Adhyaya 43

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एतदाकर्ण्य विज्ञानं नारायणमुखेरितम् / कूर्मरूपधरं देवं पप्रच्छुर्मुनयः प्रभुम्

ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ଉତ୍ତରବିଭାଗରେ ବିଆଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ସୂତ କହିଲେ—ନାରାୟଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଶୁଣି ମୁନିମାନେ କୂର୍ମରୂପଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 2

मुनय ऊचुः कथिता भवता धर्मा मोक्षज्ञानं सविस्तरम् / लोकानां सर्गविस्तारं वंशमन्वन्तराणि च

ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ଆପଣ ଆମକୁ ଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷଜ୍ଞାନ ବିସ୍ତାରରେ କହିଛନ୍ତି; ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିବିସ୍ତାର, ବଂଶପରମ୍ପରା ଓ ମନ୍ୱନ୍ତରମାନଙ୍କ କ୍ରମ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।

Verse 3

प्रतिसर्गमिदानीं नो वक्तुमर्हसी माधव / भूतानां भूतभव्येश यथा पूर्वं त्वयोदितम्

ହେ ମାଧବ! ଏବେ ଆମକୁ ପ୍ରତିସର୍ଗ—ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି—ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ। ହେ ଭୂତାଧିପ, ଭୂତ-ଭବ୍ୟେଶ୍ୱର! ପୂର୍ବେ ଯେପରି ଆପଣ କହିଥିଲେ, ସେପରି ହିଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ।

Verse 4

सूत उवाच श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान् कूर्मरूपधृक् / व्याजहार महायोगी भूतानां प्रतिसंचरम्

ସୂତ କହିଲେ—ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି କୂର୍ମରୂପଧାରୀ ଭଗବାନ, ମହାଯୋଗୀ, ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ପ୍ରତିସଞ୍ଚାର—ଲୟକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ—ବିଷୟରେ କହିଲେ।

Verse 5

कूर्म उवाच नित्यो नैमित्तिकश्चैव प्राकृतात्यन्तिकौ तथा / चतुर्धायं पुराणे ऽस्मिन् प्रोच्यते प्रतिसंचरः

କୂର୍ମ ଭଗବାନ କହିଲେ—ଏହି ପୁରାଣରେ ପ୍ରତିସଞ୍ଚାର (ପ୍ରଳୟ) ଚାରି ପ୍ରକାର—ନିତ୍ୟ, ନୈମିତ୍ତିକ, ପ୍ରାକୃତ ଓ ଆତ୍ୟନ୍ତିକ—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 6

यो ऽयं संदृश्यते नित्यं लोके भूतक्षयस्त्विह / नित्यः संकीर्त्यते नाम्ना मुनिभिः प्रतिसंचरः

ଲୋକରେ ନିତ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭୂତକ୍ଷୟ ଯେ, ସେହିକୁ ମୁନିମାନେ ନିତ୍ୟ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି; ତାହାର ନାମ ‘ପ୍ରତିସଞ୍ଚର’—ବାରମ୍ବାର ଲୟକୁ ଫେରା।

Verse 7

ब्राह्मो नैमित्तिको नाम कल्पान्ते यो भविष्यति / त्रैलोक्यस्यास्य कथितः प्रतिसर्गो मनीषिभिः

କଳ୍ପାନ୍ତେ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମ ନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ, ତାହା କୁହାଗଲା; ତାହା ପରେ ଏହି ତ୍ରିଲୋକର ‘ପ୍ରତିସର୍ଗ’—ପୁନଃ ପ୍ରକଟତା—ମନୀଷୀମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।

Verse 8

महादाद्यां विशेषान्तं यदा संयाति संक्षयम् / प्राकृतः प्रतिसर्गो ऽयं प्रोच्यते कालचिन्तकैः

ମହତ୍ ଆଦିରୁ ବିଶେଷାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱପରମ୍ପରା ଯେତେବେଳେ କ୍ଷୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କାଳଚିନ୍ତକମାନେ ଏହାକୁ ‘ପ୍ରାକୃତ ପ୍ରତିସର୍ଗ’ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 9

