Adhyaya 7
Īśvara-gītā: Vibhūtis of the Supreme Lord and the Paśu–Paśupati Doctrine of Bondage and Release
ଉତ୍ତର ବିଭାଗର ଈଶ୍ୱର-ଗୀତାରେ ଭଗବାନ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଶିଖାନ୍ତି ଯେ ପରମେଷ୍ଠିନଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ନିବୃତ୍ତି କରାଏ। ସେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଅତୀତ, ନିଷ୍କଳ, ଅଚଳ, ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ଏହି ପରମଧାମକୁ ନିଜର ଧାମ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ ବିଶାଳ ବିଭୂତି-ବର୍ଣ୍ଣନା—ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର; ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଷ୍ଠ, ବ୍ୟାସ, କପିଳ; କାଳମାପରେ କଳ୍ପ, ଯୁଗ; ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ, ଅବିମୁକ୍ତକ; ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀ, ପ୍ରଣବ, ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ଭଳି ପ୍ରକାଶରୂପରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପରମତ୍ୱ ଘୋଷିତ। ତାପରେ ପଶୁ–ପଶୁପତି ତତ୍ତ୍ୱ: ଜୀବ ମାୟାରେ ବନ୍ଧିତ, ପରମାତ୍ମା ବ୍ୟତୀତ ମୋକ୍ଷଦାତା ନାହିଁ। ସାଂଖ୍ୟ ଶୈଳୀରେ ତତ୍ତ୍ୱ, ଗୁଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତନ୍ମାତ୍ରା, ପ୍ରଧାନ/ଅବ୍ୟକ୍ତ, ପାଞ୍ଚ କ୍ଲେଶ ଓ ଧର୍ମ–ଅଧର୍ମର ଦୁଇ ପାଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଅଦ୍ୱୈତ-ଈଶ୍ୱରବାଦ—ସେଇ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, ବନ୍ଧନ ଓ ବନ୍ଧକ, ପାଶ ଓ ବଦ୍ଧ; ବିଷୟରୂପେ ଅଗୋଚର, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆଧାର। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୋକ୍ଷ ଓ ଯୋଗାନୁଶାସନ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) षष्ठो ऽध्यायः ईश्वर उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे प्रभावं परमेष्ठिनः / यं ज्ञात्वा पुरुषो मुक्तो न संसारे पतेत् पुनः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ଉତ୍ତର-ବିଭାଗରେ, ଈଶ୍ୱରଗୀତାମଧ୍ୟରେ ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ (ଆରମ୍ଭ)। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ, ପରମେଷ୍ଠିଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଶୁଣ; ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ପୁରୁଷ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ପୁନଃ ସଂସାରେ ପତିତ ହୁଏନାହିଁ।
Verse 2
परात् परतरं ब्रह्म शाश्वतं निष्कलं ध्रुवम् / नित्यानन्दं निर्विकल्पं तद्धाम परमं मम
ପରାତ୍ ପରତର ବ୍ରହ୍ମ ଶାଶ୍ୱତ, ନିଷ୍କଳ ଓ ଧ୍ରୁବ; ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ। ସେଇ ମୋର ପରମ ଧାମ।
Verse 3
अहं ब्रह्मविदां ब्रह्मा स्वयंभूर्विश्वतोमुखः / मायाविनामहं देवः पुराणो हरिरव्ययः
ବ୍ରହ୍ମବିଦମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା—ସ୍ୱୟଂଭୂ, ବିଶ୍ୱତୋମୁଖ। ମାୟାଧିପତି ମୁଁ ଦେବ; ପୁରାତନ ହରି, ଅବ୍ୟୟ।
Verse 4
योगिनामस्म्यहं शंभुः स्त्रीणां देवी गिरीन्द्रजा / आदित्यानामहं विष्णुर्वसूनामस्मि पावकः
ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଶମ୍ଭୁ; ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବୀ ଗିରୀନ୍ଦ୍ରଜା। ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁ; ବସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପାବକ (ଅଗ୍ନି)।
Verse 5
रुद्राणां शङ्करश्चाहं गरुडः पततामहम् / ऐरावतो गजेन्द्राणां रामः शस्त्रभृतामहम्
ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଶଙ୍କର; ପତତାମ୍ (ଉଡୁଥିବା) ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଗରୁଡ। ଗଜେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଐରାବତ; ଶସ୍ତ୍ରଭୃତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ରାମ।
Verse 6
