେ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ମୁଖ ଦେଖି, ସେହି ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର, ପ୍ରଚଣ୍ଡ, ନିନ୍ଦାରହିତ ତେଜୋମଣ୍ଡଳକୁ ଅବଲୋକନ କଲେ।

Verse 26

प्रजज्वालातिकोपेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः / क्षणाददृश्यत महान् पुरुषो नीललोहितः

ଅତିକୋପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲେ; ତାଙ୍କର ପଞ୍ଚମ ଶିର (ଦଗ୍ଧ ହୋଇ) ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା। ସେହି କ୍ଷଣେ ମହାନ୍ ପୁରୁଷ ନୀଲଲୋହିତ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ।

Verse 27

त्रिशूलपिङ्गलो देवो नागयज्ञोपवीतवान् / तं प्राह भगवान् ब्रह्मा शङ्करं नीललोहितम्

ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ପିଙ୍ଗଳବର୍ଣ୍ଣ ଦେବ, ଯିଏ ନାଗକୁ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଭାବେ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ। ସେଇ ଶଙ୍କର—ନୀଲଲୋହିତଙ୍କୁ—ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ।

Verse 28

जानामि भवतः पूर्वं ललाटादेव शङ्कर / प्रादुर्भावं महेशान् मामेव शरणं व्रज

ହେ ଶଙ୍କର, ତୁମ ପୂର୍ବ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବକୁ ମୁଁ ଜାଣେ—ତୁମେ ଲଲାଟରୁ ହିଁ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲ। ହେ ମହେଶାନ, କେବଳ ମୋର ଶରଣକୁ ଯାଅ।

Verse 29

श्रुत्वा सगर्ववचनं पद्मयोनेरथेश्वरः / प्राहिणोत् पुरुषं कालं भैरवं लोकदाहकम्

ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗର୍ବିତ ବଚନ ଶୁଣି ରଥେଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ ଲୋକଦାହକ ଭୈରବ—‘କାଳ’ ନାମକ ପୁରୁଷକୁ ପଠାଇଲେ।

Verse 30

स कृत्वा सुमहद् युद्धं ब्रह्मणा कालभैरवः / चकर्त तस्य वदनं विरिञ्चस्याथ पञ्चमम्

ବ୍ରହ୍ମା ସହ ସୁମହାନ ଯୁଦ୍ଧ କରି କାଳଭୈରବ ବିରିଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ମୁଖ କାଟିଦେଲା।

Verse 31

निकृत्तवदनो देवो ब्रह्मा देवेन शंभुना / ममार चेशयोगेन जीवितं प्राप विश्वसृक्

ଶମ୍ଭୁ ଦେବ ମୁଖ କାଟିଦେବାରୁ ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟା ବ୍ରହ୍ମା ମୃତପ୍ରାୟ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ; କିନ୍ତୁ ଈଶ-ଯୋଗରେ ପୁନଃ ଜୀବନ ପାଇଲେ।

Verse 32

अथानुपश्यद् गिरिशं मण्डलान्तरसंस्थितम् / समासीनं महादेव्या महादेवं सनातनम्

ତାପରେ ସେ ମଣ୍ଡଳାନ୍ତରେ ସ୍ଥିତ ଗିରୀଶଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ସନାତନ ମହାଦେବ, ଯିଏ ମହାଦେବୀ ସହ ଆସୀନ ଥିଲେ।

Verse 33

भुजङ्गराजवलयं चन्द्रावयवभूषणम् / कोटिसूर्यप्रतीकाशं जटाजूटविराजितम्

ଭୁଜଙ୍ଗରାଜର ବଳୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ଭୂଷଣରେ ବିଭୂଷିତ, କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତ, ଜଟାଜୁଟରେ ସେ ବିରାଜିତ।

Verse 34

शार्दूलचर्मवसनं दिव्यमालासमन्वितम् / त्रिशूलपाणिं दुष्प्रेक्ष्यं योगिनं भूतिभूषणम्

ସେ ବ୍ୟାଘ୍ରଚର୍ମବସନ ପିନ୍ଧି, ଦିବ୍ୟମାଳାରେ ଭୂଷିତ; ହାତେ ତ୍ରିଶୂଳ ଧରି—ଦର୍ଶନେ ଦୁର୍ଲଭ—ଯୋଗୀ, ଯାହାଙ୍କ ଭୂଷଣ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ।

Verse 35

यमन्तरा योगनिष्ठाः प्रपश्यन्ति हृदीश्वरम् / तमादिदेवं ब्रह्माणं महादेवं ददर्श ह

ସେଇ ଅନ୍ତର୍ଧ୍ୟାନ ଅବକାଶରେ ଯୋଗନିଷ୍ଠମାନେ ହୃଦୟସ୍ଥ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ ଆଦିଦେବ—ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲା।

