
Vānaprastha-Dharma: Forest Discipline, Vaikhānasa Austerities, and Śiva-Āśrama as the Liberative Refuge
ପୂର୍ବ ଖଣ୍ଡର ଉପସଂହାର କରି ବ୍ୟାସଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟରୁ ସାଧକଙ୍କୁ ବାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମକୁ ନେଇ, ପ୍ରସ୍ଥାନର ଶୁଭ ସମୟ ଓ ବନବାସୀଙ୍କ ଶିସ୍ତବଦ୍ଧ ଦିନଚର୍ଯ୍ୟା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ—ଅତିଥି ସତ୍କାର, ସ୍ନାନ, ଦେବପୂଜା, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ମିତଭାଷଣ। ବୈଦିକ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଓ ଚନ୍ଦ୍ର/ଋତୁ ଯଜ୍ଞର ବିଧି, ଏବଂ କଠୋର ଆହାରନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି—ବନ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଆହାର ଗ୍ରହଣ କରି, ଗ୍ରାମ୍ୟ କିମ୍ବା ହଳଚାଷ ଅନ୍ନ ଓ କିଛି ନିଷିଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ ତ୍ୟାଗ କରିବା। ପରେ କ୍ରମେ ତପସ୍ୟା (ଋତୁତପ, କୃଚ୍ଛ୍ରାଦି), ଯମ-ନିୟମ, ରୁଦ୍ରଜପସହିତ ଯୋଗ, ଅଥର୍ବଶିର ଉପନିଷଦ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଶିସ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ବାହ୍ୟ ଅଗ୍ନିକୁ ଆତ୍ମାରେ ଅନ୍ତର୍ଲୀନ କରି କର୍ମରୁ ଧ୍ୟାନ-ଜ୍ଞାନକୁ ଗତି କରିବା ମୁଖ୍ୟ ଭାବ। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣ ବିଧିରେ ମହାପ୍ରସ୍ଥାନ, ଅନଶନ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶ ଭଳି ଅନ୍ତ୍ୟତ୍ୟାଗ ବିକଳ୍ପ ଦିଆଯାଇ, ଶିବାଶ୍ରମ ଶରଣ ସଞ୍ଚିତ ଅଶୁଭ ନାଶ କରି ପରମେଶ୍ୱର ପଦ ଦେଉଛି ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ।
Verse 2
निक्षिप्य भार्यां पुत्रेषु गच्छेद् वनमथापि वा / दृष्ट्वापत्यस्य चापत्यं जर्जरीकृतविग्रहः
ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଉପରେ ଭରସା କରି ଅର୍ପଣ କରି ସେ ବନକୁ ଯାଉ। ଦେହ ଜର୍ଜର ହୋଇ ନିଜ ସନ୍ତାନର ସନ୍ତାନକୁ ଦେଖିଲେ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମକୁ ମୁହଁ ଦିଅ।
Verse 3
शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्ने प्रशस्ते चोत्तरायणे / गत्वारण्यं नियमवांस्तपः कुर्यात् समाहितः
ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ପୂର୍ବାହ୍ନରେ, ଶୁଭ ସମୟରେ ଏବଂ ଉତ୍ତରାୟଣକାଳେ, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ ନିୟମବାନ୍ ହୋଇ ସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ତପ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
फलमूलानि पूतानि नित्यमाहारमाहरेत् / यताहारो भवेत् तेन पूजयेत् पितृदेवताः
ଶୁଦ୍ଧ କରାଯାଇଥିବା ଫଳ ଓ ମୂଳକୁ ନିତ୍ୟ ଆହାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେପରି ନିୟମିତ ଆହାର ହେଉ, ସେହି ପବିତ୍ର ଆହାର ଦ୍ୱାରା ପିତୃଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 5
पूजयित्वातिथिं नित्यं स्नात्वा चाभ्यर्चयेत् सुरान् / गृहादाहृत्य चाश्नीयादष्टौ ग्रासान् समाहितः
ପ୍ରତିଦିନ ଅତିଥିଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସ୍ନାନ କରି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ନିଜ ଘରୁ ଆଣିଥିବା ଅନ୍ନ, ମନ ସମାହିତ ରଖି, ଆଠ ଗ୍ରାସ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 6
जटाश्च बिभृयान्नित्यं नखरोमाणि नोत्सृजेत् / स्वाध्यायं सर्वदा कुर्यान्नियच्छेद् वाचमन्यतः
ସେ ନିତ୍ୟ ଜଟା ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ନଖ ଓ ଦେହରୋମକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସଦା ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ କରି, ଅନର୍ଥକ ଲୋକିକ କଥାରୁ ବାଣୀକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 7
अग्निहोत्रं च जुहुयात् पञ्चयज्ञान् समाचरेत् / मुन्यन्नैंर्विविधैर्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा
ସେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ଆହୁତି ଦେଇ ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପବିତ୍ର ଅନ୍ନ, କିମ୍ବା ଶାକ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 8
चीरवासा भवेन्नित्यं स्नायात् त्रिषवणं शुचिः / सर्वभूतानुकम्पी स्यात् प्रतिग्रहविवर्जितः
ସେ ନିତ୍ୟ ସରଳ ଚୀର/ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ, ଶୁଚି ରହି ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ ହୋଇ, ବନ୍ଧନକାରୀ ପ୍ରତିଗ୍ରହକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 9
दर्शेन पौर्णमासेन यजेत् नियतं द्विजः / ऋक्षेष्वाग्रयणे चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् / उत्तरायणं च क्रमशो दक्षस्यायनमेव च
ନିୟମଶୀଳ ଦ୍ୱିଜ ଅମାବାସ୍ୟାର ଦର୍ଶ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ପୌର୍ଣ୍ଣମାସ ଯଜ୍ଞ ନିୟତ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ। ଯଥାଯଥ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଆଗ୍ରୟଣ କର୍ମ ଏବଂ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଯାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି କ୍ରମରେ ଉତ୍ତରାୟଣ ଓ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଧିମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
वासन्तैः शारदैर्मेध्यैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहृतैः / पुरोडाशांश्चरूंश्चैव विधिवन्निर्वपेत् पृथक्
ବସନ୍ତ ଓ ଶରତ୍ ଋତୁର ଶୁଦ୍ଧ, ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ମୁନ୍ୟନ୍ନକୁ ନିଜେ ସଂଗ୍ରହ କରି, ବିଧିମତେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପୁରୋଡାଶ ଓ ଚରୁ ନିର୍ବପନ (ଅର୍ପଣ-ପ୍ରସ୍ତୁତି) କରିବ।
Verse 11
देवताभ्यश्च तद् हुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः / शेषं समुपभुञ्जीत लवणं च स्वयं कृतम्
ସେହି ହବିକୁ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ହୁତ କରି, ବନଜାତ ଅଧିକ ପବିତ୍ର ହବିକୁ ଯଜ୍ଞଭୋଜ୍ୟ ମାନିବ; ପରେ ଶେଷକୁ ନିଜେ କରା ଲବଣ ସହ ଭୋଗ କରିବ।
Verse 12
वर्जयेन्मधुमांसानि भौमानि कवकानि च / भूस्तृणं शिग्रुकं चैव श्लेष्मातकफलानि च
ମଧୁ ଓ ମାଂସ ବର୍ଜନ କରିବ; ଏବଂ ଭୂମିଜାତ ଆହାର—କବକ (ଛତୁ/ଫଙ୍ଗସ) ଆଦି—ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବ। ଭୂସ୍ତୃଣ, ଶିଗ୍ରୁ (ସଜନା) ଓ ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ ଫଳ ମଧ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟ।
Verse 13
न फालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केनचित् / न ग्रामजातान्यार्तो ऽपि पुष्पाणि च फलानि च
ହଳ ଚାଷ କରା (କୃଷିଜାତ) ଆହାର ଖାଇବ ନାହିଁ; କାହାରୋ ତ୍ୟାଜ୍ୟ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବ ନାହିଁ। ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରାମଜାତ ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ନେବ ନାହିଁ।
Verse 14
श्रावणेनैव विधिना वह्निं परिचरेत् सदा / न द्रुह्येत् सर्वभूतानि निर्द्वन्द्वो निर्भयो भवेत्
ଶ୍ରବଣରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସେହି ବିଧି ଅନୁସାରେ ସଦା ଅଗ୍ନିର ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରିବ। ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦ୍ରୋହ ନ କରି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ ହୋଇ ନିର୍ଭୟ ହେବ।
Verse 15
न नक्तं किञ्चिदश्नीयाद् रात्रौ ध्यानपरो भवेत् / जितेन्द्रियो जितक्रोधस्तत्त्वज्ञानविचिन्तकः / ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं न पत्नीमपि संश्रयेत्
ରାତିରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ରାତିରେ ଧ୍ୟାନରେ ନିଷ୍ଠ ରହିବା ଉଚିତ୍। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ଓ କ୍ରୋଧଜୟୀ ହୋଇ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଚିନ୍ତନ କରୁ। ସେ ସଦା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ରହୁ, ପତ୍ନୀକୁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ନ କରୁ।
Verse 16
यस्तु पत्न्या वनं गत्वा मैथुनं कामतश्चरेत् / तद् व्रतं तस्य लुप्येत प्रायश्चित्तीयते द्विजः
କିନ୍ତୁ ଯେ ଦ୍ୱିଜ ପତ୍ନୀ ସହ ବନକୁ ଯାଇ କାମବଶତଃ ମୈଥୁନ କରେ, ତାହାର ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ; ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 17
तत्र यो जायते गर्भो न संस्पृश्यो द्विजातिभिः / न हि वेदे ऽधिकारो ऽस्य तद्वंशेप्येवमेव हि
ସେଠାରେ ଜନ୍ମିତ ଗର୍ଭଜ ସନ୍ତାନକୁ ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ତାହାର ବେଦାଧିକାର ନାହିଁ—ଏହି ନିୟମ ତାହାର ବଂଶରେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ହିଁ।
Verse 18
अधः शयीत सततं सावित्रीजाप्यतत्परः / शरण्यः सर्वभूतानां संविभागपरः सदा
ସେ ସଦା ନିମ୍ନ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇବ, ସାବିତ୍ରୀ (ଗାୟତ୍ରୀ) ଜପରେ ନିଷ୍ଠ ରହିବ। ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଶରଣ ହେବ ଏବଂ ସଦା ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବଣ୍ଟନ ଓ ଭାଗୀଦାରିରେ ତତ୍ପର ରହିବ।
Verse 19
परिवादं मृषावादं निद्रालस्यं विवर्जयेत् / एकाग्निरनिकेतः स्यात् प्रोक्षितां भूमिमाश्रयेत्
ସେ ପରିବାଦ (ନିନ୍ଦା), ମିଥ୍ୟାବାଦ, ନିଦ୍ରା ଓ ଆଳସ୍ୟକୁ ବର୍ଜନ କରୁ। ଏକାଗ୍ନି ଧାରଣ କରୁ, ଅନିକେତ (ନିଶ୍ଚିତ ନିବାସ ନଥିବା) ରହୁ ଏବଂ ପ୍ରୋକ୍ଷିତ (ଶୁଦ୍ଧିକୃତ) ଭୂମିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁ।
Verse 20
मृगैः सह चरेद् वासं तैः सहैव च संवसेत् / शिलायां शर्करायां वा शयीत सुसमाहितः
ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ମୃଗମାନଙ୍କ ସହ ଚରଣ କରୁ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହିତେ ନିବାସ କରୁ। ସୁସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ଶିଳା କିମ୍ବା କଙ୍କର ଉପରେ ଶୟନ କରୁ।
Verse 21
सद्यः प्रक्षालको वा स्यान्माससंचयिको ऽपि वा / षण्मासनिचयो वा स्यात् समानिचय एव वा
ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରୁଥିବା ହେଉ, କିମ୍ବା ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଞ୍ଚୟ କରୁଥିବା; କିମ୍ବା ଛଅ ମାସ, କିମ୍ବା ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଞ୍ଚୟ କରୁଥିବା ମଧ୍ୟ ହେଉ।
Verse 22
त्यजेदाश्वयुजे मासि संपन्नं पूर्वसंचितम् / जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च
ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସରେ ପୂର୍ବରୁ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିବା ସମ୍ପଦକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁ; ଜୀର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ଶାକ, ମୂଳ, ଫଳକୁ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରୁ।
Verse 23
दन्तोलूखलिको वास्यात् कापोतीं वृत्तिमाश्रयेत् / अश्मकुट्टो भवेद् वापि कालपक्वभुगेव वा
ସେ ‘ଦନ୍ତୋଲୂଖଲିକ’ (ଅତ୍ୟଲ୍ପ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ନିର୍ବାହ) ହେଉ, କିମ୍ବା ‘କାପୋତୀ’ ବୃତ୍ତି ଆଶ୍ରୟ କରୁ; କିମ୍ବା ‘ଅଶ୍ମକୁଟ୍ଟ’ ହେଉ, ଅଥବା କେବଳ କାଳେ ପକ୍ୱ ହୋଇଥିବା ଆହାର ଭୁଞ୍ଜୁ।
Verse 24
नक्तं चान्न समश्नीयाद् दिवा चाहृत्य शक्तितः / चतुर्थकालिको वा स्यात् स्याद्वाप्यष्टमकालिकः
ସେ ରାତିରେ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ ନ କରୁ; ଦିନେ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଆହାର ଆଣି, ଦିନର ଚତୁର୍ଥ କାଳରେ ଭୁଞ୍ଜୁ, କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟମ କାଳରେ ଭୁଞ୍ଜୁଥିବା ହେଉ।
