Adhyaya 29
Yati-Āśrama: Bhikṣā-vidhi, Īśvara-dhyāna, and Prāyaścitta (Mahādeva as Non-dual Brahman)
ଉତ୍ତରଭାଗର ଧର୍ମ‑ମୋକ୍ଷ ଉପଦେଶଧାରାରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଯତି/ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ଶିଷ୍ଟ ଜୀବନବିଧି କହେ—ନିୟତ ଭିକ୍ଷା, ଅଳ୍ପ ସଙ୍ଗ, ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ଭାର ନଦେଇ ସମୟ, ସଂକ୍ଷେପ ଓ ମୌନରେ ଭିକ୍ଷାଗ୍ରହଣ। ପରେ ବାହ୍ୟାଚାରରୁ ଅନ୍ତଃସାଧନାକୁ—ଆଦିତ୍ୟାର୍ପଣ, ପ୍ରାଣାହୁତି, ମିତାହାର, ରାତ୍ରି ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାସନ୍ଧିରେ ଧ୍ୟାନ; ଶେଷରେ ହୃଦୟସ୍ଥ, ତମସାତୀତ ଜ୍ୟୋତିରୂପ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ବେଦାନ୍ତ ଧ୍ୟାନ। ଶିବ ମହେଶ/ମହାଦେବ ଭାବେ ଅବିନାଶୀ ଅଦ୍ୱୈତ ବ୍ରହ୍ମ (ବ୍ୟୋମ‑ଆକାଶସଦୃଶ, ଅନ୍ତଃସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରକାଶ) ରୂପେ ସ୍ତୁତ ହୋଇ ହରି‑ହର ସମନ୍ୱୟ ସ୍ଥାପିତ। ଶେଷରେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଦୋଷ—କାମ, ଅସତ୍ୟ, ଚୋରି, ଅଜାଣତେ ହିଂସା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦୌର୍ବଲ୍ୟ—ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ କୃଚ୍ଛ୍ର, ସାନ୍ତପନ, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଭଳି କଠୋର ବ୍ରତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ। ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଉପଦେଶ ନିୟମରେ ସମାପ୍ତ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗୁହ୍ୟ ଯୋଗ‑ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे ऽष्टाविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच एवं स्वाश्रमनिष्ठानां यतीनां नियतात्मनाम् / भैक्षेण वर्तनं प्रोक्तं फलमूलैरथापि वा
ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ଉତ୍ତରବିଭାଗରେ ଅଷ୍ଟାବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏପରି ସ୍ୱାଶ୍ରମଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ଓ ନିୟତାତ୍ମା ଯତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବିକା ଭିକ୍ଷାଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଛି; କିମ୍ବା ଫଳ-ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ।
Verse 2
एककालं चरेद् भैक्षं न प्रसज्येत विस्तरे / भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति
ଯତି ଦିନକୁ ଏକଥର ମାତ୍ର ଭିକ୍ଷା କରୁ, ଦୀର୍ଘ ଆଲୋଚନା-ବ୍ୟବହାରରେ ଲଗି ନ ପଡ଼ୁ। ଭିକ୍ଷାରେ ଆସକ୍ତ ଯତି ସହଜେ ବିଷୟଭୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 3
सप्तागारं चरेद् भैक्षमलाभात् तु पुनश्चरेत् / प्रक्षाल्य पात्रे भुञ्जीयादद्भिः प्रक्षालयेत् तु तत्
ଯତି ସାତ ଘରକୁ ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ଯାଉ; ନ ମିଳିଲେ ପୁଣି ଯାଉ। ପାତ୍ର ଧୋଇ ସେହି ପାତ୍ରରେ ଭୋଜନ କରି, ପରେ ଜଳରେ ପୁଣି ଧୋଇବ।
Verse 4
अथवान्यदुपादाय पात्रे भुञ्जीत नित्यशः / भुक्त्वा तत् संत्यजेत् पात्रं यात्रामात्रमलोलुपः
କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ (ଶୁଚି) ପାତ୍ର ନେଇ ନିତ୍ୟ ସେଥିରେ ଭୋଜନ କରୁ; ଭୋଜନ ପରେ ସେହି ପାତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରୁ—ଲୋଭହୀନ ହୋଇ, ଜୀବନ-ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଯେତେ ମାତ୍ର ଯଥେଷ୍ଟ ସେତେ ମାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରୁ।
Verse 5
विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने / वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत्
ଘରର ଅଗ୍ନି ଧୂମହୀନ ହୋଇ, ଉଖଳି-ମୁସଳ ରଖିଦିଆଯାଇ, ଅଙ୍ଗାର ଶୀତଳ ହୋଇ, ଲୋକେ ଭୋଜନ ସାରି, ପାତ୍ରପାନା ଗୋଟେଇଦେଇଥିବାବେଳେ—ସେତେବେଳେ ମାତ୍ର ଯତି ନିତ୍ୟ ଭିକ୍ଷାକୁ ଯାଉ।
Verse 6
गोदोहमात्रं तिष्ठेत कालं भिक्षुरधोमुखः / भिक्षेत्युक्त्वा सकृत् तूष्णीमश्नीयाद् वाग्यतः शुचिः
ଭିକ୍ଷୁ ମୁହଁ ନମାଇ ଗାଈ ଦୋହିବାକୁ ଯେତେ ସମୟ ଲାଗେ ସେତେ ମାତ୍ର ଦାଁଡ଼ି ରହୁ। ‘ଭିକ୍ଷା’ ବୋଲି ଏକଥର ମାତ୍ର କହି, ପରେ ବାକ୍-ସଂଯମୀ ଓ ଅନ୍ତଃଶୁଚି ହୋଇ ମୌନରେ ଭୋଜନ କରୁ।
Verse 7
प्रक्षाल्य पाणिपादौ च समाचम्य यथाविधि / आदित्ये दर्शयित्वान्नं भुञ्जीत प्राङ्मुखोत्तरः
ହାତପା ଧୋଇ ବିଧିମତେ ଆଚମନ କରି, ଅନ୍ନକୁ ଆଦିତ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରି, ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତରମୁଖେ ବସି ଭୋଜନ କରିବ।
Verse 8
हुत्वा प्राणाहुतीः पञ्च ग्रासानष्टौ समाहितः / आचम्य देवं ब्रह्माणं ध्यायीत परमेश्वरम्
ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣାହୁତି ଅର୍ପଣ କରି, ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଆଠ ଗ୍ରାସ ଭୋଜନ କରି; ପରେ ଆଚମନ କରି ଦେବସ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ।
Verse 9
अलाबुं दारुपात्रं च मृण्मयं वैणवं ततः / चत्वारि यतिपात्राणि मनुराह प्रजापतिः
ଲାଉପାତ୍ର, କାଠପାତ୍ର, ମାଟିପାତ୍ର ଏବଂ ବାଁଶପାତ୍ର—ଏହି ଚାରିଟି ଯତିଙ୍କ ଭିକ୍ଷାପାତ୍ର, ଏପରି ପ୍ରଜାପତି ମନୁ କହିଛନ୍ତି।
Verse 10
प्राग्रात्रे पररात्रे च मध्यरात्रे तथैव च / संध्यास्वह्नि विशेषेण चिन्तयेन्नित्यमीश्वरम्
ରାତିର ପ୍ରଥମ ଭାଗରେ, ରାତିର ପର ଭାଗରେ, ଏବଂ ମଧ୍ୟରାତିରେ; ବିଶେଷକରି ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ—ନିତ୍ୟ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରିବ।
Verse 11
कृत्वा हृत्पद्मनिलये विश्वाख्यं विश्वसंभवम् / आत्मानं सर्वभूतानां परस्तात् तमसः स्थितम्
ହୃଦୟପଦ୍ମନିଲୟରେ ‘ବିଶ୍ୱ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ବିଶ୍ୱସମ୍ଭବ ଯେ ଆତ୍ମା, ତାହାକୁ ସ୍ଥାପନ କରି; ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପରମାତ୍ମାକୁ ତମସର ପରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବ।
Verse 12
सर्वस्याधारभूतानामानन्दं ज्योतिरव्ययम् / प्रधानपुरुषातीतमाकाशं दहनं शिवम्
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର, ଆନନ୍ଦମୟ ଅବିନାଶୀ ଜ୍ୟୋତି। ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆକାଶ ଓ ଦହନକାରୀ ଅଗ୍ନି—ସେଇ ପରମ ଶୁଭ ଶିବ।
Verse 13
तदन्तः सर्वभावानामीश्वरं ब्रह्मरूपिणम् / ध्यायेदनादिमद्वैतमानन्दादिगुणालयम्
ସମସ୍ତ ଭାବମାନଙ୍କ ଅନ୍ତରେ ବିରାଜିତ, ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ସେ ଅନାଦି, ଅଦ୍ୱୈତ, ଆନନ୍ଦାଦି ଦିବ୍ୟ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ।
Verse 14
महान्तं परमं ब्रह्म पुरुषं सत्यमव्ययम् / सितेतरारुणाकारं महेशं विश्वरूपिणम्
ମୁଁ ସେଇ ମହାନଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରେ—ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ପୁରୁଷ, ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ଓ ଅବିନାଶୀ। ଶ୍ୱେତ ଓ ଅରୁଣ—ଦୁଇ ରୂପରେ ଦୀପ୍ତ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱରୂପ ମହେଶ।
Verse 15
ओङ्कारान्ते ऽथ चात्मानं संस्थाप्य परमात्मनि / आकाशे देवमीशानं ध्यायीताकाशमध्यगम्