Verse 36

यस्य सा परमा देवी शक्तिराकाशसंस्थिता / सो ऽनन्तैश्वर्ययोगात्मा महेशो दृश्यते किल

ଯାହାଙ୍କର ସେ ପରମା ଦେବୀ—ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ଶକ୍ତି—ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଇ ମହେଶ୍ୱର ଅନନ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟଯୁକ୍ତ ଯୋଗସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 37

यस्याशेषजगद् बीजं विलयं याति मोहनम् / सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते

ଯାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମଗ୍ର ଜଗତର ମୋହମୟ ବୀଜ ଲୟ ପାଏ—ସେଇ ରୁଦ୍ର ଏକବାର ପ୍ରଣାମମାତ୍ରେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 38

यो ऽथ नाचारनिरतान् स्वभक्तानेव केवलम् / विमोचयति लोकानां नायको दृश्यते किल

ଯିଏ ଆଚାରରେ ନ ରତ ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କେବଳ ‘ନିଜର’ ବୋଲି ଭାବି ମୋକ୍ଷ ଦିଅନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଲୋକମାନଙ୍କର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାୟକ ସତ୍ୟରେ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 39

यस्य वेदविदः शान्ता निर्द्वन्द्वा ब्रह्मचारिणः / विदन्ति विमलं रूपं स शंभुर्दृश्यते किल

ଯାହାଙ୍କ ନିର୍ମଳ ରୂପକୁ ବେଦବିଦ୍, ଶାନ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟନିଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି—ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ଶମ୍ଭୁ ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 40

यस्य ब्रह्मादयो देवा ऋषयो ब्रह्मवादिनः / अर्चयन्ति सदा लिङ्गं विश्वेशः खलु दृश्यते

ଯାହାଙ୍କ ଲିଙ୍ଗକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନେ ଓ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ଋଷିମାନେ ସଦା ଅର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି—ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ବିଶ୍ୱେଶ, ବିଶ୍ୱନାଥ ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 41

यस्याशेषजगद् बीजं विलयं याति मोहनम् / सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते

ଯାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମଗ୍ର ଜଗତର ବୀଜ—ଏହି ମୋହନ ଶକ୍ତି—ଲୟକୁ ଯାଏ; ସେଇ ରୁଦ୍ର ତ ଏକବାର ପ୍ରଣାମମାତ୍ରେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 42

विद्यासहायो भगवान् यस्यासौ मण्डलान्तरम् / हिरण्यगर्भपुत्रो ऽसावीश्वरो दृश्यते किल

ବିଦ୍ୟା ସହାୟ ଥିବା ସେଇ ଭଗବାନ ଯାହାଙ୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳାନ୍ତରେ ବିରାଜିତ—ସେଠାରେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭପୁତ୍ର ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଈଶ୍ୱର ନିଶ୍ଚୟ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 43

यस्याशेषजगत्सूतिर्विज्ञानतनुरीश्वरी / न मुञ्चति सदा पार्श्वं शङ्करो ऽसावदृश्यत

ସମଗ୍ର ଜଗତର ଜନନୀ, ବିଜ୍ଞାନ-ତନୁ ଈଶ୍ୱରୀ ଦେବୀ ଯାହାଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ କ୍ଷଣମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ—ସେ ଶଙ୍କର ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।

Verse 44

पुष्पं वा यदि वा पत्रं यत्पादयुगले जलम् / दत्त्वा तरति संसारं रुद्रो ऽसौ दृश्यते किल

ପୁଷ୍ପ ହେଉ କି ପତ୍ର—ଯେ ତାଙ୍କ ପାଦଯୁଗଳେ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେ ସଂସାରକୁ ତରିଯାଏ; ଶିବକୃପାରେ ସେଇ ରୁଦ୍ରସ୍ୱରୂପ ପାଏ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ।

Verse 45

तत्सन्निधाने सकलं नियच्छति सनातनः / कालः किल स योगात्मा कालकालो हि दृश्यते

ତାଙ୍କ ସନ୍ନିଧାନରେ ସନାତନ କାଳ ସମସ୍ତକୁ ନିୟମିତ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରେ। ଯୋଗସ୍ୱରୂପ ସେଇ କାଳ ‘କାଳର ମଧ୍ୟ କାଳ’—ପରମ ନିୟନ୍ତା—ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ।