ज्ञानादात्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि / प्रलयः प्रतिसर्गो ऽयं कालचिन्तापरैर्द्विजैः

ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀର ପରମାତ୍ମାରେ ଆତ୍ୟନ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ପ୍ରଳୟ ଓ (ତାହାର) ପ୍ରତିସର୍ଗକୁ କାଳଚିନ୍ତାପର ଦ୍ୱିଜମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।

Verse 10

आत्यन्तिकश्च कथितः प्रलयो ऽत्र ससाधनः / नैमित्तिकमिदानीं वः कथयिष्ये समासतः

ଏଠାରେ ଆତ୍ୟନ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ ସାଧନସହିତ କୁହାଗଲା; ଏବେ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି।

Verse 11

चतुर्युगसहस्रान्ते संप्राप्ते प्रतिसंचरे / स्वात्मसंस्थाः प्रजाः कर्तुं प्रतिपेदे प्रजापतिः

ସହସ୍ର ଚତୁର୍ୟୁଗର ଶେଷେ ପ୍ରତିସଂହାରକାଳ ଆସିଲେ, ପ୍ରଜାପତି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥାପିତ କରି ପୁନଃସୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ।

Verse 12

ततो भवत्यनावृष्टिस्तीव्रा सा शतवार्षिकी / भूतक्षयकरी घोरा सर्वभूतक्षयङ्करी

ତାପରେ ଘୋର ଅନାବୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର, ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଯାହା ଭୂତକ୍ଷୟକାରୀ, ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ସର୍ବଭୂତବିନାଶିନୀ।

Verse 13

ततो यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले / तानि चाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च

ତେବେ ପୃଥିବୀତଳରେ ଥିବା ଅଲ୍ପସାର ଓ ଦୁର୍ବଳ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ପ୍ରଥମେ ଲୟ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ମୃତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୀନ ହୋଇ ‘ଭୂମି’ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 14

सप्तरश्मिरथो भूत्वा समुत्तिष्ठन् दिवाकरः / असह्यरश्मिर्भवति पिबन्नम्भो गभस्तिभिः

ତାପରେ ଦିବାକର ସପ୍ତରଶ୍ମି-ରଥରୂପ ହୋଇ ଉଦିତ ହୁଅନ୍ତି; କିରଣମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ଜଳକୁ ପିଇ ପିଇ ସେ ଅସହ୍ୟ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 15

तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यम्बु महार्णवे / तेनाहारेण ता दीप्ताः सूर्याः सप्त भवन्त्युत

ତାଙ୍କର ସେହି ସାତ କିରଣ ମହାସମୁଦ୍ରର ଜଳକୁ ପିଉଛନ୍ତି; ସେଇ ଆହାରରେ ପୋଷିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ସାତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯାଆନ୍ତି।

Verse 16

ततस्ते रश्मयः सप्त सूर्या भूत्वा चतुर्दिशम् / चतुर्लोकमिदं सर्वं दहन्ति शिखिनस्तथा

ତେବେ ସେହି ରଶ୍ମିମାନେ ସାତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଚାରି ଦିଗରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଲେ; ଅଗ୍ନିଶିଖାର ଜିଭା ପରି ଏହି ସମଗ୍ର ଚତୁର୍ଲୋକକୁ ଦହିଲେ।

Verse 17

व्याप्नुवन्तश्च ते विप्रास्तूर्ध्वं चाधश्च रश्मिभिः / दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निप्रतापिनः

ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ସେହି ସାତ ଭାସ୍କର ନିଜ ରଶ୍ମିଦ୍ୱାରା ଉପରେ ଓ ତଳେ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଗଲେ; ଯୁଗାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ସମ ଦାହକ ପ୍ରତାପରେ ଦୀପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 18

ते सूर्या वारिणा दीप्ता बहुसाहस्त्ररश्मयः / खं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुंधराम्

ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟମାନେ ଜଳର ଆର୍ଦ୍ରତାରେ ଦୀପ୍ତ, ଅନେକ ସହସ୍ର ରଶ୍ମିଧାରୀ ହୋଇ ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି, ପୃଥିବୀକୁ ନିର୍ଦ୍ଦହ କଲେ।