ऋषीणां च वसिष्ठो ऽहं देवानां च शतक्रतुः / शिल्पिनां विश्वकर्माहं प्रह्लादो ऽस्म्यमरद्विषाम्
ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବସିଷ୍ଠ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର)। ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ଅମରଙ୍କ ବିରୋଧୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପ୍ରହ୍ଲାଦ।
Verse 7
मुनीनामप्यहं व्यासो गणानां च विनायकः / वीराणां वीरभद्रो ऽहं सिद्धानां कपिलो मुनिः
ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବ୍ୟାସ, ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବିନାୟକ। ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବୀରଭଦ୍ର, ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମୁନି କପିଲ।
Verse 8
पर्वतानामहं मेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाः / वज्रं प्रहरणानां च व्रतानां सत्यमस्म्यहम्
ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମେରୁ, ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଚନ୍ଦ୍ର। ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବଜ୍ର, ଵ୍ରତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସତ୍ୟ।
Verse 9
अनन्तो भोगिनां देवः सेनानीनां च पावकिः / आश्रमाणां च गार्हस्थमीश्वराणां महेश्वरः
ଭୋଗିମାନଙ୍କ (ନାଗମାନଙ୍କ) ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଦେବ ଅନନ୍ତ, ସେନାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପାବକି (ଅଗ୍ନି)। ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟ, ଈଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମହେଶ୍ୱର।
Verse 10
महाकल्पश्च कल्पानां युगानां कृतमस्म्यहम् / कुबेरः सर्वयक्षाणां गणेशानां च वीरकः
କଳ୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମହାକଳ୍ପ, ଯୁଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କୃତ (ସତ୍ୟ) ଯୁଗ। ସମସ୍ତ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କୁବେର, ଗଣେଶମାନଙ୍କ ଗଣମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବୀରକ।
Verse 11
प्रजापतीनां दक्षो ऽहं निरृतिः सर्वरक्षसाम् / वायुर्बलवतामस्मि द्वीपानां पुष्करो ऽस्म्यहम्
ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଦକ୍ଷ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ନିରୃତି। ବଳବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବାୟୁ, ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପୁଷ୍କର।
Verse 12
मृगेन्द्राणां च सिंहो ऽहं यन्त्राणां धनुरेव च / वेदानां सामवेदो ऽहं यजुषां शतरुद्रियम्
ମୃଗେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସିଂହ, ଯନ୍ତ୍ର-ଉପକରଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଧନୁ। ବେଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସାମବେଦ, ଯଜୁଃମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ।
Verse 13
सावित्री सर्वजप्यानां गुह्यानां प्रणवो ऽस्म्यहम् / सूक्तानां पौरुषं सूक्तं ज्येष्ठसाम च सामसु
ସମସ୍ତ ଜପ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସାବିତ୍ରୀ (ଗାୟତ୍ରୀ), ଗୁହ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପ୍ରଣବ (ଓଁ)। ସୂକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପୌରୁଷ ସୂକ୍ତ, ଏବଂ ସାମଗାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ-ସାମ।
Verse 14
सर्ववेदार्थविदुषां मनुः स्वायंभुवो ऽस्म्यहम् / ब्रह्मावर्तस्तु देशानां क्षेत्राणामविमुक्तकम्
ସମସ୍ତ ବେଦାର୍ଥକୁ ସତ୍ୟରୂପେ ଜାଣୁଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ। ଦେଶମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ, ଏବଂ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଅବିମୁକ୍ତକ।
Verse 15
विद्यानामात्मविद्याहं ज्ञानानामैश्वरं परम् / भूतानामस्म्यहं व्योम सत्त्वानां मृत्युरेव च