Verse 46

जीवनं सर्वलोकानां त्रिलोकस्यैव भूषणम् / सोमः स दृश्यते देवः सोमो यस्य विभूषणम्

ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ତ୍ରିଲୋକର ଭୂଷଣ। ସେଇ ଦେବ ସୋମରୂପେ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଏବଂ ସୋମ ତାଙ୍କର ଭୂଷଣ—ଯାହାର ଭୂଷଣ ସେ ନିଜେ।

Verse 47

देव्या सह सदा साक्षाद् यस्य योगः स्वभावतः / गीयते परमा मुक्तिः स योगी दृश्यते किल

ଯାହାର ଯୋଗ ସ୍ୱଭାବତଃ ଦେବୀଙ୍କ ସହ ସଦା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଏକତ୍ର—ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଗାୟନ ହୁଏ ଯେ ପରମ ମୁକ୍ତି ଲଭ୍ୟ; ସେଇ ଯୋଗୀ ନିଶ୍ଚୟ ଦେଖାଯାନ୍ତି।

Verse 48

योगिनो योगतत्त्वज्ञा वियोगाभिमुखानिशम् / योगं ध्यायन्ति देव्यासौ स योगी दृश्यते किल

ହେ ଦେବୀ! ଯୋଗତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଯୋଗୀମାନେ ଦିନରାତି ବିୟୋଗମୁଖୀ ନ ହୋଇ, ନିରନ୍ତର ଯୋଗକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ଏମିତି ଜନ ନିଶ୍ଚୟ ଯୋଗୀ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।

Verse 49

सो ऽनुवीक्ष्य महादेवं महादेव्या सनातनम् / वरासने समासीनमवाप परमां स्मृतिम्

ମହାଦେବୀ ସହିତ ସନାତନ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରେ ଆସୀନ ଦେଖି ସେ ପରମ ସ୍ମୃତି—ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବୋଧ—ଲାଭ କଲା।

Verse 50

लब्ध्वा माहेश्वरीं दिव्यां संस्मृतिं भगवानजः / तोषयामास वरदं सोमं सोमविभूषणम्

ମାହେଶ୍ୱରୀ ପ୍ରଦତ୍ତ ଦିବ୍ୟ ସ୍ମୃତି ଲାଭ କରି ଅଜ ଭଗବାନ ଚନ୍ଦ୍ରଭୂଷିତ ବରଦ ସୋମଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ।

Verse 51

ब्रह्मोवाच नमो देवाय महते महादेव्यै नमो नमः / नमः शिवाय शान्ताय शिवायै शान्तये नमः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ମହାନ ଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ଶାନ୍ତ ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଶାନ୍ତିସ୍ୱରୂପା ଶିବାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 52

ॐ नमो ब्रह्मणे तुभ्यं विद्यायै ते नमो नमः / नमो मूलप्रकृतये महेशाय नमो नमः

ॐ। ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମରୂପେ ନମସ୍କାର; ତୁମର ବିଦ୍ୟାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ମୂଳପ୍ରକୃତିକୁ ନମସ୍କାର; ମହେଶଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 53

नमो विज्ञानदेहाय चिन्तायै ते नमो नमः / नमस्ते कालकालाय ईश्वरायै नमो नमः

ବିଜ୍ଞାନଦେହଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର; ହେ ଚିନ୍ତା-ଶକ୍ତି, ତୁମକୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। କାଳାତୀତ କାଳକାଳଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହେ ଈଶ୍ୱରୀ, ତୁମକୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 54

नमो नमो ऽस्तु रुद्राय रुद्राण्यै ते नमो नमः / नमो नमस्ते कामाय मायायै च नमो नमः

ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର; ହେ ରୁଦ୍ରାଣୀ, ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ। ହେ କାମଶକ୍ତି, ତୁମକୁ ନମୋ ନମଃ; ହେ ମାୟାଶକ୍ତି, ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 55

नियन्त्रे सर्वकार्याणां क्षोभिकायै नमो नमः / नमो ऽस्तु ते प्रकृतये नमो नारायणाय च

ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ନିୟନ୍ତାଙ୍କୁ, ସୃଷ୍ଟିକୁ କ୍ଷୋଭିତ କରୁଥିବା ଶକ୍ତିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ହେ ପ୍ରକୃତି-ସ୍ୱରୂପ, ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ; ହେ ନାରାୟଣ, ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର।

Verse 56

योगादायै नमस्तुभ्यं योगिनां गुरवे नमः / नमः संसारनाशाय संसारोत्पत्तये नमः

ହେ ଯୋଗର ଆଦିଦାତା, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ହେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଗୁରୁ, ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ। ସଂସାରବନ୍ଧନ ନାଶକଙ୍କୁ ନମଃ; ସଂସାର ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମଃ।