Verse 19

ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुंधरा / साद्रिनद्यर्णवद्वीपा निस्नेहा समपद्यत

ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତାପରେ ଦହିଯାଉଥିବା ପୃଥିବୀ—ପର୍ବତ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଦ୍ୱୀପ ସହିତ—ସମସ୍ତ ସ୍ନିଗ୍ଧତା ହରାଇ ନିର୍ମମ ଶୁଷ୍କତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 20

दीप्ताभिः संतताभिश्च रश्मिभिर्वै समन्ततः / अधश्चोर्ध्वं च लग्नाभिस्तिर्यक् चैव समावृतम्

ଏହା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦୀପ୍ତ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରଶ୍ମିମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆବୃତ ହେଲା—ତଳେ ଓ ଉପରେ ଲଗି ରହି, ତିର୍ୟକ୍ ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ।

Verse 21

सूर्याग्निना प्रमृष्टानां संसृष्टानां परस्परम् / एकत्वमुपयातानामेकज्वालं भवत्युत

ସୂର୍ଯ୍ୟାଗ୍ନିରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ ପରସ୍ପର ମିଶିଥିବା ବସ୍ତୁମାନେ ଏକତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ଜ୍ୱାଳା ହୋଇଯାନ୍ତି।

Verse 22

सर्वलोकप्रणाशश्च सो ऽग्निर्भूत्वा सुकुण्डली / चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्यात्मतेजसा

ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ପ୍ରଳୟକାରୀ ଅଗ୍ନି ହୋଇ, ବିଶାଳ କୁଣ୍ଡଳୀ ପରି ଘୁରିଘୁରି, ନିଜ ଆତ୍ମତେଜରେ ଏହି ଚତୁର୍ଲୋକମୟ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଦହନ କରେ।

Verse 23

ततः प्रलीने सर्वस्मिञ् जङ्गमे स्थावरे तथा / निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठा प्रकाशते

ତାପରେ ଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତେ ପ୍ରଳୟରେ ଲୀନ ହେଲେ, ବୃକ୍ଷ ଓ ତୃଣଶୂନ୍ୟ ଭୂମି କୂର୍ମର ପୃଷ୍ଠରେ ଆଶ୍ରିତ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

Verse 24

अम्बरीषमिवाभाति सर्वमापूरितं जगत् / सर्वमेव तदर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते पुनः

ସମସ୍ତ ଜଗତ ସର୍ବତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଭଟ୍ଟି ପରି ଦୀପ୍ତ ହୁଏ; ଏବଂ ସେଇ ଶିଖାମାନେ ଭରି ଥିବାରୁ ସବୁକିଛି ପୁଣି ଜ୍ୱଳିଉଠେ।

Verse 25

पाताले यानि सत्त्वानि महोदधिगतानि च / ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च

ପାତାଳରେ ଥିବା ଏବଂ ମହାସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱ ତାପରେ ପ୍ରଳୟରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଭୂମିତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୟ ପାଇ ଭୂମିତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 26

द्वीपांश्च पर्वतांश्चैव वर्षाण्यथ महोदधीन् / तान् सर्वान् भस्मसात् कृत्वा सप्तात्मा पावकः प्रभुः

ଦ୍ୱୀପ, ପର୍ବତ, ବର୍ଷ ଓ ମହୋଦଧି—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭସ୍ମସାତ୍ କରି, ସପ୍ତାତ୍ମା ପ୍ରଭୁ ପାବକ ପ୍ରଳୟକାଳେ ଅଧିପତିରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 27

समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च पातालेभ्यश्च सर्वशः / पिबन्नपः समिद्धो ऽग्निः पृथिवीमाश्रितो ज्वलन्

ପୃଥିବୀକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜ୍ୱଳିତ ସମିଦ୍ଧ ଅଗ୍ନି, ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ଓ ପାତାଳରୁ ସର୍ବଦିଗର ଜଳକୁ ପାନ କଲା।

Verse 28

ततः संवर्तकः शैलानतिक्रम्य महांस्तथा / लोकान् दहति दीप्तात्मा रुद्रतेजोविजॄम्भितः