ତାପରେ ଓଂକାରର ଶେଷରେ, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପରମାତ୍ମାରେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଆକାଶମଧ୍ୟରେ ବିରାଜିତ ଦେବ ଈଶାନ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
कारणं सर्वभावानामानन्दैकसमाश्रयम् / पुराणं पुरुषं शंभुं ध्यायन् मुच्येत बन्धनात्
ସମସ୍ତ ଭାବମାନଙ୍କର କାରଣ, ଆନନ୍ଦ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ, ପୁରାତନ ପୁରୁଷ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Verse 17
यद्वा गुहायां प्रकृतौ जगत्संमोहनालये / विचिन्त्य परमं व्योम सर्वभूतैककारणम्
ନଚେତ୍ ପ୍ରକୃତିର ଗୁହାରେ—ଜଗତ୍ମୋହର ଆଳୟରେ—ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସର୍ବଭୂତର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ଏହି ପରମ ‘ବ୍ୟୋମ’ (ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିସ୍ତାର)କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ।
Verse 18
जीवनं सर्वभूतानां यत्र लोकः प्रलीयते / आनन्दं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत् पश्यन्ति मुमुक्षवः
ସେହି ପରମତତ୍ତ୍ୱ ହିଁ ସର୍ବଭୂତଙ୍କର ଜୀବନ; ଯାହାରେ ଏହି ଲୋକ ଲୟ ପାଏ। ସେହି ହିଁ ବ୍ରହ୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆନନ୍ଦ, ଯାହାକୁ ମୁମୁକ୍ଷୁମାନେ ଦେଖନ୍ତି।
Verse 19
तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम् / अनन्तं सत्यमीशानं विचिन्त्यासीत संयतः
ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମ ନିହିତ—କେବଳ ଜ୍ଞାନ-ଲକ୍ଷଣ। ଅନନ୍ତ ଓ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ଈଶାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସଂଯମୀ ସାଧକ ଆତ୍ମସଂଯମରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହୁ।
Verse 20
गुह्याद् गुह्यतमं ज्ञानं यतीनामेतदीरितम् / यो ऽनुतिष्ठेन्महेशेन सो ऽश्नुते योगमैश्वरम्
ଏହା ଗୁହ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ଗୁହ୍ୟତମ ଜ୍ଞାନ; ଯତୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଘୋଷିତ। ଯେ ମହେଶ (ଶିବ)ଙ୍କ ଉପଦେଶାନୁସାରେ ଏହାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେ ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ଦିବ୍ୟ ଯୋଗ ପାଏ।
Verse 21
तस्माद् ध्यानरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः / ज्ञानं समभ्यसेद् ब्राह्मं येन मुच्येत बन्धनात्
ଏହେତୁ ସଦା ଧ୍ୟାନରତ ଓ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ପରାୟଣ ହୋଇ, ବ୍ରାହ୍ମ ଜ୍ଞାନକୁ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଭ୍ୟାସ କରୁ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Verse 22
मत्वा पृथक् स्वमात्मानं सर्वस्मादेव केवलम् / आनन्दमजरं ज्ञानं ध्यायीत च पुनः परम्
ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ସମସ୍ତଠାରୁ ପୃଥକ୍, ନିର୍ମଳ ଏକାକୀ ବୋଲି ଜାଣି, ପୁନଃ ପରମକୁ ଧ୍ୟାନ କର—ଆନନ୍ଦମୟ, ଅଜର, ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପକୁ।
Verse 23
यस्मात् भवन्ति भूतानि यद् गत्वा नेह जायते / स तस्मादीश्वरो देवः परस्माद् यो ऽधितिष्ठति
ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଯାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଏଠାରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ—ସେଇ ଦେବ ଈଶ୍ୱର, ଯିଏ ପରାତ୍ପରରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ଅଧିଷ୍ଠାତା।
Verse 24