Verse 57

नित्यानन्दाय विभवे नमो ऽस्त्वानन्दमूर्तये / नमः कार्यविहीनाय विश्वप्रकृतये नमः

ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ ସର୍ବବିଭବ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର—ଆନନ୍ଦମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ। କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣରୁ ଅତୀତଙ୍କୁ ନମଃ; ବିଶ୍ୱପ୍ରକୃତି ସ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମଃ।

Verse 58

ओङ्कारमूर्तये तुभ्यं तदन्तः संस्थिताय च / नमस्ते व्योमसंस्थाय व्योमशक्त्यै नमो नमः

ହେ ଓଁକାରମୂର୍ତ୍ତି, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ଓଁକାରର ଅନ୍ତରେ ଅଧିଷ୍ଠିତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ। ହେ ବ୍ୟୋମରେ ସଂସ୍ଥିତ, ତୁମକୁ ନମଃ; ହେ ବ୍ୟୋମଶକ୍ତି, ତୁମକୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 59

इति सोमाष्टकेनेशं प्रणनाम पितामहः / पपात दण्डवद् भूमौ गृणन् वै शतरुद्रियम्

ଏହିପରି ସୋମାଷ୍ଟକ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଜପ କରି ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 60

अथ देवो महादेवः प्रणतार्तिहरो हरः / प्रोवाचोत्थाप्य हस्ताभ्यां प्रतो ऽस्मि तव सांप्रतम्

ତାପରେ ପ୍ରଣତମାନଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତି ହରଣକାରୀ ମହାଦେବ ହର ଦୁଇ ହାତରେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ କହିଲେ—“ଏବେ ମୁଁ ତୁମପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ।”

Verse 61

दत्त्वासौ परमं योगमैश्वर्यमतुलं महत् / प्रोवाचाग्रे स्थितं देवं नीललोहितमीश्वरम्

ସେ ତାଙ୍କୁ ପରମ ଯୋଗ ଓ ଅତୁଳ, ମହା ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦାନ କରି, ପରେ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେବ ନୀଳଲୋହିତ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 62

एष ब्रह्मास्य जगतः संपूज्यः प्रथमः सुतः / आत्मनो रक्षणीयस्ते गुरुर्ज्येष्ठः पिता तव

ଏହିଜଣ ଏହି ଜଗତର ବ୍ରହ୍ମା—ପ୍ରଥମଜ ପୁତ୍ର, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜ୍ୟ। ତୁମ ଆତ୍ମା ପରି ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ସେ ତୁମର ଗୁରୁ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ପିତା।

Verse 63

अयं पुराणपुरुषो न हन्तव्यस्त्वयानघ / स्वयोगैश्वर्यमाहात्म्यान्मामेव शरणं गतः

ହେ ଅନଘ, ଏହି ପୁରାଣପୁରୁଷକୁ ତୁମେ ବଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନିଜ ଯୋଗ-ଐଶ୍ୱର୍ୟର ମହିମାରୁ ସେ କେବଳ ମୋର ଶରଣକୁ ଆସିଛି।

Verse 64

अयं च यज्ञो भगवान् सगर्वो भवतानघ / शासितव्यो विरिञ्चस्य धारणीयं शिरस्त्वया

ହେ ନିଷ୍ପାପ! ଏହି ଯଜ୍ଞ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ୍, କିନ୍ତୁ ଗର୍ବିତ ହୋଇଯାଇଛି। ତେଣୁ ବିରିଞ୍ଚ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ତୁମେ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଏହି ଭାର ଶିରେ ଧାରଣ କର।

Verse 65

ब्रह्महत्यापनोदार्थं व्रतं लोकाय दर्शयन् / चरस्व सततं भिक्षां संस्थापय सुरद्विजान्

ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ପାପ ନିବାରଣ ପାଇଁ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି ଲୋକଶିକ୍ଷାର୍ଥେ ତାହା ଦର୍ଶାଅ। ସଦା ଭିକ୍ଷାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କର ଏବଂ ଦେବତୁଲ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର।

Verse 66

इत्येतदुक्त्वा वचनं भगवान् परमेश्वरः / स्थानं स्वाभाविकं दिव्यं ययौ तत्परमं पदम्

ଏହିପରି ବଚନ କହି ଭଗବାନ୍ ପରମେଶ୍ୱର ନିଜ ସ୍ୱାଭାବିକ ଦିବ୍ୟ ଧାମକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେହି ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 67

ततः स भगवानीशः कपर्दे नीललोहितः / ग्राहयामास वदनं ब्रह्मणः कालभैरवम्

ତାପରେ କପର୍ଦ୍ଧୀ, ନୀଳ-ଲୋହିତ ସ୍ୱରୂପ ଭଗବାନ୍ ଈଶ କାଳଭୈରବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଇଲେ।