ତାପରେ ରୁଦ୍ରତେଜରେ ବିସ୍ତୃତ ଦୀପ୍ତାତ୍ମା ସଂବର୍ତ୍ତକ, ମହା ପର୍ବତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦହନ କରେ।

Verse 29

स दग्ध्वा पृथिवीं देवो रसातलमशोषयत् / अधस्तात् पृथिवीं दग्ध्वा दिवमूर्ध्वं दहिष्यति

ସେ ଦେବ ପୃଥିବୀକୁ ଦହି ରସାତଳକୁ ମଧ୍ୟ ଶୋଷାଇଦେଲେ; ତଳଦିଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଦଗ୍ଧ କରି, ପରେ ଉପରେ ଦିବଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଦହିବେ।

Verse 30

योजनानां शतानीह सहस्राण्ययुतानि च / उत्तिष्ठन्ति शिखास्तस्य वह्नेः संवर्तकस्य तु

ଏଠାରେ ସେହି ସଂବର୍ତ୍ତକ ବହ୍ନିର ଶିଖା ଶତ ଯୋଜନ, ସହସ୍ର ଓ ଅୟୁତ (ଦଶହଜାର) ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଠିଯାଏ।

Verse 31

गन्धर्वांश्च पिशाचांश्च सयक्षोरगराक्षसान् / तदा दहत्यसौ दीप्तः कालरुद्रप्रचोदितः

ତେବେ କାଳରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ସେଇ ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନି ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚ, ଯକ୍ଷ, ଉରଗ (ନାଗ) ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଦହିଦିଏ।

Verse 32

भूर्लोकं च भुवर्लोकं स्वर्लोकं च तथा महः / दहेदशेषं कालाग्निः कालो विश्वतनुः स्वयम्

ଭୂଲୋକ, ଭୁବର୍ଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଲୋକ ଓ ମହର୍ଲୋକ—ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଯାହାର ତନୁ ସେଇ କାଳ ସ୍ୱୟଂ କାଳାଗ୍ନି ହୋଇ ସବୁକୁ ନିଃଶେଷ ଦହିଦିଏ।

Verse 33

व्याप्तेष्वेतेषु लोकेषु तिर्यगूर्ध्वमथाग्निना / तत् तेजः समनुप्राप्य कृत्स्नं जगदिदं शनैः / अयोगुडनिभं सर्वं तदा चैकं प्रकाशते

ଯେତେବେଳେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ତିର୍ୟକ୍ ଓ ଊର୍ଧ୍ୱ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେଇ ତେଜରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଧୀରେ ଧୀରେ ତପ୍ତ ଲୋହାର ଗୋଲା ପରି ହୋଇଯାଏ; ଏବଂ ତାହା ଏକ ଅଖଣ୍ଡ ଆଲୋକ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

Verse 34

ततो गजकुलोन्नादास्तडिद्भिः समलङ्कृताः / उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः

ତାପରେ ଆକାଶରେ ଭୟଙ୍କର ସଂବର୍ତ୍ତକ ଘନମେଘ ଉଠନ୍ତି—ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଏବଂ ଗଜକୁଳର ଗର୍ଜନ ପରି ଘୋର ନାଦ କରୁଥିବା।

Verse 35

केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुमुदसन्निभाः / धूम्रवर्णास्तथा केचित् केचित् पीताः पयोधराः

କେତେକ (ମେଘ) ନୀଳ ଉତ୍ପଳ ପରି ଶ୍ୟାମ, କେତେକ କୁମୁଦ ପରି ଧବଳ; କେତେକ ଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଆଉ କେତେକର ମେଘସ୍ତନ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ପୀତ ଥିଲା।

Verse 36

केचिद् रासभवर्णास्तु लाक्षारसनिभास्तथा / शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्यञ्जननिभाः परे

କେତେକ ମେଘ ଗଧା-ବର୍ଣ୍ଣ ପରି, କେତେକ ଲାକ୍ଷାରସ ସଦୃଶ। କେତେକ ଶଙ୍ଖ ଓ କୁନ୍ଦପୁଷ୍ପ ପରି ଶୁଭ୍ର, ଆଉ କେତେକ ଜାତିପୁଷ୍ପରେ ଅଞ୍ଜନ ମିଶିଥିବା ପରି ଗାଢ଼ ଛାୟାଧାରୀ।