यदन्तरे तद् गगनं शाश्वतं शिवमव्ययम् / यदंशस्तत्परो यस्तु स देवः स्यान्महेश्वरः
ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତରେ ଅଛି, ସେ ଆକାଶସଦୃଶ ତତ୍ତ୍ୱ—ଶାଶ୍ୱତ, ଶିବ, ଅବ୍ୟୟ। ଏହି ଜଗତ ତାହାର ଅଂଶ; ସେଇ ପରମରେ ଯିଏ ପରାୟଣ, ସେ ଦେବ ମହେଶ୍ୱର।
Verse 25
व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवोपव्रतानि च / एकैकातिक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते
ଭିକ୍ଷୁମାନଙ୍କର ଯେଯେ ବ୍ରତ ଓ ଉପବ୍ରତ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକେକ ଉଲ୍ଲଂଘନ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଧିତ ହୋଇଛି।
Verse 26
उपेत्य च स्त्रियं कामात् प्रायश्चित्तं समाहितः / प्राणायामसमायुक्तं कुर्यात् सांतपनं शुचिः
କାମବଶତଃ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମୀପ କଲେ, ସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ଶୁଚି ହୋଇ ପ୍ରାଣାୟାମସହିତ ସାନ୍ତପନ ତପ କରିବ।
Verse 27
ततश्चरेत नियमात् कृच्छ्रं संयतमानसः / पुनराश्रममागम्य चरेद् भिश्रुरतन्द्रितः
ତାପରେ ମନକୁ ସଂଯମ କରି ନିୟମାନୁସାରେ କୃଚ୍ଛ୍ର ତପ କରିବ। ପୁନଃ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରି ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ, ସଂଯମୀ ଓ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଭାବେ ଆଚରଣ କରିବ।
Verse 28
न धर्मयुक्तमनृतं हिनस्तीति मनीषिणः / तथापि च न कर्तव्यं प्रसङ्गो ह्येष दारुणः
ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି ଧର୍ମର ହେତୁ କହାଯାଇଥିବା ଅସତ୍ୟ ହାନି କରେନାହିଁ; ତଥାପି ତାହା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଭୟଙ୍କର ପ୍ରସଙ୍ଗ—ଭାରି ଅନର୍ଥକୁ ନେଇଯାଏ।
Verse 29
एकरात्रोपवासश्च प्राणायामशतं तथा / उक्त्वानृतं प्रकर्तव्यं यतिना धर्मलिप्सुना
ଧର୍ମକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରୁଥିବା ଯତି ଯଦି ଅସତ୍ୟ କହିଥାଏ, ତେବେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବେ ଏକରାତ୍ରି ଉପବାସ ଓ ଶତ ପ୍ରାଣାୟାମ କରିବ।
Verse 30
परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमन्यतः / स्तेयादभ्यधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति स्मृतिः / हिंसा चैषापरा दिष्टा या चात्मज्ञाननाशिका
ପରମ ଆପଦରେ ପଡିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟରୁ ଚୋରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସ୍ମୃତି କହେ—ଚୋରିଠାରୁ ବଡ଼ ଅଧର୍ମ କିଛି ନାହିଁ। ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମତର ହିଂସା, କାରଣ ଏହା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନକୁ ନାଶ କରେ।
Verse 31
यदेतद् द्रविणं नाम प्राण ह्येते बहिश्वराः / स तस्य हरति प्राणान् यो यस्य हरते धनम्
ଯାହାକୁ ‘ଧନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ ଆସଲେ ବାହ୍ୟରେ ଥିବା ପ୍ରାଣ ଅଟେ। ତେଣୁ ଯେ ପରଧନ ହରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତାହାର ପ୍ରାଣ ହରେ।
Verse 32
एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रताच्च्युतः / भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेच्चान्द्रायणव्रतम्
ଏହିପରି କରି ସେ ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ, ଯାହାର ଆଚରଣ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି ଓ ଯେ ବ୍ରତଚ୍ୟୁତ ହୋଇଛି, ସେ ପୁନଃ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରୂପେ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରୁ।