ବିଦ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟା, ଜ୍ଞାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପରମ ଐଶ୍ୱର ଜ୍ଞାନ (ଈଶ୍ୱରତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ)। ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବ୍ୟୋମ (ଆକାଶ), ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚୟ।
Verse 16
पाशानामस्म्यहं माया कालः कलयतामहम् / गतीनां मुक्तिरेवाहं परेषां परमेश्वरः
ବନ୍ଧନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମାୟା; ଗଣନା ଓ ନିୟମ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କାଳ। ସମସ୍ତ ଗତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଏକା ମୁକ୍ତି; ଏବଂ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପରମେଶ୍ୱର।
Verse 17
यच्चान्यदपि लोके ऽस्मिन् सत्त्वं तेजोबलाधिकम् / तत्सर्वं प्रतिजानीध्वं मम तेजोविजृम्भितम्
ଏହି ଲୋକରେ ଯାହା କିଛି ସତ୍ତ୍ୱ, ତେଜ ଓ ବଳରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସେ ସବୁକୁ ମୋ ଦିବ୍ୟ ତେଜର ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରକାଶ ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 18
आत्मानः पशवः प्रोक्ताः सर्वे संसारवर्तिनः / तेषां पतिरहं देवः स्मृतः पशुपतिर्बुधैः
ସଂସାରଚକ୍ରରେ ଚଳିତ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା ‘ପଶୁ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସେମାନଙ୍କର ପତି ମୁଁ ଦେବ; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମୋତେ ‘ପଶୁପତି’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି।
Verse 19
मायापाशेन बध्नामि पशूनेतान् स्वलीलया / मामेव मोचकं प्राहुः पशूनां वेदवादिनः
ମୋର ସ୍ୱଲୀଳାରେ ମୁଁ ଏହି ପଶୁସଦୃଶ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ମାୟାପାଶରେ ବାନ୍ଧେ; ଏବଂ ବେଦବାଦୀମାନେ କହନ୍ତି—ସେହି ବନ୍ଧିତ ପଶୁମାନଙ୍କର ମୋଚକ ମୁଁ ଏକା।
Verse 20
मायापाशेन बद्धानां मोचको ऽन्यो न विद्यते / मामृते परमात्मानं भूताधिपतिमव्ययम्
ମାୟାପାଶରେ ବନ୍ଧିତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୋଚକ ନାହିଁ—ମୁଁ ପରମାତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଅବ୍ୟୟ ଅଧିପତି।
Verse 21
चतुर्विंशतितत्त्वानि माया कर्म गुणा इति / एते पाशाः पशुपतेः क्लेशाश्च पशुबन्धनाः
ଚବିଶ ତତ୍ତ୍ୱ, ତଥା ମାୟା, କର୍ମ ଓ ଗୁଣ—ଏସବୁ ପଶୁପତି ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଜୀବ (ପଶୁ)କୁ ବାନ୍ଧୁଥିବା ପାଶ; ଏହିମାନେ କ୍ଲେଶରୂପେ ଜୀବବନ୍ଧନର କାରଣ।
Verse 22
मनो बुद्धिरहङ्कारः खानिलाग्निजलानि भूः / एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराश्च तथापरे
ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅହଙ୍କାର; ତଥା ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ—ଏହି ଆଠଟିକୁ ପ୍ରକୃତି କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ତାହାର ବିକାର (ପରିଣାମ)।
Verse 23
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं चैव तु पञ्चमम् / पायूपस्थं करौ पादौ वाक् चैव दशमी मता
କାନ, ଚର୍ମ, ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ, ଜିଭ ଓ ନାସା—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ। ଗୁଦ ଓ ଉପସ୍ଥ, ହାତ ଓ ପାଦ, ଏବଂ ବାକ୍—ଏମାନେ ମିଶି ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାବେ ମତ।
Verse 24
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च / त्रयोविंशतिरेतानि तत्त्वानि प्राकृतानि तु
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ। ଏହିପରି ପ୍ରକୃତିଜ ଏଇ ତେଇଶ ତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ।
Verse 25
चतुर्विंशकमव्यक्तं प्रधानं गुणलक्षणम् / अनादिमध्यनिधनं कारणं जगतः परम्
ଗୁଣଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରଧାନ ହିଁ ଚବିଶତମ ତତ୍ତ୍ୱ। ଏହାର ନ ଆଦି, ନ ମଧ୍ୟ, ନ ଅନ୍ତ; ଏହି ଜଗତର ପରମ କାରଣ।
Verse 26
सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणत्रयमुदाहृतम् / साम्यावस्थितिमेतेषामव्यक्तं प्रकृतिं विदुः
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଘୋଷିତ। ଏମାନେ ସମତାରେ ଥିଲେ ସେ ଅବସ୍ଥା ‘ଅବ୍ୟକ୍ତ’; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାକୁ ଆଦି ପ୍ରକୃତି ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି।
Verse 27
सत्त्वं ज्ञानं तमो ऽज्ञानं रजो मिश्रमुदाहृतम् / गुणानां बुद्धिवैषम्याद् वैषम्यं कवयो विदुः
ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଜ୍ଞାନ, ତମକୁ ଅଜ୍ଞାନ, ରଜକୁ ମିଶ୍ର ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଗୁଣମାନଙ୍କ ଅସମ ପ୍ରାଧାନ୍ୟରୁ ବୁଦ୍ଧିର ବିଭିନ୍ନତା ହୁଏ—ଏହା କବି-ଜ୍ଞାନୀ ଜାଣନ୍ତି।
Verse 28
धर्माधर्माविति प्रोक्तौ पाशौ द्वौ बन्धसंज्ञितौ / मय्यर्पितानि कर्माणि निबन्धाय विमुक्तये
ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ—ଏହି ଦୁଇଟି ପାଶକୁ ବନ୍ଧନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମୋତେ ଅର୍ପିତ କର୍ମ କାହା ପାଇଁ ବନ୍ଧହେତୁ, ଆଉ କାହା ପାଇଁ ମୋକ୍ଷର ସାଧନ ହୁଏ।
Verse 29
अविद्यामस्मितां रागं द्वेषं चाभिनिवेशकम् / क्लेशाख्यानचलान् प्राहुः पाशानात्मनिबन्धनान्
ଅବିଦ୍ୟା, ଅସ୍ମିତା (ଅହଂଭାବ), ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅଭିନିବେଶ (ଜୀବନାସକ୍ତି)—ଏହି ପାଞ୍ଚଟିକୁ ‘କ୍ଲେଶ’ କୁହାଯାଏ; ଏମାନେ ଅଚଳ ପାଶ, ଯାହା ଆତ୍ମାକୁ ବାନ୍ଧେ।
Verse 30
एतेषामेव पाशानां माया कारणमुच्यते / मूलप्रकृतिरव्यक्ता सा शक्तिर्मयि तिष्ठति
ଏହି ପାଶମାନଙ୍କର କାରଣ ‘ମାୟା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଇ ଅବ୍ୟକ୍ତ ମୂଳପ୍ରକୃତି ମୋର ଶକ୍ତି; ତାହା ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କରି ରହେ।
Verse 31
स एव मूलप्रकृतिः प्रधानं पुरुषो ऽपि च / विकारा महदादीनि देवदेवः सनातनः
ସେଇ ମୂଳପ୍ରକୃତି, ସେଇ ପ୍ରଧାନ, ଏବଂ ସେଇ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ। ମହତ୍ ଆଦି ସମସ୍ତ ବିକାର ତାଙ୍କର ରୂପ-ପରିଣାମ; ସେ ଦେବଦେବ, ସନାତନ ଈଶ୍ୱର।
Verse 32
स एव बन्धः स च बन्धकर्ता स एव पाशः पशवः स एव / स वेद सर्वं न च तस्य वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्
ସେଇ ବନ୍ଧନ, ସେଇ ବନ୍ଧନକର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ। ସେଇ ପାଶ, ସେଇ ପଶୁ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ) ମଧ୍ୟ। ସେ ସବୁ ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଲୋକ କେହି ନାହିଁ; ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ର୍ୟ, ପୁରାତନ ପୁରୁଷ କହନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
Brahman is described as ‘beyond the beyond,’ eternal, partless, unshakable, and ever-blissful—free from conceptual distinctions—yet simultaneously identified as the Lord’s own supreme abode, expressing a Vedāntic absolute framed within personal theism.
The jīvas are ‘bound beings’ (paśu) fettered by māyā, karma, guṇas, tattvas, and kleśas; the Lord is Paśupati, the sole liberator. The chapter further intensifies the non-dual theistic stance by declaring the Lord as Prakṛti and Puruṣa, and even as bondage and the bound, while remaining beyond objectification by any knower.
The enumeration functions as a diagnostic map of bondage (pāśa): mind–intellect–ego, the elements, sense faculties, tanmātras, guṇas, and pradhāna/avyakta are presented as the structural conditions through which māyā operates—yet all are subordinated to the Lord’s sovereignty as the ultimate cause and the only source of release.