Verse 37

मनः शिलाभास्त्वन्ये च कपोतसदृशाः परे / इन्द्रगोपनिभाः केचिद्धरितालनिभास्तथा / इन्द्रचापनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि

କେତେକ ମେଘ ମନଃଶିଳା ପରି କଳା, କେତେକ କପୋତ ସଦୃଶ। କେତେକ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ କୀଟ ପରି ରକ୍ତିମ, କେତେକ ହରିତାଳ ପରି ପୀତ; ଆଉ କେତେକ ଘନ ମେଘ ଦିବାକାଶେ ଉଠି ଇନ୍ଦ୍ରଚାପ (ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ) ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 38

केचित् पर्वतसंकाशाः केचिद् गजकुलोपमाः / कूटाङ्गारनिभाश्चान्ये केचिन्मीनकुलोद्वहाः / बहूरूपा घोरूपा घोरस्वरनिनादिनः

କେତେକ ମେଘ ପର୍ବତ ପରି ବିଶାଳ, କେତେକ ଗଜକୁଳ ସଦୃଶ। କେତେକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଙ୍ଗାରର ଢେର ପରି, ଆଉ କେତେକ ମୀନକୁଳମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରି। ସେମାନେ ବହୁରୂପୀ, ଭୟଙ୍କର ରୂପଧାରୀ, ଏବଂ ଘୋର ନାଦରେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ।

Verse 39

तदा जलधराः सर्वे पूरयन्ति नभः स्थलम् / ततस्ते जलदा घोरा राविणो भास्करात्मजाः / सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत

ତେବେ ସମସ୍ତ ଜଲଧର ମେଘ ନଭୋମଣ୍ଡଳକୁ ପୂରଣ କଲେ। ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଜନ୍ୟ, ଘୋର ଗର୍ଜନକାରୀ ସେ ଜଲଦମାନେ ସପ୍ତଧା ଗୋଷ୍ଠୀବଦ୍ଧ ହୋଇ, ସେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ଶମନ କଲେ।

Verse 40

ततस्ते जलदा वर्षं मुञ्चन्तीह महौघवत् / सुघोरमशिवं सर्वं नाशयन्ति च पावकम्

ତାପରେ ସେ ଜଲଦମାନେ ଏଠାରେ ମହାପ୍ରବାହ ପରି ବର୍ଷା ଝରାନ୍ତି। ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର, ଅଶିବ ଧାରାଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସବୁକିଛି ନାଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ପାବକକୁ ମଧ୍ୟ ନିବାନ୍ତି।

Verse 41

प्रवृष्टे च तदात्यर्थमम्भसा पूर्यते जगत् / अद्भिस्तेजोभिभूतत्वात् तदाग्निः प्रविशत्यपः

ମହାବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହେଲେ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ଜଳରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରିଯାଏ। ଜଳଦ୍ୱାରା ତେଜତତ୍ତ୍ୱ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ ଅଗ୍ନିତତ୍ତ୍ୱ ସେହି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଲୟ ପାଏ॥

Verse 42

नष्टे चाग्नौ वर्षशतैः पयोदाः क्षयसंभवाः / प्लावयन्तो ऽथ भुवनं महाजलपरिस्त्रवैः

ଅଗ୍ନି ନଷ୍ଟ ହେଲା ପରେ, କ୍ଷୟରୁ ଜନ୍ମିତ ମେଘମାନେ ଶତଶତ ବର୍ଷ ଧରି ମହାଜଳଧାରାରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ଲାବିତ କରି ଜଗତକୁ ଡୁବାଇଦିଅନ୍ତି॥

Verse 43

धाराभिः पूरयन्तीदं चोद्यमानाः स्वयंभुवा / अत्यन्तसलिलौघैश्च वेला इव महोदधिः

ସ୍ୱୟଂଭୂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଜଳଧାରାମାନେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ପୂରିଦିଅନ୍ତି; ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଳଓଘରେ ଯେପରି ମହାସମୁଦ୍ର ନିଜ ବେଳା ଲଂଘେ, ସେପରି ହୁଏ॥