Verse 33
विधिना शास्त्रदृष्टेन संवत्सरमिति श्रुतिः / भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेद् भिक्षुरतन्द्रितः
ଶ୍ରୁତି କହେ—ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟ ବିଧିଅନୁସାରେ ଏହାକୁ ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଅଧିକ ବୈରାଗ୍ୟ ପାଇ ଭିକ୍ଷୁ ଅପ୍ରମାଦୀ ହୋଇ ନିରନ୍ତର ଚରଣ କରୁ।
Verse 34
अकस्मादेव हिंसां तु यदि भिक्षुः समाचरेत् / कुर्यात्कृछ्रातिकृच्छ्रं तु चान्द्रायणमथापि वा
ଯଦି ଭିକ୍ଷୁ ଅକସ୍ମାତ୍ ଅନିଚ୍ଛାରେ ହିଂସା କରିଦେଏ, ତେବେ ସେ ‘କୃଚ୍ଛ୍ରାତିକୃଚ୍ଛ୍ର’ ନାମକ କଠୋର ତପ କରୁ; କିମ୍ବା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରୂପେ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ଆଚରଣ କରିପାରେ।
Verse 35
स्कन्देदिन्द्रियदौर्बल्यात् स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि / तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश / दिवास्कन्दे त्रिरात्रं स्यात् प्राणायामशतं तथा
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦୌର୍ବଳ୍ୟରୁ ଯଦି ଯତି ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଦେଖି ସଂଯମରୁ ସ୍ଖଳିତ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଷୋଳ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଧାରଣ କରୁ। ଦିନେ ସ୍ଖଳନ ହେଲେ ତିନି ରାତି ନିୟମ ରହୁ; ଏବଂ ସେହିପରି ଶତ ପ୍ରାଣାୟାମ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 36
एकान्ने मधुमांसे च नवश्राद्धे तथैव च / प्रत्यक्षलवणे चोक्तं प्राजापत्यं विशोधनम्
ଏକାନ୍ନ ଭୋଜନର ଦୋଷରେ, ମଧୁ ଓ ମାଂସ ସେବନରେ, ନବଶ୍ରାଦ୍ଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଲବଣ ଗ୍ରହଣରେ—ଏହି ସବୁ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧିକାରକ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ବ୍ରତ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 37
ध्याननिष्ठस्य सततं नश्यते सर्वपातकम् / तस्मान्महेश्वरं ज्ञात्वा तस्य ध्यानपरो भवेत्
ଯେ ନିତ୍ୟ ଧ୍ୟାନନିଷ୍ଠ, ତାହାର ସମସ୍ତ ପାପ ସଦା ନଶିଯାଏ। ତେଣୁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣି ତାଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ପରାୟଣ ହେଉ।
Verse 38
यद् ब्रह्म परमं ज्योतिः प्रतिष्ठाक्षरमद्वयम् / यो ऽन्तरात्र परं ब्रह्म स विज्ञेयो महेश्वरः
ଯେ ବ୍ରହ୍ମ ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅଦ୍ୱୟ—ଏବଂ ଯିଏ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ରୂପେ ସେହି ପରବ୍ରହ୍ମ, ସେଇ ମହେଶ୍ୱର ଜ୍ଞେୟ।
Verse 39
एष देवो महादेवः केवलः परमः शिवः / तदेवाक्षरमद्वैतं तदादित्यान्तरं परम्
ଏହି ଦେବ ହିଁ ମହାଦେବ—ଏକମାତ୍ର ପରମ ଶିବ। ସେହି ଅକ୍ଷର ଅଦ୍ୱୟ ତତ୍ତ୍ୱ; ସେହି ଆଦିତ୍ୟର ଅନ୍ତରେ ପରମ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତି।
Verse 40
यस्मान्महीयते देवः स्वधाम्नि ज्ञानसंज्ञिते / आत्मयोगाह्वये तत्त्वे महादेवस्ततः स्मृतः
ଯେହେତୁ ଦେବ ନିଜ ସ୍ୱଧାମରେ—‘ଜ୍ଞାନ’ ନାମେ ପରିଚିତ—ଏବଂ ‘ଆତ୍ମଯୋଗ’ ନାମକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ମହିମାନ୍ୱିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେହିପାଇଁ ସେ ‘ମହାଦେବ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।
Verse 41
नान्यद् देवान्महादेवाद् व्यतिरिक्तं प्रपश्यति / तमेवात्मानमन्वेति यः स याति परं पदम्