Verse 68

चर त्वं पापनाशार्थं व्रतं लोकहितावहम् / कपालहस्तो भगवान् भिक्षां गृह्णातु सर्वतः

ପାପନାଶ ପାଇଁ ଲୋକହିତକର ଏହି ବ୍ରତ ଆଚରଣ କର। କପାଳହସ୍ତ ଭଗବାନ୍ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଭିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରୁନ୍ତୁ।

Verse 69

उक्त्वैवं प्राहिणोत् कन्यां ब्रह्महत्यामिति श्रुताम् / दंष्ट्राकरालवदनां ज्वालामालाविभूषणाम्

ଏପରି କହି ସେ ‘ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେଇ କନ୍ୟାକୁ ପଠାଇଲା; ଉଦ୍‌ଗତ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାରେ ତାହାର ମୁଖ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା ଏବଂ ଜ୍ୱାଳାମାଳାରେ ସୁଶୋଭିତ ଥିଲା।

Verse 70

यावद् वाराणसीं दिव्यां पुरीमेष गमिष्यति / तावत् त्वं भीषणे कालमनुगच्छ त्रिलोचनम्

ସେ ଦିବ୍ୟ ବାରାଣସୀ ପୁରୀକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେଇ ଭୟଙ୍କର କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ତ୍ରିଲୋଚନ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଅନୁଗମନ କର।

Verse 71

एवमाभाष्य कालाग्निं प्राह देवो महेश्वरः / अटस्व निखिलं लोकं भिक्षार्थो मन्नियोगतः

ଏପରି କାଳାଗ୍ନିକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ଦେବ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ମୋ ନିୟୋଗରେ ଭିକ୍ଷାର୍ଥୀ ହୋଇ ସମଗ୍ର ଲୋକକୁ ଭ୍ରମଣ କର।”

Verse 72

यदा द्रक्ष्यसि देवेशं नारायणमनामयम् / तदासौ वक्ष्यति स्पष्टमुपायं पापशोधनम्

ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଦେବେଶ, ଅନାମୟ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବ, ସେତେବେଳେ ସେ ନିଜେ ପାପଶୋଧନର ଉପାୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିବେ।

Verse 73

स देवदेवतावाक्यमाकर्ण्य भगवान् हरः / कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम्

ଦେବତାମାନଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଭଗବାନ୍ ହର—ହାତରେ କପାଳ ଧାରଣ କରିଥିବା ବିଶ୍ୱାତ୍ମା—ତିନି ଭୁବନରେ ବିଚରଣ କଲେ।

Verse 74

आस्थाय विकृतं वेषं दीप्यमानं स्वतेजसा / श्रीमत् पवित्रमतुलं जटाजूटविराजितम्

ସେ ବିଚିତ୍ର ବେଷ ଧାରଣ କରି, ନିଜ ସ୍ୱତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ—ଶ୍ରୀମାନ, ପରମ ପବିତ୍ର, ଅତୁଳ ଏବଂ ଜଟାଜୂଟରେ ବିରାଜିତ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 75

कोटिसूर्यप्रतीकाशैः प्रमथैश्चातिगर्वितैः / भाति कालाग्निनयनो महादेवः समावृतः

କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ପ୍ରକାଶମାନ, ଅତିଗର୍ବିତ ପ୍ରମଥମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ—କାଳାଗ୍ନି ସଦୃଶ ନୟନବାନ ମହାଦେବ ଅପାର ତେଜରେ ଭାସିଲେ।

Verse 76

पीत्वा कदमृतं दिव्यमानन्दं परमेष्ठिनः / लीलाविलासूबहुलो लोकानागच्छतीश्वरः

ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସେଇ ଅମୃତସଦୃଶ ଦିବ୍ୟ ଆନନ୍ଦକୁ ପାନ କରି, ଲୀଳାବିଲାସରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଈଶ୍ୱର ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି।

Verse 77

तं दृष्ट्वा कालवदनं शङ्करं कालभैरवम् / रूपलावण्यसंपन्नं नारीकुलमगादनु

କାଳସଦୃଶ ବଦନବାନ, କାଳଭୈରବରୂପ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ—ରୂପଲାବଣ୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଦେଖି—ନାରୀମଣ୍ଡଳୀ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଗଲା।

Verse 78

गायन्ति विविधं गीतं नृत्यन्ति पुरतः प्रभोः / सस्मितं प्रेक्ष्य वदनं चक्रुर्भ्रूभङ्गमेव च

ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବିଭିନ୍ନ ଗୀତ ଗାଇଲେ ଓ ନୃତ୍ୟ କଲେ; ତାଙ୍କ ସସ୍ମିତ ବଦନକୁ ଦେଖି ଭୃକୁଟିଭଙ୍ଗୀ ମଧ୍ୟ କଲେ।

Verse 79

स देवदानवादीनां देशानभ्येत्य शूलधृक् / जगाम विष्णोर्भवनं यत्रास्ते मधुसूदनः

ସେ ଶୂଳଧାରୀ ଦେବ-ଦାନବ ଆଦିଙ୍କ ଦେଶ ଅତିକ୍ରମ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭବନକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମଧୁସୂଦନ ବିରାଜିତ।

Verse 80

निरीक्ष्य दिव्यभवनं शङ्करो लोकशङ्करः / सहैव भूतप्रवरैः प्रवेष्टुमुपचक्रमे

ସେହି ଦିବ୍ୟ ଭବନକୁ ଦେଖି ଲୋକମଙ୍ଗଳକାରୀ ଶଙ୍କର ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂତଗଣ ସହିତ ସତ୍ୱର ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 81

अविज्ञाय परं भावं दिव्यं तत्पारमेश्वरम् / न्यवारयत् त्रिशूलाङ्कं द्वारपालो महाबलः

ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସେହି ପରମ ଦିବ୍ୟ ଭାବକୁ ନ ଜାଣି, ତ୍ରିଶୂଳଚିହ୍ନଧାରୀ ମହାବଳୀ ଦ୍ୱାରପାଳ ମାର୍ଗ ଅଟକାଇଲା।

Verse 82

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा महाभुजः / विष्वक्सेन इति ख्यातो विष्णोरंशसमुद्भवः

ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦା ହାତରେ ଧାରଣ କରି, ପୀତବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି, ମହାବାହୁ—ସେ ‘ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଉଦ୍ଭବ।

Verse 83

अथैनं शङ्करगणो युयुधे विष्णुसंभवम् / भीषणो भैरवादेशात् कालवेग इति श्रुतः

ତାପରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଗଣମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ବିଷ୍ଣୁସମ୍ଭବ ସେହି ସତ୍ତା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲା; ଭୈରବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଭୀଷଣ ହୋଇ ସେ ‘କାଳବେଗ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା।

Verse 84

विजित्य तं कालवेगं क्रोधसंरक्तलोचनः / रुद्रायाभिमुखं रौद्रं चिक्षेप च सुदर्शनम्

କାଳବେଗ ନାମକ ତାହାକୁ ଜୟ କରି, କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ନୟନ ହୋଇ ସେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅଭିମୁଖେ ଭୟଙ୍କର ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର ଛାଡ଼ିଲା।

Verse 85

अथ देवो महादेवस्त्रिपुरारिस्त्रिशूलभृत् / तमापतन्तं सावज्ञमालोकयदमित्रजित्

ତାପରେ ତ୍ରିପୁରାରି, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଦେବ ମହାଦେବ—ଅମିତ୍ରଜିତ୍—ଧାଇଆସୁଥିବା ତାହାକୁ ଅବଜ୍ଞାଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିହାରିଲେ।

Verse 86

तदन्तरे महद्भूतं युगान्तदहनोपमम् / शूलेनोरसि निर्भिद्य पातयामास तं भुवि

ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଯୁଗାନ୍ତର ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସେଇ ମହାଭୂତର ବକ୍ଷରେ ଶୂଳ ଭେଦି, ତାହାକୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କଲେ।

Verse 87

स शूलाभिहतो ऽत्यर्थं त्यक्त्वा स्वं परमं बलम् / तत्याज जीवितं दृष्ट्वा मृत्युं व्याधिहता इव

ଶୂଳାଘାତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆହତ ହୋଇ, ନିଜ ପରମ ବଳ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୃତ୍ୟୁକୁ ସମ୍ମୁଖେ ଦେଖି ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପରି ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲା।

Verse 88

निहत्य विष्णुपुरुषं सार्धं प्रमथपुङ्गवैः / विवेश चान्तरगृहं समादाय कलेवरम्

ପ୍ରମଥମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ସହିତ ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ-ପୁରୁଷକୁ ନିହତ କରି, କଲେବରକୁ ନେଇ ସେ ଅନ୍ତରଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 89

निरीक्ष्य जगतो हेतुमीश्वरं भगवान् हरिः / शिरो ललाटात् संभिद्य रक्तधारामपातयत्

ଜଗତର କାରଣସ୍ୱରୂପ ଈଶ୍ୱର ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଭଗବାନ୍ ହରି ନିଜ ଲଲାଟ ଭେଦି ରକ୍ତଧାରା ପ୍ରବାହିତ କଲେ।