Verse 44

साद्रिद्वीपा तथा पृथ्वी जलैः संच्छाद्यते शनैः / आदित्यरश्मिभिः पीतं जलमभ्रेषु तिष्ठति / पुनः पतति तद् भूमौ पूर्यन्ते तेन चार्णवाः

ପର୍ବତ ଓ ଦ୍ୱୀପ ସହିତ ପୃଥିବୀ ଧୀରେଧୀରେ ଜଳରେ ଆବୃତ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଶୋଷିଥିବା ଜଳ ମେଘରେ ରହେ; ପୁଣି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ତାହାଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରମାନେ ପୂରିଯାନ୍ତି॥

Verse 45

ततः समुद्राः स्वां वेलामतिक्रान्तास्तु कृत्स्नशः / पर्वताश्च विलीयन्ते मही चाप्सु निमज्जति

ତାପରେ ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ନିଜ ନିଜ ବେଳାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲଂଘିଯାନ୍ତି; ପର୍ବତମାନେ ଲୟ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ଜଳରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହୁଏ॥

Verse 46

तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे / योगनिन्द्रां समास्थाय शेते देवः प्रजापतिः

ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଏକାର୍ଣ୍ଣବରେ, ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହେଲାପରେ, ଦେବ ପ୍ରଜାପତି ଯୋଗନିଦ୍ରା ଆଶ୍ରୟ କରି ଶାନ୍ତିରେ ଶୟନ କଲେ।

Verse 47

चतुर्युगसहस्रान्तं कल्पमाहुर्महर्षयः / वाराहो वर्तते कल्पो यस्य विस्तार ईरितः

ମହର୍ଷିମାନେ କହନ୍ତି—ଚତୁର୍ୟୁଗର ସହସ୍ର ଚକ୍ରାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ କଳ୍ପ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଯେ କଳ୍ପ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ, ସେହିଟି ବରାହ-କଳ୍ପ; ଯାହାର ବିସ୍ତାର କଥିତ।

Verse 48

असंख्यातास्तथा कल्पा ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाः / कथिता हि पुराणेषु मुनिभिः कालचिन्तकैः

ସେହିପରି କଳ୍ପ ଅସଂଖ୍ୟ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ-ସ୍ୱରୂପ। କାଳଚିନ୍ତକ ମୁନିମାନେ ପୁରାଣମାନେ ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।

Verse 49

सात्त्विकेष्वथ कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः / तामसेषु हरस्योक्तं राजसेषु प्रजापतेः

ସାତ୍ତ୍ୱିକ କଳ୍ପମାନେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅଧିକ; ତାମସ କଳ୍ପମାନେ ହର (ଶିବ)ଙ୍କ; ରାଜସ କଳ୍ପମାନେ ପ୍ରଜାପତି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ—ଏହିପରି କଥିତ।

Verse 50

यो ऽयं प्रवर्तते कल्पो वाराहः सात्त्विको मतः / अन्ये च सात्त्विकाः कल्पा मम तेषु परिग्रहः

ଏହି ଯେ କଳ୍ପ ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ, ସେହିଟି ବରାହ-କଳ୍ପ ଏବଂ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି ମତ। ଅନ୍ୟ ସାତ୍ତ୍ୱିକ କଳ୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋର ବିଶେଷ ପରିଗ୍ରହ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧ ଅଛି।

Verse 51

ध्यानं तपस्तथा ज्ञानं लब्ध्वा तेष्वेव योगिनः / आराध्य गिरिशं मां च यान्ति तत् परमं पदम्

ଧ୍ୟାନ, ତପ ଓ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ସେଗୁଡ଼ିକରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ଯୋଗୀମାନେ—ଗିରୀଶ (ଶିବ) ଓ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଆରାଧନା କରି—ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 52

सो ऽहं सत्त्वं समास्थाय मायी मायामयीं स्वयम् / एकार्णवे जगत्यस्मिन् योगनिद्रां व्रजामि तु