ଯେ ମହାଦେବଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତାକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଅନୁସରେ, ସେ ପରମ ପଦକୁ ପାଏ।
Verse 42
मन्यते ये स्वमात्मानं विभिन्नं परमेश्वरात् / न ते पश्यन्ति तं देवं वृथा तेषां परिश्रमः
ଯେମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପରମେଶ୍ୱରଠାରୁ ଭିନ୍ନ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ସେହି ଦେବଙ୍କୁ ସତ୍ୟରେ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପରିଶ୍ରମ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ।
Verse 43
एकमेव परं ब्रह्म विज्ञेयं तत्त्वमव्ययम् / स देवस्तु महादेवो नैतद् विज्ञाय बध्यते
ଏକମାତ୍ର ପରବ୍ରହ୍ମ—ଅବ୍ୟୟ ତତ୍ତ୍ୱ—ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ। ସେହି ଦେବ ହିଁ ମହାଦେବ; ଏହା ନ ଜାଣିଲେ ବନ୍ଧନ ରହେ।
Verse 44
तस्माद् यतेत नियतं यतिः संयतमानसः / ज्ञानयोगरतः शान्तो महादेवपरायणः
ଏହେତୁ ଯତି ନିୟତଭାବେ ସଦା ଚେଷ୍ଟା କରୁ—ମନକୁ ସଂଯମ କରି—ଜ୍ଞାନଯୋଗରେ ରତ, ଶାନ୍ତ, ଏବଂ ମହାଦେବପରାୟଣ ହେଉ।
Verse 45
एष वः कथितो विप्रो यतीनामाश्रमः शुभः / पितामहेन विभुना मुनीनां पूर्वमीरितम्
ହେ ବିପ୍ର, ଯତିମାନଙ୍କର ଏହି ଶୁଭ ଆଶ୍ରମଧର୍ମ ତୁମକୁ କୁହାଗଲା—ପୂର୍ବେ ବିଭୁ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଯେପରି କହିଥିଲେ।
Verse 46
नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दद्यादिदमनुत्तमम् / ज्ञानं स्वयंभुवा प्रोक्तं यतिधर्माश्रयं शिवम्
ଏହି ଅନୁତ୍ତମ ଉପଦେଶ ପୁତ୍ର, ଶିଷ୍ୟ କିମ୍ବା ନିଷ୍ଠାବାନ ଯୋଗୀ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟକୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହା ସ୍ୱୟଂଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) କହିଥିବା, ଯତିଧର୍ମରେ ଆଶ୍ରିତ ଏବଂ ଶିବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଶୁଭ ଜ୍ଞାନ।
Verse 47
इति यतिनियमानामेतदुक्तं विधानं पशुपतिपरितोषे यद् भवेदेकहेतुः / न भवति पुनरेषामुद्भवो वा विनाशः प्रणिहितमनसो ये नित्यमेवाचरन्ति
ଏହିପରି ଯତି-ନିୟମମାନଙ୍କର ଏହି ବିଧାନ କୁହାଗଲା—ପଶୁପତିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କାରଣ। ଯେମାନଙ୍କର ମନ ସଦା ଈଶ୍ୱରେ ନିବିଷ୍ଟ ଓ ଯେମାନେ ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁନଃ ବନ୍ଧନର ଉଦ୍ଭବ ନାହିଁ, ଲାଭିତ ଅବସ୍ଥାରୁ ପତନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
He should beg only once daily, avoid prolonged interaction, approach a limited number of houses (seven), time the request so as not to burden householders, ask only once (“Alms”), stand briefly, eat in silence, and maintain strict cleanliness of the bowl and person.
It directs the seeker to establish the Self in the heart-lotus and meditate on the Supreme Self as pure consciousness and imperishable light beyond tamas; Mahēśvara/Mahādeva is identified with that non-dual Brahman, implying liberation through realizing non-separateness rather than merely external worship.
Prāṇāyāma-based purification is central, alongside classical vows and austerities such as sāṃtapana, kṛcchra/kṛcchrātikṛcchra, prājāpatya, and cāndrāyaṇa—applied specifically to faults like lustful approach, untruth, theft, inadvertent violence, and sensory lapses.