Verse 90

गृहाण भगवन् भिक्षां मदीयाममितद्युते / न विद्यते ऽनाभ्युदिता तव त्रिपुरमर्दन

ହେ ଭଗବନ୍, ହେ ଅମିତତେଜସ୍ୱୀ, ମୋର ଏହି ଭିକ୍ଷା-ଅର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ହେ ତ୍ରିପୁରମର୍ଦ୍ଦନ, ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନଭିବ୍ୟକ୍ତ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 91

न संपूर्णं कपालं तद् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / दिव्यं वर्षसहस्रं तु सा च धारा प्रवाहिता

ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସେହି କପାଳପାତ୍ର ତଥାପି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ନାହିଁ; ସହସ୍ର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଇ ଧାରା ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା।

Verse 92

अथाब्रवीत् कालरुद्रं हरिर्नारायणः प्रभुः / संस्तूय वैदिकैर्मन्त्रैर्बहुमानपुरः सरम्

ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣସ୍ୱରୂପ ଭଗବାନ୍ ହରି ବେଦମନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରି, ବହୁମାନ ସହ କାଳରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 93

किमर्थमेतद् वदनं ब्रह्मणो भवता धृतम् / प्रोवाच वृत्तमखिलं भगवान् परमेश्वरः

“ଆପଣ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏହି ମୁଖ (ରୂପ) ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି?”—ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲାପରେ ଭଗବାନ୍ ପରମେଶ୍ୱର ସମଗ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିଲେ।

Verse 94

समाहूय हृषीकेशो ब्रह्महत्यामथाच्युतः / प्रार्थयामास देवेशो विमुञ्चेति त्रिशूलिनम्

ତେବେ ଅଚ୍ୟୁତ ହୃଷୀକେଶ ଦେବେଶ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାକୁ ଡାକି ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଶୂଳିନ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—“ମୋତେ ଏହି ପାପବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ।”

Verse 95

न तत्याजाथ सा पार्श्वं व्याहृतापि मुरारिणा / चिरं ध्यात्वा जगद्योनिः शङ्करं प्राह सर्ववित्

ମୁରାରି କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାଙ୍କ ପାଖ ଛାଡ଼ିଲା ନାହିଁ। ତାପରେ ଜଗଦ୍ୟୋନି ସର୍ବଜ୍ଞ ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୟାନ କରି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 96

व्रजस्व भगवन् दिव्यां पुरीं वाराणसीं शुभाम् / यत्राखिलजगद्दोषं क्षिप्रं नाशयताश्वरः

ହେ ଭଗବନ୍, ଦିବ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ବାରାଣସୀ ପୁରୀକୁ ଯାଆନ୍ତୁ; ସେଠାରେ ଈଶ୍ୱର ସମଗ୍ର ଜଗତର ଦୋଷ-ପାପକୁ ଶୀଘ୍ର ନାଶ କରନ୍ତି।

Verse 97

ततः शर्वाणि गुह्यानि तीर्थान्यायतनानि च / जगाम लीलया देवो लोकानां हितकाम्यया

ତାପରେ ଦେବ ଲୋକମଙ୍ଗଳ ଇଚ୍ଛାରେ ଲୀଳାଭାବେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ଆୟତନମାନଙ୍କୁ ଗଲେ।

Verse 98

संस्तूयमानः प्रमथैर्महायोगैरितस्ततः / नृत्यमानो महायोगी हस्तन्यस्तकलेवरः

ପ୍ରମଥ ମହାଯୋଗୀମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବାବେଳେ, ସେଇ ମହାଯୋଗୀ ଏଠି-ସେଠି ନୃତ୍ୟ କଲେ—ଦେହ ଯେନେ ନିଜ ହାତରେ ରଖା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଶରେ।

Verse 99

तमभ्यधावद् भगवान् हरिर्नारायणः स्वयम् / अथास्थायापरं रूपं नृत्यदर्शनलालसः

ଭଗବାନ୍ ହରି—ସ୍ୱୟଂ ନାରାୟଣ—ତାହାଙ୍କ ପାଖକୁ ଧାଇଗଲେ। ପରେ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରି ନୃତ୍ୟଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆକୁଳ ହେଲେ।

Verse 100

निरीक्षमाणो नोविन्दं वृषेन्द्राङ्कितशासनः / सस्मितो ऽनन्तयोगात्मा नृत्यति स्म पुनः पुनः