Verse 25
चान्द्रायणविधानैर्वा शुक्ले कृष्णे च वर्तयेत् / पक्षे पक्षे समश्नीयाद् यवागूं क्वथितां सकृत्
ନଚେତ୍ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତବିଧି ଅନୁସାରେ ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ନିୟମରେ ଚାଲିବ; ଏବଂ ପ୍ରତି ପକ୍ଷରେ ଏକଥର ମାତ୍ର ସମମାତ୍ରାରେ ସିଧା ଯବାଗୂ (ଯବ ଗଞ୍ଜି) ଭୋଜନ କରିବ।
Verse 26
पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वर्तयेत् सदा / स्वाभाविकैः स्वयं शीर्णैर्वैखानसमते स्थितः
ବୈଖାନସ ନିୟମରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେ ସଦା କେବଳ ପୁଷ୍ପ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁ; ଯାହା ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ମିଳେ ଓ ନିଜେ ଝରିପଡ଼ିଥାଏ ସେହି ମାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରୁ।
Verse 27
भूमौ वा परिवर्तेत तिष्ठेद् वा प्रपदैर्दिनम् / स्थानासनाभ्यां विहरेन्न क्वचिद् धैर्यमुत्सृजेत्
ସେ ଭୂମିରେ ଗଡ଼ିପଡ଼ିପାରେ, କିମ୍ବା ସାରାଦିନ ପାଦାଙ୍ଗୁଳିର ଟିପ୍ରେ ଦାଁଡ଼ି ରହିପାରେ; ଦାଁଡ଼ିବା‑ବସିବା ପାଳାବଦଳରେ ସମୟ କାଟିପାରେ—ତଥାପି କେବେ ଧୈର୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବ ନାହିଁ।
Verse 28
ग्रीष्मे पञ्चतपाश्च स्याद् वर्षास्वभ्रावकाशकः / आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस्तपः
ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚତପ କରିବ; ବର୍ଷାକାଳରେ ମେଘତଳେ ଖୋଲା ଆକାଶରେ ରହିବ; ହେମନ୍ତରେ ଭିଜା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବ—ଏଭଳି ଋତୁ ଅନୁସାରେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ତପ ବଢ଼ାଇବ।
Verse 29
उपस्पृश्य त्रिषवणं पितृदेवांश्च तर्पयेत् / एकपादेन तिष्ठेत मरीचीन् वा पिबेत् तदा
ଆଚମନ କରି ତ୍ରିଷବଣ (ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାକର୍ମ) କରିବ ଏବଂ ପିତୃ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେବ। ତାପରେ ନିୟମରୂପେ ଏକ ପାଦରେ ଦାଁଡ଼ି ରହିବ, କିମ୍ବା ସେ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ‘ପାନ’ କରିବ।
Verse 30
पञ्चाग्निर्धूमपो वा स्यादुष्मपः सोमपो ऽपि वा / पयः पिबेच्छुक्लपक्षे कृष्णापक्षे तु गोमयम् / शीर्णपर्णाशनो वा स्यात् कृच्छ्रैर् वा वर्तयेत् सदा
କେହି ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପ କରିପାରେ, କିମ୍ବା ଧୂମପାନରେ, କିମ୍ବା ଉଷ୍ଣ ବାଷ୍ପପାନରେ, ଅଥବା ସୋମପାନରେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରେ। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଦୁଧ ପିବ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଗୋମୟ ଗ୍ରହଣ କର। କିମ୍ବା ଝରି ପଡ଼ିଥିବା ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ଖାଇ ରହ; ଏଭଳି ସଦା କଠୋର କୃଚ୍ଛ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇବ।
Verse 31
योगाभ्यासरतश्च स्याद् रुद्राध्यायी भवेत् सदा / अथर्वशिरसो ऽध्येता वेदान्ताभ्यासतत्परः
ସେ ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ନିରତ ରହି ସଦା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଜପ-ଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ ହେଉ। ସେ ଅଥର୍ବଶିର ଉପନିଷଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ବେଦାନ୍ତର ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସରେ ତତ୍ପର ରହୁ।
Verse 32
यमान् सेवेत सततं नियमांश्चाप्यतन्द्रितः / कृष्णाजिनी सोत्तरीयः शुक्लयज्ञोपवीतवान्
ସେ ସଦା ଯମମାନଙ୍କୁ ସେବନ କରୁ ଏବଂ ଅଲସ୍ୟ ବିନା ନିୟମମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁ। କୃଷ୍ଣାଜିନ ସହ ଉତ୍ତରୀୟ ଧାରଣ କରି, ଶୁକ୍ଳ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଧାରଣ କରୁ।