ମୁଁ—ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଆଶ୍ରୟ କରି—ମାୟାର ଅଧିପତି ଓ ସ୍ୱୟଂ ମାୟାମୟ ହୋଇ, ଏହି ଜଗତ ଏକାର୍ଣ୍ଣବ ହେଲେ ଯୋଗନିଦ୍ରାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।

Verse 53

मां पश्यन्ति महात्मानः सुप्तं कालं महर्षयः / जनलोके वर्तमानास्तपसा योगचक्षुषा

ମହାତ୍ମା ମହର୍ଷିମାନେ (ସାଧାରଣଙ୍କ) ନିଦ୍ରାକାଳରେ ମୋତେ ଦେଖନ୍ତି; ଜନଲୋକରେ ରହି ତପସ୍ୟା ଓ ଯୋଗଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।

Verse 54

अहं पुराणपुरुषो भूर्भुवः प्रभवो विभुः / सहस्रचरणः श्रीमान् सहस्रांशुः सहस्रदृक्

ମୁଁ ପୁରାଣପୁରୁଷ—ଭୂ ଓ ଭୁବଃର ଉଦ୍ଭବ ଏବଂ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଭୁ; ମୁଁ ସହସ୍ରଚରଣ, ଶ୍ରୀମାନ, ସହସ୍ରକିରଣ ଓ ସହସ୍ରନୟନ।

Verse 55

मन्त्रो ऽग्निर्ब्राह्मिणा गावः कुशाश्च समिधो ह्यहम् / प्रोक्षणी च श्रुवश्चैव सोमो घृतमथास्म्यहम्

ମୁଁ ମନ୍ତ୍ର, ମୁଁ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି; ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଗାଈମାନେ; ମୁଁ କୁଶ ଓ ସମିଧ; ମୁଁ ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀ ଓ ଶ୍ରୁବା; ମୁଁ ସୋମ ଏବଂ ଘୃତ ମଧ୍ୟ।

Verse 56

संवर्तको महानात्मा पवित्रं परमं यशः / वेदो वेद्यं प्रभुर्गोप्ता गोपतिर्ब्रह्मणो मुखम्

ସେ ସଂବର୍ତ୍ତକ, ମହାତ୍ମା—ପବିତ୍ରତା ସ୍ୱରୂପ ଓ ପରମ ଯଶ। ସେଇ ବେଦ ଓ ବେଦର ଜ୍ଞେୟ ଅର୍ଥ; ସେଇ ପ୍ରଭୁ, ରକ୍ଷକ, ଗୋପତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖ।

Verse 57

अनन्तस्तारको योगी गतिर्गतिमतां वरः / हंसः प्राणो ऽथ कपिलो विश्वमूर्तिः सनातनः

ତୁମେ ଅନନ୍ତ, ତାରକ, ଯୋଗୀ; ତୁମେଇ ପରମ ଗତି ଓ ଗତି ଚାହୁଁଥିବାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ। ତୁମେ ହଂସ—ଅନ୍ତରେ ଚଳିତ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ; ତୁମେ ପ୍ରାଣ; ତୁମେ କପିଲ; ତୁମେ ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି, ସନାତନ।

Verse 58

क्षेत्रज्ञः प्रकृतिः कालो जगद्बीजमथामृतम् / माता पिता महादेवो मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते

ମୁଁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ପ୍ରକୃତି ଓ କାଳ; ମୁଁ ଜଗତର ବୀଜ ଏବଂ ଅମୃତ। ମୁଁ ମାତା ଓ ପିତା; ମୁଁ ମହାଦେବ। ମୋଠାରୁ ଭିନ୍ନ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 59

आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता नारायणः पुरुषो योगमूर्तिः / मां पश्यन्ति यतयो योगनिष्ठा ज्ञात्वात्मानममृतत्वं व्रजन्ति

ମୁଁ ଆଦିତ୍ୟବର୍ଣ୍ଣ, ଭୁବନର ରକ୍ଷକ, ନାରାୟଣ—ପୁରୁଷ ଓ ଯୋଗମୂର୍ତ୍ତି। ଯୋଗନିଷ୍ଠ ଯତିମାନେ ମୋତେ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି; ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି ସେମାନେ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।