ଚାରିଦିଗ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପାଇଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ବୃଷଭଚିହ୍ନିତ ଶାସନଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ମନ୍ଦହାସ କରି, ଅନନ୍ତ ଯୋଗାତ୍ମା ହୋଇ, ପୁନଃ ପୁନଃ ନୃତ୍ୟ କଲେ।

Verse 101

अथ सानुचरो रुद्रः सहरिर्धर्मवाहनः / भेजे महादेवपुरीं वाराणसीमिति श्रुताम्

ତାପରେ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହ ରୁଦ୍ର ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ବହନ କରି ଧାରଣ କରୁଥିବା ହରି ମଧ୍ୟ, ପରମ୍ପରାରେ ବାରାଣସୀ ନାମେ ଶ୍ରୁତ ମହାଦେବପୁରୀକୁ ଗଲେ।

Verse 102

प्रविष्टमात्रे देवेशे ब्रह्महत्या कपर्दिनि / हा हेत्युक्त्वा सनादं सा पातालं प्राप दुः खिता

ଦେବେଶ ପ୍ରବେଶ କରିବାମାତ୍ରେ, କପର୍ଦ୍ଦିନ ଶିବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ‘ହା! ହା!’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚନାଦରେ ବିଳାପ କରି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପାତାଳକୁ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲା।

Verse 103

प्रविश्य परमं स्थानं कपालं ब्रह्मणो हरः / गणानामग्रतो देवः स्थापयामास शङ्करः

ସେହି ପରମ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରବେଶ କରି ହର (ଶିବ) ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କପାଳକୁ ରଖିଲେ; ଏବଂ ଗଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେବ ଶଙ୍କର ତାହାକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 104

स्थापयित्वा महादेवो ददौ तच्च कलेवरम् / उक्त्वा सजीवमस्त्वीशो विष्णवे स घृणानिधिः

ସ୍ଥାପନ କରି ମହାଦେବ ସେଇ କଲେବର ଦାନ କଲେ। କରୁଣାନିଧି ଈଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ—“ଏହା ସଜୀବ ହେଉ” ବୋଲି କହି ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 105

ये स्मरन्ति ममाजस्त्रं कापालं वेषमुत्तमम् / तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम्

ଯେମାନେ ନିରନ୍ତର ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାପାଳିକ ବେଷକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାପ ଶୀଘ୍ର ନଶିଯାଏ—ଇହଲୋକେ ଓ ପରଲୋକେ।

Verse 106

आगम्य तीर्थप्रवरे स्नानं कृत्वा विधानतः / तर्पयित्वा पितॄन् देवान् मुच्यते ब्रह्महत्यया

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ବିଧିମତେ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ, ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 107

अशाश्वतं जगज्ज्ञात्वा ये ऽस्मिन् स्थाने वसन्ति वै / देहान्ते तत् परं ज्ञानं ददामि परमं पदम्

ଏହି ଜଗତ ଅଶାଶ୍ୱତ ବୋଲି ଜାଣି ଯେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବସନ୍ତି, ଦେହାନ୍ତେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ପରମ ଜ୍ଞାନ ଓ ପରମ ପଦ ଦେଉଛି।

Verse 108

इतीदमुक्त्वा भगवान् समालिङ्ग्य जनार्दनम् / सहैव प्रमथेशानैः क्षणादन्तरधीयत

ଏପରି କହି ଭଗବାନ୍ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ଏବଂ ପ୍ରମଥମୁଖ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।

Verse 109

स लब्ध्वा भगवान् कृष्णो विष्वक्सेनं त्रिशूलिनः / स्वं देशमगत् तूर्णं गृहीत्वां परमं वपुः

ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ପ୍ରଭୁ (ଶିବ)ଙ୍କ ନିକଟରୁ ବିଷ୍ୱକ୍ସେନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପରମ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଶୀଘ୍ର ନିଜ ଧାମକୁ ଫେରିଗଲେ।

Verse 110

एतद् वः कथितं पुण्यं महापातकनाशनम् / कपालमोचनं तीर्थं स्थाणोः प्रियकरं शुभम्

ଏହି ପୁଣ୍ୟବୃତ୍ତାନ୍ତ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ କହିଲି—କପାଳମୋଚନ ତୀର୍ଥ; ଏହା ଶୁଭ, ସ୍ଥାଣୁ (ଶିବ)ଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଏବଂ ମହାପାତକନାଶକ।

Verse 111

य इमं पठते ऽध्यायं ब्राह्मणानां समीपतः / वाचिकैर्मानसैः पापैः कायिकैश्च विमुच्यते

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମୀପରେ ଯେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପଢ଼େ, ସେ ବାକ୍‌, ମନ ଓ ଶରୀରଦ୍ୱାରା କୃତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।