Verse 33
अथ चाग्नीन् समारोप्य स्वात्मनि ध्यानतत्परः / अनग्निरनिकेतः स्यान्मुनिर्मोक्षपरो भवेत्
ତାପରେ ସେ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ସ୍ଥାପନ କରି, ଆତ୍ମଧ୍ୟାନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତତ୍ପର ହେଉ। ସେ ବାହ୍ୟ ଅଗ୍ନି ବିନା ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ନିବାସ ବିନା ରହୁ; ଏପରି ମୁନି ମୋକ୍ଷପର ହୁଏ।
Verse 34
तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् / गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु
ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଯାତ୍ରିକ ଭିକ୍ଷା କେବଳ ତପସ୍ବୀ ବିପ୍ରମାନଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ଆଣୁ; ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ—ସେମାନେ ଗୃହସ୍ଥ ହେଉନ୍ତୁ କି ବନବାସୀ।
Verse 35
ग्रामादाहृत्य वाश्नीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन् / प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा
ବନେ ବସି ଗ୍ରାମରୁ ଭିକ୍ଷା ଆଣି କେବଳ ଆଠ ଗ୍ରାସ ଭୋଜନ କରିବ। ଗ୍ରହଣ କରି ଓଞ୍ଜଳିରେ, କିମ୍ବା ହାତରେ, ଅଥବା ଛୋଟ ଖଣ୍ଡ (ଚମଚ ପରି) ଦ୍ୱାରା ନେବ।
Verse 36
विविधाश्चोपनिषद आत्मसंसिद्धये जपेत् / विद्याविशेषान् सावित्रीं रुद्राध्यायं तथैव च
ଆତ୍ମସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଉପନିଷଦ ଜପ କରିବ। ଏବଂ ବିଦ୍ୟାବିଶେଷ—ସାବିତ୍ରୀ (ଗାୟତ୍ରୀ) ଓ ରୁଦ୍ରାଧ୍ୟାୟ—କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାବିଧି ଅଭ୍ୟାସ କରିବ।
Verse 37
महाप्रास्थानिकं चासौ कुर्यादनशनं तु वा / अग्निप्रवेशमन्यद् वा ब्रर्ह्मार्पणविधौ स्थितः
ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣ-ବିଧିରେ ନିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ସେ ମହାପ୍ରସ୍ଥାନ କରିପାରେ, କିମ୍ବା ଅନଶନ (ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ-ଉପବାସ) କରିପାରେ। ଅଥବା ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶ ଆଦି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅନ୍ତ୍ୟକର୍ମ କରିପାରେ—ତଥାପି ସେହି ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣ-ନିୟମରେ ଅଚଳ ରହିବ।
Verse 38
यस्तु सम्यगिममाश्रमं शिवं संश्रयेदशिवपुञ्जनाशनम् / तापसः स परमैश्वरं पदं याति यत्र जगतो ऽस्य संस्थितिः
ଯେ ତାପସ ଯଥାବିଧି ଏହି ଶିବ-ଆଶ୍ରମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ—ଯାହା ଅଶୁଭର ସଞ୍ଚିତ ପୁଞ୍ଜକୁ ନାଶ କରେ—ସେ ପରମୈଶ୍ୱର ପଦ, ସେହି ପରମେଶ୍ୱର ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଜଗତର ସ୍ଥିତି ଭିତ୍ତିସ୍ଥ।
The shift is defined by a ritually timed forest-departure, adoption of regulated austerity and forest-born diet, continued Vedic obligations (fire-rites and seasonal/lunar sacrifices), and increasing restraint that culminates in yogic meditation and internalization of the sacred fires.
It begins with meticulous śrauta-smārta observances and purity disciplines, then progressively intensifies tapas and ethical restraints, finally directing the practitioner to Rudra-upāsanā, Upaniṣadic recitation, Vedānta discipline, and the inward installation of fires—signaling a movement from external rite to internal realization.
Śiva-āśrama is presented as the refuge that destroys accumulated inauspiciousness and stabilizes the seeker in the liberative goal; it frames the culmination of disciplined Varnāśrama as a Śaiva-Vedāntic attainment of the Paramaiśvara state.